માતા… માત્ર એક શબ્દ નહીં પરંતુ લાગણી, ત્યાગ, મમતા અને નિઃસ્વાર્થ પ્રેમનું જીવંત સ્વરૂપ. બાળકના જન્મથી લઈને તેના જીવનના દરેક પડાવે માતા પોતાની ખુશીઓનો ત્યાગ કરીને સંતાન માટે જીવતી હોય છે. દુનિયામાં ભગવાન દરેક જગ્યાએ પહોંચી શકતા નથી એટલે તેમણે માતાનું સર્જન કર્યું છે એવી કહેવત આજે પણ એટલી જ સાર્થક લાગે છે. મધર્સ ડેના પવિત્ર અવસરે Ahmedabad Civil Hospital ની ‘મા વાત્સલ્ય મિલ્ક બેન્ક’માંથી માતૃત્વ અને માનવતાનું એવું અનોખું ઉદાહરણ સામે આવ્યું છે, જેણે હજારો લોકોની આંખોને ભીની કરી દીધી છે.
માતાના ધાવણને બાળક માટે અમૃત સમાન માનવામાં આવે છે. નવજાત શિશુના શરીર, મગજ અને રોગપ્રતિકારક શક્તિના વિકાસ માટે માતાનું દૂધ સૌથી મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. પરંતુ કેટલાક એવા નવજાત બાળકો હોય છે, જેઓ જન્મ પછી ગંભીર બીમારી, ઓપરેશન, અસમયે જન્મ અથવા અન્ય કારણોસર પોતાની માતાનું ધાવણ મેળવી શકતા નથી. આવી સ્થિતિમાં અમદાવાદ સિવિલ હોસ્પિટલની ‘મા વાત્સલ્ય મિલ્ક બેન્ક’ આશીર્વાદરૂપ સાબિત થઈ રહી છે.
માત્ર 8 મહિનાના ટૂંકા ગાળામાં આ મિલ્ક બેન્કે જે સેવા આપી છે તે ખરેખર માનવતાનું જીવંત ઉદાહરણ બની ગઈ છે. અત્યાર સુધીમાં કુલ 2042થી વધુ માતાઓએ પોતાના ધાવણનું દાન કરીને 434 લીટર જેટલું માતાનું દૂધ એકત્રિત કરાવ્યું છે. આ મહાદાન દ્વારા 451 જેટલા નવજાત બાળકોને નવજીવન મળ્યું છે. અનેક એવા બાળકો, જેઓ જીવન અને મૃત્યુ વચ્ચે ઝઝૂમી રહ્યા હતા, તેમને આ માતૃત્વના અમૃતથી નવી જિંદગી મળી છે.
મિલ્ક બેન્કમાં દાન આપનાર માતાઓમાં મંજુલાબેન, કૃષ્ણાબેન, પુનિતાબેન અને પૂજા પટેલ જેવી અનેક જાગૃત મહિલાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ માતાઓએ પોતાના બાળકની સાથે અન્ય અજાણ્યા બાળકો માટે પણ માતૃત્વનો પ્રેમ વહેંચ્યો છે. પોતાના બાળકને ધાવણ પીવડાવ્યા પછી વધેલું દૂધ અન્ય નવજાત બાળકો માટે દાનમાં આપીને તેમણે માનવતાની અનોખી મિસાલ ઉભી કરી છે.
ઘણી માતાઓ કહે છે કે જ્યારે તેઓ હોસ્પિટલમાં એવા નવજાત બાળકોને જુએ છે, જેઓ પોતાની માતાનું દૂધ મેળવી શકતા નથી ત્યારે તેમની અંદરથી મદદ કરવાની લાગણી જન્મે છે. “જો મારું ધાવણ કોઈ બીજાના બાળકને જીવ આપી શકે, તો એથી મોટું પુણ્ય બીજું શું હોય?” – એવી ભાવનાથી અનેક માતાઓ આ સેવાકાર્યમાં જોડાઈ રહી છે.
સિવિલ હોસ્પિટલના સુપરિટેન્ડન્ટ Dr. Rakesh Joshi એ મધર્સ ડેના અવસરે તમામ માતાઓને શુભેચ્છા પાઠવતા અત્યંત ભાવુક સંદેશ આપ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે, “એક બાળકના સર્જન તરીકે હું માતૃત્વને ખૂબ નજીકથી અનુભવું છું. નવ મહિનાની આકરી તપસ્યા બાદ જ્યારે માતા પોતાના બાળકને પહેલું ધાવણ આપે છે ત્યારે તેની આંખોમાં આનંદના આંસુ જોવા મળે છે. માતાનું સ્થાન દુનિયામાં કોઈ લઈ શકે તેમ નથી.”
તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે, “મધર્સ ડે વર્ષમાં માત્ર એક દિવસ આવે છે, પરંતુ માતા તો 365 દિવસ પોતાના બાળક માટે તપસ્યા કરતી હોય છે. એક માતા પોતાના બાળક માટે કેટલી પીડા સહન કરે છે તે શબ્દોમાં વર્ણવી શકાય તેમ નથી.”
