ભારત આજે વિશ્વના સૌથી ઝડપથી વિકસતા ટેકનોલોજી આધારિત દેશોમાં સ્થાન મેળવી રહ્યું છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, ડિજિટલ ગવર્નન્સ, ડેટા એનાલિટિક્સ અને નવીન ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રોમાં ભારત સતત આગળ વધી રહ્યું છે. આ વિકાસયાત્રામાં ગુજરાતે પણ આગવી ઓળખ ઉભી કરી છે. રાષ્ટ્રીય ટેકનોલોજી દિવસ – ૧૧ મે, ૨૦૨૬ના અવસરે ગુજરાતે ટેકનોલોજી અને AI ક્ષેત્રે પ્રાપ્ત કરેલી સિદ્ધિઓ સમગ્ર દેશ માટે પ્રેરણારૂપ બની છે. વડાપ્રધાન Narendra Modi ના દૂરંદેશી નેતૃત્વ અને ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી Bhupendra Patel ના માર્ગદર્શન હેઠળ રાજ્ય ટેકનોલોજી આધારિત સુશાસન અને AI ઇકોસિસ્ટમના ક્ષેત્રમાં દેશનું અગ્રણી રાજ્ય બની રહ્યું છે.
રાષ્ટ્રીય ટેકનોલોજી દિવસ માત્ર એક ઉજવણીનો દિવસ નથી, પરંતુ ભારતની વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતા, આત્મનિર્ભરતા અને ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિનો ગૌરવમય પ્રતીક છે. ૧૧ મે, ૧૯૯૮ના રોજ ભારતે “ઓપરેશન શક્તિ” અંતર્ગત સફળ પરમાણુ પરીક્ષણો કરીને સમગ્ર વિશ્વને પોતાની વૈજ્ઞાનિક શક્તિનો પરિચય આપ્યો હતો. તે જ દિવસે સંપૂર્ણ સ્વદેશી ટેકનોલોજીથી બનાવવામાં આવેલ “હંસ-૩” વિમાનની પ્રથમ સફળ ઉડાન પણ થઈ હતી. આ ઐતિહાસિક ક્ષણોને સન્માન આપવા માટે તત્કાલીન પ્રધાનમંત્રી Atal Bihari Vajpayee એ ૧૧ મેને “રાષ્ટ્રીય ટેકનોલોજી દિવસ” તરીકે જાહેર કર્યો હતો.
આજે ૨૦૨૬માં ભારત માત્ર પરમાણુ શક્તિ કે અવકાશ ક્ષેત્ર સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યું, પરંતુ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, મશીન લર્નિંગ, ડિજિટલ ગવર્નન્સ અને હાઈ-પરફોર્મન્સ કમ્પ્યુટિંગ જેવા આધુનિક ક્ષેત્રોમાં પણ વૈશ્વિક સ્તરે મજબૂત સ્થાન બનાવી રહ્યું છે. ગુજરાતે આ ક્ષેત્રોમાં ઝડપથી વિકાસ કરીને દેશના AI ઇકોસિસ્ટમમાં આગવું યોગદાન આપ્યું છે.
ગુજરાત સરકારે રાજ્યના તમામ વિભાગોમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો વ્યાપક ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવા માટે “ગુજરાત ફ્યુચર ટેકનોલોજી ઇનિશિએટિવ્સ – GFTI” જેવી મહત્વપૂર્ણ પહેલ શરૂ કરી છે. આ પહેલનો મુખ્ય હેતુ રાજ્યના શાસનતંત્રને વધુ કાર્યક્ષમ, પારદર્શક અને ડેટા આધારિત બનાવવાનો છે. AI આધારિત સેવાઓ દ્વારા સામાન્ય નાગરિકોને ઝડપી અને સરળ સેવાઓ પૂરી પાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.
