વિદેશી પક્ષીઓ માટે ગુજરાત બન્યું સુરક્ષિત સ્વર્ગ: એક વર્ષમાં ૩૫ લાખથી વધુ યાયાવર પક્ષીઓએ કરી મુલાકાત.

Gujarat હવે માત્ર ઔદ્યોગિક વિકાસ, પ્રવાસન અને સાંસ્કૃતિક વારસાને કારણે જ નહીં, પરંતુ વિશ્વભરના યાયાવર પક્ષીઓ માટે પણ સૌથી સુરક્ષિત અને પસંદગીના આશ્રયસ્થાન તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. રાજ્યના વિવિધ વેટલેન્ડ, પક્ષી અભયારણ્યો અને ‘રામસર સાઈટ’ વિસ્તારમાં છેલ્લા એક વર્ષ દરમિયાન અંદાજે ૩૫ લાખથી વધુ સ્થાનિક અને વિદેશી પક્ષીઓએ આશ્રય લીધો છે.

વિશ્વ સ્થળાંતર-યાયાવર પક્ષી દિવસ-૨૦૨૬ના અવસરે ગુજરાતના વન વિભાગે જાહેર કરેલા આંકડાઓ રાજ્યની સમૃદ્ધ જૈવ વિવિધતા, પર્યાવરણ જતન અને પક્ષી સંરક્ષણ પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાનું જીવંત ઉદાહરણ છે. ખાસ કરીને Nadabet વિસ્તારમાં આ વર્ષે સૌથી વધુ અંદાજે ૧૪ લાખ પક્ષીઓ નોંધાયા છે, જે સમગ્ર રાજ્યમાં સૌથી મોટો આંકડો માનવામાં આવે છે.

આ સાથે Khijadiya Bird Sanctuary ખાતે કુલ ૩૪૭ જેટલી વિવિધ પ્રજાતિના પક્ષીઓ જોવા મળ્યા છે, જે ગુજરાતના પક્ષી વૈવિધ્યનું અનોખું દ્રશ્ય રજૂ કરે છે.

ગુજરાત: યાયાવર પક્ષીઓનું નવું ઘર

દર વર્ષે શિયાળાની ઋતુ દરમિયાન વિશ્વના વિવિધ ઠંડા પ્રદેશોમાંથી લાખો યાયાવર પક્ષીઓ હજારો કિલોમીટરનું અંતર કાપીને ભારતમાં આવે છે. તેમાં ગુજરાતનું વિશેષ સ્થાન છે.

સાઇબેરીયા, મોંગોલિયા, અફઘાનિસ્તાન, ઇરાન, યુરોપ, મધ્ય એશિયા, પાકિસ્તાન અને દક્ષિણ અમેરિકાના વિસ્તારોમાંથી અનેક દુર્લભ પક્ષીઓ ગુજરાતમાં આશ્રય લે છે.

રાજ્યના:

• સરોવરો,
• કાદવ વિસ્તાર,
• દરિયાકાંઠા,
• ખારા જળાશયો,
• વેટલેન્ડ,
• મરીન ઇકોસિસ્ટમ

યાયાવર પક્ષીઓ માટે અત્યંત અનુકૂળ માનવામાં આવે છે.

વન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર મુખ્યત્વે નવેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી દરમિયાન આ પક્ષીઓ ગુજરાતના મહેમાન બને છે.

વિશ્વ સ્થળાંતર-યાયાવર પક્ષી દિવસની ઉજવણી

વિશ્વભરમાં દર વર્ષે મે મહિનાના બીજા શનિવારે “વિશ્વ સ્થળાંતર-યાયાવર પક્ષી દિવસ” ઉજવવામાં આવે છે.

વર્ષ ૨૦૨૬ માટે આ દિવસની થીમ રાખવામાં આવી છે:

“પ્રત્યેક પંખી મહત્વનું છે, આપણું નિરીક્ષણ એટલે જ અગત્યનું છે.”

