દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લાના મીઠાપુર વિસ્તારમાં પર્યાવરણ પ્રદૂષણ મુદ્દે વર્ષોથી ચાલી રહેલો સંઘર્ષ હવે એક નવા અને નિર્ણાયક તબક્કે પહોંચ્યો છે. છેલ્લા 16 વર્ષથી જમીન અને સમુદ્રમાં થતાં પ્રદૂષણ સામે સતત અવાજ ઉઠાવતા પ્રકૃતિપ્રેમી માલધારી દેવરામ વાલા ચારણે આખરે ગાંધીનગર સ્થિત ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (GPCB) ની મુખ્ય કચેરી “પર્યાવરણ ભવન” ખાતે ઉપવાસી મોરચો શરૂ કર્યો છે. લાંબા સમયથી સરકાર, પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ, વહીવટી તંત્ર અને વિવિધ સત્તાધીશો સમક્ષ રજૂઆતો કરવા છતાં યોગ્ય ન્યાય ન મળતાં દેવરામ ચારણે હવે ગાંધી ચિંધ્યા માર્ગે અહિંસક લડત શરૂ કરી છે.
ગાંધીનગરના પર્યાવરણ ભવન બહાર દેવરામ ચારણ પોતાના સમર્થકો સાથે ઉપવાસ પર બેસતાં સમગ્ર દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લો અને પર્યાવરણપ્રેમી વર્તુળોમાં ભારે ચર્ચા જગાઈ છે. “પ્રકૃતિ બચાવો”, “સમુદ્ર બચાવો”, “માલધારીઓને ન્યાય આપો” અને “પ્રદૂષણ બંધ કરો” જેવા સૂત્રો સાથે દેવરામ ચારણ અને તેમના સમર્થકોએ પોતાની લડતને વધુ ઉગ્ર બનાવી છે.
દેવરામ વાલા ચારણ લાંબા સમયથી આક્ષેપ કરતા આવ્યા છે કે મીઠાપુર વિસ્તારમાં આવેલી Tata Chemicals ની ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓના કારણે આસપાસના વિસ્તારમાં જમીન, પાણી અને સમુદ્રી પર્યાવરણ પર ગંભીર અસર પડી રહી છે. તેમનું કહેવું છે કે ઔદ્યોગિક કચરો, રસાયણયુક્ત પાણી અને પ્રદૂષિત પ્રવાહોને કારણે સમુદ્રી જીવસૃષ્ટિ, ખેતી, પશુધન અને સ્થાનિક લોકોના જીવન પર માઠી અસર થઈ રહી છે.
દેવરામ ચારણ પોતે માલધારી સમાજ સાથે જોડાયેલા હોવાથી વર્ષોથી પ્રકૃતિ અને પશુધન સાથે જીવતા આવ્યા છે. તેઓ કહે છે કે એક સમય હતો જ્યારે મીઠાપુર અને આસપાસના વિસ્તારમાં કુદરતી સૌંદર્ય, ચરોતરો અને સ્વચ્છ સમુદ્રી પર્યાવરણ જોવા મળતું હતું, પરંતુ ધીમે ધીમે પ્રદૂષણ વધતાં સ્થિતિ ગંભીર બનતી ગઈ છે.
તેમણે અનેક વખત સરકાર અને વિવિધ વિભાગોને લેખિત રજૂઆતો કરી હોવાનું જણાવ્યું છે. છેલ્લા 16 વર્ષ દરમિયાન તેમણે જિલ્લા કલેક્ટર, GPCB, પર્યાવરણ મંત્રાલય, રાજ્ય સરકાર અને કેન્દ્ર સરકાર સુધી અનેક વખત રજૂઆત કરી છે. અનેક દસ્તાવેજો, ફોટોગ્રાફ્સ અને પ્રદૂષણ સંબંધિત વિગતો પણ રજૂ કરવામાં આવી હોવાનું તેઓ જણાવે છે.
દેવરામ ચારણનો આક્ષેપ છે કે વારંવાર રજૂઆતો છતાં કોઈ કાયમી અને અસરકારક કાર્યવાહી કરવામાં આવી નથી. કેટલાક સમયે તપાસો થઈ, અધિકારીઓ સ્થળ મુલાકાતે પણ આવ્યા, પરંતુ ત્યારબાદ સ્થિતિ ફરી જૂની થઈ જતી હોવાનું તેઓ કહે છે. તેઓનો દાવો છે કે પ્રદૂષણના કારણે જમીનની ગુણવત્તા ઘટી રહી છે, પાણી પ્રદૂષિત થઈ રહ્યું છે અને સમુદ્રમાં જળચર જીવસૃષ્ટિ પર ગંભીર અસર થઈ રહી છે.