રાજ્ય સરકારે AI ટાસ્કફોર્સ, AI ઇમ્પ્લિમેન્ટેશન સેલ અને AI એક્શન પ્લાન જેવી સંસ્થાગત વ્યવસ્થાઓ ઉભી કરીને ટેકનોલોજીના અમલીકરણને વ્યૂહાત્મક દિશા આપી છે. આ માળખાઓ દ્વારા રાજ્યના વિવિધ વિભાગોમાં AI ટેકનોલોજીના ઉપયોગ માટે નીતિઓ, માર્ગદર્શિકા અને અમલીકરણ પ્રક્રિયાઓ વિકસાવવામાં આવી રહી છે.
ગુજરાતે દેશના AI સંશોધન અને નવીનતાના ક્ષેત્રમાં પણ આગવી પહેલ કરી છે. રાજ્યમાં “ઇન્ડિયન AI રિસર્ચ ઓર્ગેનાઈઝેશન – IAIRO” ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. સેક્શન 8 એન્ટિટી તરીકે સ્થાપિત આ સંસ્થા AI સંશોધન, નવી ટેકનોલોજીના વિકાસ અને સ્ટાર્ટઅપ ઇનોવેશન માટે મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બની રહી છે. IAIRO નો મુખ્ય હેતુ ગુજરાતને AI સંશોધન અને વિકાસના વૈશ્વિક કેન્દ્ર તરીકે ઉભું કરવાનો છે.
વર્ષ ૨૦૨૫માં NASSCOM અને Microsoft ના સહયોગથી ગુજરાતમાં સ્થાપિત AI સેન્ટર ઓફ એક્સલન્સ રાજ્યના ટેકનોલોજીકલ વિકાસમાં માઈલસ્ટોન સાબિત થયું છે. આ કેન્દ્ર દ્વારા AI આધારિત સ્ટાર્ટઅપ્સને પ્રોત્સાહન, નવીન ટેકનોલોજીના સંશોધન અને સરકારી યુઝ કેસ માટે પ્રૂફ ઓફ કન્સેપ્ટના વિકાસને વેગ મળ્યો છે.
AI સેન્ટર ઓફ એક્સલન્સની પ્રથમ વર્ષ દરમિયાનની કામગીરી અત્યંત પ્રભાવશાળી રહી છે. રાજ્યમાં ૧૪૦૦થી વધુ ઉદ્યોગ જોડાણો થયા છે. ૩૫૦થી વધુ સરકારી અધિકારીઓને AI અને ઇમર્જિંગ ટેકનોલોજીની તાલીમ આપવામાં આવી છે. ૧૦૦થી વધુ સ્ટાર્ટઅપ સોલ્યુશન્સ વિકસાવવામાં આવ્યા છે અને ૩૦૦થી વધુ વૈશ્વિક પ્રતિનિધિઓએ ગુજરાતના AI ઇકોસિસ્ટમ સાથે જોડાણ કર્યું છે.
રાજ્યના ૧૪ વિભાગોમાં ૨૧થી વધુ AI યુઝ કેસના અમલીકરણની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ ચૂકી છે. આ યુઝ કેસમાં કૃષિ, આરોગ્ય, શહેરી વિકાસ, ઊર્જા અને ગવર્નન્સ જેવા ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે. આ પહેલ ગુજરાતને દેશના સૌથી અદ્યતન ટેકનોલોજી આધારિત શાસન ધરાવતા રાજ્યોમાં સ્થાન અપાવી રહી છે.
AI અને મશીન લર્નિંગ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ GPU ઇકોસિસ્ટમના વિકાસમાં પણ ગુજરાત આગળ વધી રહ્યું છે. India AI Mission હેઠળ રાજ્યમાં GPU ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની ફાળવણી થઈ છે અને હાલમાં ૧૬ GPU સેન્ટર્સ કાર્યરત છે. આગામી સમયમાં ૧૦૦થી વધુ GPU સ્થાપિત કરવાની દિશામાં કામગીરી ચાલી રહી છે.
“GPU-as-a-Service” પ્લેટફોર્મની શરૂઆત પણ ગુજરાત માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું સાબિત થઈ રહી છે. આ પ્લેટફોર્મ દ્વારા સરકારી વિભાગો, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને સ્કેલેબલ કમ્પ્યુટ એક્સેસ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી રહી છે. AI મોડલ ટ્રેનિંગ, ડેટા એનાલિટિક્સ અને મશીન લર્નિંગ માટે જરૂરી હાઈ-પરફોર્મન્સ કમ્પ્યુટિંગ સુવિધાઓ હવે ગુજરાતમાં વધુ સરળતાથી ઉપલબ્ધ બની રહી છે.