આ થીમનો મુખ્ય હેતુ:

• પક્ષી સંરક્ષણ પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવી,
• વેટલેન્ડનું મહત્વ સમજાવવું,
• જૈવ વિવિધતાનું જતન કરવું,
• અને માનવ તથા કુદરત વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનું છે.

નડાબેટ: હવે પક્ષીઓની પહેલી પસંદ

Nadabet છેલ્લા થોડા વર્ષોમાં પ્રવાસન સ્થળ તરીકે પ્રસિદ્ધ બન્યું છે, પરંતુ હવે તે પક્ષીઓ માટે પણ સૌથી મહત્વપૂર્ણ આશ્રયસ્થાન બની ગયું છે.

જાન્યુઆરી ૨૦૨૬માં વાવ-થરાદ રેન્જમાં હાથ ધરાયેલી ગણતરીમાં:

• કુલ ૧૮૩ પ્રજાતિઓ
• અને અંદાજે ૧૪.૯૦ લાખથી વધુ પક્ષીઓ

નોંધાયા હતા.

આ આંકડો સમગ્ર ગુજરાતમાં સૌથી મોટો છે.

નડાબેટમાં જોવા મળેલા મુખ્ય પક્ષીઓ

અહીં સૌથી વધુ પ્રમાણમાં:

• Lesser Flamingo (નાનો હંજ)
• Greater Flamingo (મોટો હંજ)
• Great White Pelican
• Black-winged Stilt
• Eurasian Coot
• Common Crane

જવા પક્ષીઓ નોંધાયા છે.

માત્ર સુરખાબની સંખ્યા જ ૯ લાખથી વધુ નોંધાઈ હતી.

આ ઉપરાંત:

• ગજપાંવ,
• કાજીયા,
• ધોમડા,
• પેલિકન,
• શિયાળુ તારોડિયા,
• કુંજ,
• સેન્ડપાઇપર

જેવા અનેક દુર્લભ પક્ષીઓ પણ જોવા મળ્યા હતા.

રોડ ટુ હેવન: કચ્છનું નવું પક્ષી સ્વર્ગ

Road to Heaven તરીકે ઓળખાતો કચ્છનો અનોખો પ્રવાસન વિસ્તાર હવે પક્ષીપ્રેમીઓ માટે પણ આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની ગયો છે.

રણની વચ્ચે આવેલા આ વિસ્તારમાં:

• સુરખાબ,
• પેલિકન,
• સ્ટોર્ક,
• કુંજ,
• સ્ટીલ્ટ,
• શિગલ

જવા પક્ષીઓની મોટી સંખ્યા નોંધાઈ છે.

વર્ષ ૨૦૨૬માં અહીં કુલ:

• ૭.૯૦ લાખથી વધુ પક્ષીઓ

જોવા મળ્યા હતા.

ગત વર્ષે સારા વરસાદને કારણે અહીંના જળાશયો વધુ સમૃદ્ધ બન્યા હતા, જેના કારણે વિદેશી પક્ષીઓ મોટી સંખ્યામાં આવ્યા હોવાનું નિષ્ણાતો માને છે.

નળસરોવર: મધ્ય એશિયાઈ પક્ષીઓનું મુખ્ય કેન્દ્ર

Nal Sarovar Bird Sanctuary ગુજરાતનું સૌથી પ્રસિદ્ધ પક્ષી અભયારણ્ય ગણાય છે.

આ સરોવર:

• અંદાજે ૧૨૦ ચો. કિ.મી વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે,
• અને મધ્ય એશિયાના ફ્લાયવે પર આવેલું મહત્વપૂર્ણ સ્થળ છે.

વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ દરમિયાન:

• ૨૭૦ પ્રજાતિઓના
• ૬.૪૨ લાખથી વધુ યાયાવર પક્ષીઓ

અહીં આવ્યા હતા.