ગાંધીનગરમાં ઉપવાસી મોરચા દરમિયાન દેવરામ ચારણે જણાવ્યું હતું કે “હું કોઈ વ્યક્તિગત લડાઈ નથી લડી રહ્યો. આ લડત પ્રકૃતિ માટે છે, આવનારી પેઢી માટે છે, માલધારીઓના અસ્તિત્વ માટે છે. જો આજે આપણે ચૂપ રહીશું તો આવનારા સમયમાં જમીન, પાણી અને સમુદ્ર બચાવવો મુશ્કેલ બની જશે.”
ઉપવાસી મોરચા સ્થળે મોટી સંખ્યામાં માલધારી સમાજના લોકો, પર્યાવરણપ્રેમીઓ અને સામાજિક કાર્યકરો પણ પહોંચ્યા હતા. ઘણા લોકોએ દેવરામ ચારણના આંદોલનને સમર્થન જાહેર કર્યું હતું. કેટલાક કાર્યકરોનું કહેવું હતું કે વિકાસના નામે જો પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડવામાં આવશે તો ભવિષ્યમાં તેની ગંભીર અસર સમગ્ર સમાજને ભોગવવી પડશે.
દેવરામ ચારણના સમર્થકોનું કહેવું છે કે મીઠાપુર અને આસપાસના વિસ્તારમાં વર્ષોથી લોકો પર્યાવરણ સંબંધિત સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યા છે. કેટલાક લોકોનું કહેવું છે કે સમુદ્રના પાણીમાં બદલાવ, માછલીઓની સંખ્યા ઘટવી, જમીનની ક્ષારતા વધવી અને ચરોતરો પર અસર જેવી સમસ્યાઓ વધતી જઈ રહી છે.
ઉપવાસી મોરચા દરમિયાન દેવરામ ચારણે સરકાર સમક્ષ કેટલીક મુખ્ય માંગણીઓ પણ મૂકી છે. જેમાં મીઠાપુર વિસ્તારમાં પ્રદૂષણની સ્વતંત્ર વૈજ્ઞાનિક તપાસ, પ્રદૂષિત વિસ્તારોના સેમ્પલ ટેસ્ટ, સ્થાનિક લોકો અને માલધારીઓને થયેલા નુકસાનનું મૂલ્યાંકન, સમુદ્રી પર્યાવરણની સુરક્ષા માટે વિશેષ પગલાં અને જવાબદાર તંત્ર સામે કાર્યવાહી જેવી માંગણીઓનો સમાવેશ થાય છે.
પર્યાવરણ મુદ્દે કાર્યરત કેટલાક નિષ્ણાતોએ જણાવ્યું હતું કે ગુજરાતના દરિયાકાંઠા વિસ્તારમાં ઔદ્યોગિક વિકાસ સાથે પર્યાવરણ સંતુલન જાળવવું ખૂબ જ જરૂરી છે. જો યોગ્ય નિયંત્રણ ન રાખવામાં આવે તો લાંબા ગાળે સમુદ્રી ઇકોસિસ્ટમ અને સ્થાનિક જીવનશૈલી પર ગંભીર અસર થઈ શકે છે.
ગાંધીનગરમાં ઉપવાસી મોરચાને લઈને પોલીસ અને વહીવટી તંત્ર પણ સતર્ક બન્યું હતું. સ્થળ પર પોલીસ બંદોબસ્ત ગોઠવવામાં આવ્યો હતો. અધિકારીઓ દ્વારા દેવરામ ચારણ સાથે ચર્ચા કરવાનો પ્રયાસ પણ કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે દેવરામ ચારણે સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે જ્યાં સુધી તેમની માંગણીઓ પર ગંભીરતાથી કાર્યવાહી નહીં થાય ત્યાં સુધી તેઓ આંદોલન ચાલુ રાખશે.
સ્થાનિક માલધારી સમાજના આગેવાનોનું કહેવું છે કે આ માત્ર એક વ્યક્તિની લડત નથી પરંતુ સમગ્ર પર્યાવરણ અને પરંપરાગત જીવનશૈલી બચાવવાની લડત છે. તેઓએ જણાવ્યું હતું કે પશુપાલન, ચરોતરો અને કુદરતી પાણીના સ્ત્રોતો પર વધતા પ્રદૂષણની સીધી અસર પડી રહી છે.
કેટલાક પર્યાવરણપ્રેમી સંગઠનોએ પણ દેવરામ ચારણના આંદોલનને સમર્થન આપ્યું છે. તેઓનું કહેવું છે કે દેશભરમાં ઔદ્યોગિક વિકાસ જરૂરી છે, પરંતુ તે પર્યાવરણના ભોગે ન થવો જોઈએ. વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું અનિવાર્ય છે.
દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લાના કેટલાક સ્થાનિક લોકોએ જણાવ્યું હતું કે વર્ષોથી લોકો આ મુદ્દે ચિંતા વ્યક્ત કરતા આવ્યા છે. કેટલાક માછીમારોનું કહેવું છે કે સમુદ્રના પાણીમાં થતા ફેરફારોને કારણે માછીમારી પર પણ અસર પડી રહી છે. જોકે આ દાવાઓ અંગે સત્તાવાર વૈજ્ઞાનિક અહેવાલોની રાહ જોવામાં આવી રહી છે.
સોશિયલ મીડિયા પર પણ દેવરામ ચારણના ઉપવાસી મોરચાને લઈને ભારે ચર્ચા ચાલી રહી છે. ઘણા લોકો તેમને “પર્યાવરણ યોદ્ધા” તરીકે સંબોધી રહ્યા છે. કેટલાક યુવાનો લખી રહ્યા છે કે આજના સમયમાં જ્યારે પર્યાવરણ મુદ્દે વૈશ્વિક સ્તરે ચિંતા વધી રહી છે ત્યારે સ્થાનિક સ્તરે આવી લડતો ખૂબ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
પર્યાવરણ નિષ્ણાતો માને છે કે ગુજરાતના દરિયાકાંઠા વિસ્તારોમાં ઔદ્યોગિકીકરણ ઝડપથી વધ્યું છે. આવા સમયમાં નિયમિત મોનીટરીંગ, પ્રદૂષણ નિયંત્રણ અને વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ અત્યંત જરૂરી બની જાય છે. જો સમયસર પગલાં ન લેવાય તો જમીન, પાણી અને જૈવ વૈવિધ્ય પર લાંબા ગાળાની અસર થઈ શકે છે.
ઉપવાસી મોરચા દરમિયાન દેવરામ ચારણે મહાત્મા ગાંધીના અહિંસક આંદોલનનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે “હું કોઈ હિંસક માર્ગ અપનાવવા માગતો નથી. હું માત્ર પ્રકૃતિ અને લોકો માટે ન્યાય માગું છું. જો સરકાર સાંભળે નહીં તો ઉપવાસ મારું અંતિમ હથિયાર છે.”
ગાંધીનગરમાં આવેલા કેટલાક સામાજિક કાર્યકરોએ જણાવ્યું હતું કે સરકાર અને કંપની બંનેએ આ મુદ્દે સંવાદ દ્વારા ઉકેલ લાવવો જોઈએ. પર્યાવરણ અને સ્થાનિક લોકોની ચિંતાઓને ગંભીરતાથી લેવી જરૂરી છે.
બીજી તરફ ઔદ્યોગિક વર્તુળોમાં ચર્ચા ચાલી રહી છે કે પર્યાવરણ સંબંધિત તમામ મુદ્દાઓ અંગે વૈજ્ઞાનિક અને કાનૂની પ્રક્રિયા હેઠળ જ નિર્ણય લેવો જોઈએ. કેટલાક લોકોનું માનવું છે કે ઔદ્યોગિક વિકાસ અને રોજગારી પણ મહત્વપૂર્ણ છે, તેથી સંતુલિત અભિગમ અપનાવવાની જરૂર છે.
દેવરામ ચારણના આંદોલનથી હવે સમગ્ર રાજ્યનું ધ્યાન મીઠાપુર અને ત્યાંના પર્યાવરણ મુદ્દા તરફ ગયું છે. આગામી દિવસોમાં સરકાર, GPCB અને અન્ય તંત્ર શું પગલાં લે છે તેના પર સૌની નજર રહેશે.
ગાંધીનગરના પર્યાવરણ ભવન બહાર ઉપવાસ પર બેઠેલા દેવરામ ચારણનું એક જ કહેવું છે — “આ લડત કોઈ કંપની વિરુદ્ધ નથી, પરંતુ પ્રકૃતિના રક્ષણ માટે છે.” તેમના શબ્દોમાં દેખાતી પીડા અને સંકલ્પ હવે રાજ્યભરમાં ચર્ચાનો વિષય બની ગયા છે.
આ સમગ્ર ઘટનાએ ફરી એકવાર પ્રશ્ન ઉભો કર્યો છે કે વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચેનું સંતુલન કેવી રીતે જાળવવું? શું સ્થાનિક લોકોની ચિંતાઓને પૂરતું મહત્વ આપવામાં આવે છે? અને શું આવનારી પેઢી માટે સ્વચ્છ જમીન, પાણી અને સમુદ્ર બચાવવા માટે વધુ કડક પગલાં લેવાની જરૂર નથી?
હાલ માટે તો દેવરામ ચારણનો ઉપવાસી મોરચો રાજ્યના પર્યાવરણ આંદોલનોમાં એક મહત્વપૂર્ણ ઘટનાના રૂપમાં સામે આવ્યો છે. ગાંધીનગરમાં શરૂ થયેલી આ અહિંસક લડત હવે કેટલી આગળ વધે છે અને સરકાર તરફથી શું પ્રતિસાદ મળે છે તે આગામી દિવસોમાં સ્પષ્ટ થશે.