ગુજરાત ઇન્ફોર્મેટિક્સ લિમિટેડ દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલા AI આધારિત ટૂલ્સ પણ રાજ્યના ડિજિટલ ગવર્નન્સ મોડલને મજબૂત બનાવી રહ્યા છે. ડોક્યુમેન્ટ ઓટોમેશન, ગ્રીવન્સ રૂટીંગ, ભાષા પ્રોસેસિંગ, આર્કાઇવલ સર્ચ અને સ્કીમ એલિજિબિલિટી ચેકર જેવી સેવાઓ સામાન્ય નાગરિકો માટે ખૂબ જ ઉપયોગી સાબિત થઈ રહી છે.
ડોક્યુમેન્ટ એક્સટ્રેક્ટર ટૂલ દ્વારા સરકારી દસ્તાવેજોમાંથી માહિતી ઝડપથી મેળવવી સરળ બની છે. ગ્રીવન્સ ક્લાસિફાયર દ્વારા નાગરિકોની ફરિયાદોને યોગ્ય વિભાગ સુધી ઝડપથી પહોંચાડવામાં આવી રહી છે. AI આધારિત ચેટબોટ દ્વારા લોકો હવે ૨૪ કલાક સરકારી માહિતી મેળવી શકે છે.
ગુજરાતી ભાષા માટે વિકસાવવામાં આવેલ LLM અને NLP ડેશબોર્ડ્સ રાજ્યની ભાષાકીય ટેકનોલોજી વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપી રહ્યા છે. “ભાષા સેતુ” નામની ગુજરાતી વ્યાકરણ સહાયક સેવા દ્વારા લોકો હવે વધુ સરળતાથી ગુજરાતી ભાષામાં ડિજિટલ સેવાઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
રાજ્યમાં ૪૦થી વધુ AI યુઝ કેસની ઓળખ કરીને તેની અમલીકરણ પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી છે. કૃષિ ક્ષેત્રે AI નો ઉપયોગ ખેડૂતો માટે ક્રાંતિકારી સાબિત થઈ શકે છે. પાકના રોગ નિદાન, સ્માર્ટ સિંચાઈ અને અનાજ ગુણવત્તા વિશ્લેષણ માટે AI ટેકનોલોજીની મદદ લેવામાં આવી રહી છે.
ખેડૂતો હવે મોબાઈલ એપ્લિકેશન દ્વારા પાકના રોગોની તસવીરો અપલોડ કરીને તરત જ નિદાન અને સારવાર અંગે માહિતી મેળવી શકે છે. AI આધારિત સ્માર્ટ સિંચાઈ સિસ્ટમ દ્વારા પાણીનો વધુ કાર્યક્ષમ ઉપયોગ શક્ય બનશે.
આરોગ્ય ક્ષેત્રે પણ AI ટેકનોલોજીનો વ્યાપક ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. AI આધારિત નિદાન પદ્ધતિઓ દ્વારા ક્રોનિક રોગો અને ફેફસાના કેન્સરનું ઝડપી સ્ક્રિનિંગ શક્ય બની રહ્યું છે. ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં આરોગ્ય સેવાઓને વધુ અસરકારક બનાવવા માટે AI આધારિત ટેલીમેડિસિન સિસ્ટમ પણ વિકસાવવામાં આવી રહી છે.
શહેરી વિકાસ ક્ષેત્રે સ્માર્ટ મોબિલિટી અને CCTV એનાલિટિક્સનો ઉપયોગ ટ્રાફિક મેનેજમેન્ટ અને સુરક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ રહ્યો છે. AI આધારિત બ્લુપ્રિન્ટ ઓટોમેશન દ્વારા શહેરી આયોજન વધુ ઝડપી અને ચોકસાઈભર્યું બની રહ્યું છે.