અહીં જોવા મળેલા મુખ્ય પક્ષીઓ

• ફ્લેમિંગો
• પેલિકન
• ગર્ગીની
• ગોડવિટ
• સ્પૂનબિલ
• ક્રેન
• ઇગ્રેટ
• કૂટ
• પોચાર્ડ

જવા અનેક પક્ષીઓ અહીં જોવા મળે છે.

નળસરોવરને:

• ૧૯૬૯માં પક્ષી અભયારણ્ય
• અને ૨૦૧૨માં રામસર સાઈટનો દરજ્જો

આપવામાં આવ્યો હતો.

ખીજડીયા: પક્ષી વૈવિધ્યનું જીવંત વિશ્વ

Khijadiya Bird Sanctuary ગુજરાતના સૌથી વૈવિધ્યસભર પક્ષી અભયારણ્યોમાંનું એક છે.

અહીં:

• પાણી પર રહેતા પક્ષીઓ,
• કાદવ વિસ્તારના પક્ષીઓ,
• ઝાડ પર વસવાટ કરતા પક્ષીઓ,
• શિકારી પક્ષીઓ

બધા પ્રકારના પક્ષીઓ જોવા મળે છે.

વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ દરમિયાન:

• કુલ ૩૪૭ પ્રજાતિઓ
• અને ૩.૧૨ લાખથી વધુ યાયાવર પક્ષીઓ

અહીં નોંધાયા હતા.

આ અભયારણ્યમાં:

• સાઇબેરીયા,
• અફઘાનિસ્તાન,
• ઇરાન,
• મોંગોલિયા,
• યુરોપ

જેવા પ્રદેશોમાંથી પક્ષીઓ આવે છે.

ખીજડીયાને વર્ષ ૨૦૨૧માં રામસર સાઈટનો દરજ્જો મળ્યો હતો.

થોળ વન્યજીવ અભયારણ્ય

Thol Wildlife Sanctuary પણ ગુજરાતના મહત્વપૂર્ણ પક્ષી કેન્દ્રોમાંનું એક છે.

વર્ષ ૨૦૨૬માં અહીં:

• ૨૦૫ પ્રજાતિઓ
• અને ૭૪,૪૫૨ યાયાવર પક્ષીઓ

નોંધાયા હતા.

વન વિભાગ દ્વારા:

• ઉનાળામાં પાણીની સુવિધા,
• વનસ્પતિ સંરક્ષણ,
• કુદરતી વસવાટ જાળવણી

માટે વિશેષ કામગીરી કરવામાં આવે છે.

છારી ઢંઢ: ગુજરાતની પાંચમી રામસર સાઈટ

Chhari Dhand Wetland ને વર્ષ ૨૦૨૬માં ગુજરાતની પાંચમી રામસર સાઈટ તરીકે માન્યતા મળી છે.

આ સરોવર:

• અંદાજે ૨૨,૭૦૦ હેક્ટર વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે,
• અને ભુજથી લગભગ ૮૦ કિ.મી દૂર આવેલું છે.

અહીં:

• ૨૮૦થી વધુ પ્રજાતિઓ
• અને ૧.૫૦ લાખથી વધુ પક્ષીઓ

નોંધાયા હતા.

કુંજ સહિત અનેક પક્ષીઓ હજારો કિલોમીટરનું અંતર કાપીને અહીં આવે છે.

વઢવાણા વેટલેન્ડનું મહત્વ

Vadhvana Wetland ને પણ ૨૦૨૧માં રામસર સાઈટનો દરજ્જો મળ્યો હતો.

વર્ષ ૨૦૨૬ દરમિયાન અહીં:

• ૧૫૯ પ્રજાતિઓ
• અને ૪૭,૭૯૩ યાયાવર પક્ષીઓ

નોંધાયા હતા.

અહીં મુખ્યત્વે:

• નોર્ધન પિનટેઈલ,
• કોમન ટીલ,
• સ્પોટ બિલ ડક,
• બ્લેક ટેલ ગોડબિટ,
• પેઇન્ટેડ સ્ટોર્ક

જવા પક્ષીઓ જોવા મળે છે.