ઊર્જા ક્ષેત્રે AI નો ઉપયોગ વીજ ચોરી શોધવા અને વીજ વપરાશના વિશ્લેષણ માટે થઈ રહ્યો છે. સ્માર્ટ ગ્રિડ અને એનાલિટિક્સ દ્વારા ઊર્જા વ્યવસ્થાપનમાં વધુ પારદર્શિતા અને કાર્યક્ષમતા લાવવામાં આવી રહી છે.
ગુજરાતની ડિજિટલ અને IT પહેલોએ રાજ્યની શાસન પદ્ધતિમાં મોટો પરિવર્તન લાવ્યો છે. AI આધારિત સ્માર્ટ ડેશબોર્ડ્સ દ્વારા સરકારી અધિકારીઓ હવે રિયલ-ટાઈમ ડેટા આધારિત નિર્ણયો લઈ શકે છે. બહુભાષી ટૂલ્સ દ્વારા નાગરિકોને તેમની ભાષામાં સેવાઓ ઉપલબ્ધ થઈ રહી છે.
વિશેષજ્ઞો માને છે કે આગામી દાયકામાં AI અને ડિજિટલ ટેકનોલોજી ભારતના અર્થતંત્ર અને શાસનતંત્રને સંપૂર્ણપણે બદલશે. ગુજરાતે સમયસર આ ક્ષેત્રમાં રોકાણ કરીને પોતાને ભવિષ્ય માટે તૈયાર કર્યું છે.
સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમના વિકાસમાં પણ ગુજરાત ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. AI સેન્ટર ઓફ એક્સલન્સ અને GPU ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર દ્વારા યુવા ઉદ્યોગસાહસિકોને નવીન ટેકનોલોજી વિકસાવવા માટે અનુકૂળ વાતાવરણ મળી રહ્યું છે.
શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં પણ AI શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે. વિદ્યાર્થીઓને મશીન લર્નિંગ, ડેટા સાયન્સ અને AI મોડલ ડેવલપમેન્ટ અંગે તાલીમ આપવામાં આવી રહી છે. રાજ્યના યુવાનોને વૈશ્વિક ટેકનોલોજી બજાર માટે તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યા છે.
ગુજરાતના આ પ્રયાસો ભારતના “ડિજિટલ ઇન્ડિયા” અને “આત્મનિર્ભર ભારત” વિઝનને વધુ મજબૂત બનાવી રહ્યા છે. AI આધારિત ગવર્નન્સ દ્વારા સરકારી સેવાઓ વધુ ઝડપી, પારદર્શક અને નાગરિક કેન્દ્રિત બની રહી છે.
આજે રાષ્ટ્રીય ટેકનોલોજી દિવસના અવસરે ગુજરાત માત્ર ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરતું રાજ્ય નથી, પરંતુ નવીનતા, AI સંશોધન અને ડિજિટલ ટ્રાન્સફોર્મેશનનું અગ્રણી કેન્દ્ર બની રહ્યું છે. રાજ્યના પ્રયાસો દેશના અન્ય રાજ્યો માટે પણ પ્રેરણારૂપ સાબિત થઈ રહ્યા છે.
આવનારા વર્ષોમાં ગુજરાત AI, મશીન લર્નિંગ, ડિજિટલ ગવર્નન્સ અને હાઈ-પરફોર્મન્સ કમ્પ્યુટિંગ ક્ષેત્રે વધુ વ્યાપક પગલાં ભરશે તેવી અપેક્ષા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. AI આધારિત સ્માર્ટ શાસન દ્વારા સામાન્ય નાગરિકોના જીવનમાં ગુણાત્મક સુધારો લાવવાનો રાજ્ય સરકારનો પ્રયાસ ભારતના વિકાસ મોડલ માટે મહત્વપૂર્ણ બની રહ્યો છે.
રાષ્ટ્રીય ટેકનોલોજી દિવસ ૨૦૨૬ના આ અવસરે ગુજરાતે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે ટેકનોલોજી માત્ર વિકાસનું સાધન નથી, પરંતુ સુશાસન, પારદર્શિતા અને નાગરિક સશક્તિકરણનું સૌથી શક્તિશાળી માધ્યમ બની શકે છે.