ગુજરાતની પાંચ રામસર સાઈટ્સ

ગુજરાતમાં હાલ કુલ પાંચ રામસર સાઈટ્સ છે:

1. Nal Sarovar Bird Sanctuary
2. Thol Wildlife Sanctuary
3. Khijadiya Bird Sanctuary
4. Vadhvana Wetland
5. Chhari Dhand Wetland

આ તમામ સ્થળો આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વના વેટલેન્ડ તરીકે માન્ય છે.

પક્ષીઓ માટે ગુજરાત કેમ ખાસ?

નિષ્ણાતો મુજબ ગુજરાતમાં:

• વિશાળ વેટલેન્ડ,
• લાંબો દરિયાકાંઠો,
• ખારા અને મીઠા પાણીના વિસ્તાર,
• અનુકૂળ હવામાન,
• પૂરતું ખોરાક,
• અને સુરક્ષિત પર્યાવરણ

મળતા હોવાથી પક્ષીઓ માટે આદર્શ સ્થિતિ સર્જાય છે.

વડાપ્રધાન મોદીથી શરૂ થયેલું સંરક્ષણ અભિયાન

Narendra Modi જ્યારે ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી હતા ત્યારે:

• વન્યજીવ સંરક્ષણ,
• વેટલેન્ડ વિકાસ,
• પર્યાવરણ જતન

માટે અનેક કાયદા અને યોજનાઓ અમલમાં મૂકાઈ હતી.

હાલ Bhupendra Patel ના માર્ગદર્શન હેઠળ અને Arjun Modhwadia તેમજ Pravin Mali ના નેતૃત્વમાં આ અભિયાન આગળ વધી રહ્યું છે.

પર્યાવરણ અને અર્થતંત્ર બંનેને ફાયદો

પક્ષીઓની વધતી સંખ્યા માત્ર પર્યાવરણ માટે જ નહીં પરંતુ:

• ઇકો-ટુરિઝમ,
• સ્થાનિક રોજગારી,
• હોટેલ ઉદ્યોગ,
• ફોટોગ્રાફી,
• ગાઇડ સેવા

માટે પણ લાભદાયક સાબિત થઈ રહી છે.

ખાસ કરીને:

• નળસરોવર,
• ખીજડીયા,
• કચ્છ,
• નડાબેટ

જેવા વિસ્તારોમાં મોટી સંખ્યામાં પ્રવાસીઓ પહોંચે છે.

પક્ષી સંરક્ષણમાં જનસહભાગીતા જરૂરી

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે:

• વેટલેન્ડ બચાવવું,
• પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ અટકાવવું,
• પાણીના સ્ત્રોત જાળવવા,
• શિકાર રોકવો

ખૂબ જરૂરી છે.

કારણ કે પક્ષીઓ માત્ર કુદરતી સૌંદર્યનો ભાગ નથી, પરંતુ સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમનું સંતુલન જાળવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

ગુજરાત: હવે વૈશ્વિક બર્ડિંગ ડેસ્ટિનેશન

છેલ્લા દાયકામાં ગુજરાતે:

• વન્યજીવ સંરક્ષણ,
• વેટલેન્ડ વિકાસ,
• પક્ષી અભયારણ્ય સંવર્ધન

ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે.

આજે સ્થિતિ એવી છે કે વિશ્વભરના બર્ડ વોચર્સ, ફોટોગ્રાફર્સ અને કુદરતપ્રેમીઓ ગુજરાત તરફ આકર્ષાઈ રહ્યા છે.

૩૫ લાખથી વધુ યાયાવર અને સ્થાનિક પક્ષીઓની હાજરી એ સાબિત કરે છે કે ગુજરાત હવે માત્ર ઔદ્યોગિક અને સાંસ્કૃતિક રાજ્ય નથી, પરંતુ કુદરતી વૈવિધ્ય અને પક્ષી સંરક્ષણ ક્ષેત્રે પણ વૈશ્વિક નકશા પર પોતાની વિશેષ ઓળખ ઉભી કરી ચૂક્યું છે.