ડૉ. રાકેશ જોષીએ ‘મા વાત્સલ્ય મિલ્ક બેન્ક’ની કામગીરી અંગે જણાવ્યું કે આ પહેલ દ્વારા અત્યાર સુધીમાં 450થી વધુ નવજાત બાળકોને જીવનદાન મળ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે, “માતાનું ધાવણ માત્ર ખોરાક નથી, પરંતુ તે બાળક માટે સુરક્ષા કવચ છે. તેમાં રહેલા પોષક તત્વો અને એન્ટીબોડી બાળકને અનેક ગંભીર રોગોથી બચાવે છે.”
મેડિકલ નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જન્મના પ્રથમ છ મહિના સુધી બાળક માટે માતાનું દૂધ સૌથી શ્રેષ્ઠ અને સંપૂર્ણ આહાર છે. માતાના દૂધમાં રહેલા પોષક તત્વો બાળકના મગજના વિકાસ, હાડકાંની મજબૂતી અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
ખાસ કરીને સમય પહેલાં જન્મેલા બાળકો માટે માતાનું ધાવણ જીવનરક્ષક સાબિત થાય છે. આવા બાળકોનું વજન ઓછું હોય છે અને તેમની રોગપ્રતિકારક શક્તિ પણ નબળી હોય છે. જો તેમને યોગ્ય પોષણ ન મળે તો ગંભીર ચેપ અને અન્ય સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે.
અમદાવાદ સિવિલ હોસ્પિટલની મિલ્ક બેન્કમાં દાનમાં મળતા ધાવણને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે. પ્રથમ માતાનું સંપૂર્ણ મેડિકલ ચેકઅપ કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ સુરક્ષિત રીતે દૂધ એકત્રિત કરી તેને પેસ્ટરાઈઝેશન પ્રક્રિયા દ્વારા શુદ્ધ કરવામાં આવે છે. ત્યારપછી ચોક્કસ તાપમાને સ્ટોર કરવામાં આવે છે જેથી તે લાંબા સમય સુધી સુરક્ષિત રહે.
હોસ્પિટલના તબીબો જણાવે છે કે મિલ્ક બેન્કમાં સ્ટોર કરાયેલું દૂધ ખાસ કરીને NICU એટલે કે નવજાત શિશુ વિભાગમાં દાખલ ગંભીર બાળકો માટે અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થાય છે. ઓપરેશન બાદ અથવા ગંભીર તબિયત ધરાવતા બાળકોને જ્યારે તેમની માતાનું ધાવણ ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યારે આ દાનમાં મળેલું દૂધ તેમને જીવદાન આપે છે.
ઘણા એવા કિસ્સાઓ સામે આવ્યા છે જ્યાં બાળકની માતા ગંભીર બીમારીને કારણે બાળકને ધાવણ પીવડાવી શકતી નહોતી. આવી સ્થિતિમાં મિલ્ક બેન્કના દૂધે બાળકના જીવનને બચાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી.
મિલ્ક બેન્કની શરૂઆત પાછળનો મુખ્ય હેતુ રાજ્યમાં શિશુ મૃત્યુદર ઘટાડવાનો અને નવજાત બાળકોને કુપોષણથી બચાવવાનો છે. તબીબોનું માનવું છે કે જો દરેક હોસ્પિટલમાં આવી મિલ્ક બેન્કની વ્યવસ્થા ઉભી કરવામાં આવે તો હજારો બાળકોને બચાવી શકાય.
ગુજરાત સહિત દેશના અનેક રાજ્યોમાં હવે મિલ્ક બેન્ક પ્રત્યે જાગૃતિ વધી રહી છે. મહિલાઓમાં પણ માતાના દૂધના દાન અંગે સકારાત્મક વલણ જોવા મળી રહ્યું છે.
આ પહેલ માત્ર આરોગ્યસેવા પૂરતી મર્યાદિત નથી પરંતુ સમાજમાં માનવતા અને સહાનુભૂતિનો સંદેશ પણ આપી રહી છે. એક માતા પોતાના અજાણ્યા બાળક માટે ધાવણ દાન કરે છે – આ માનવતાનું સૌથી સુંદર સ્વરૂપ છે.
સામાજિક કાર્યકરોનું કહેવું છે કે સમાજમાં અંગદાન, રક્તદાન જેવી જ રીતે હવે ધાવણદાન અંગે પણ જાગૃતિ લાવવાની જરૂર છે. કારણ કે એક માતાનું દાન અનેક બાળકોને નવી જિંદગી આપી શકે છે.
મધર્સ ડેના અવસરે હોસ્પિટલમાં ખાસ કાર્યક્રમનું આયોજન પણ કરવામાં આવ્યું હતું. તબીબો અને સ્ટાફ દ્વારા ધાવણદાન કરનાર માતાઓનું સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું. ઘણી માતાઓ ભાવુક બની ગઈ હતી.
કાર્યક્રમ દરમિયાન કેટલાક પરિવારો એવા પણ હતા જેમના બાળકોને આ મિલ્ક બેન્કના દૂધથી જીવન મળ્યું હતું. આવા માતા-પિતાએ દાન કરનાર માતાઓનો આભાર વ્યક્ત કરતાં કહ્યું કે તેઓ માટે આ મહિલાઓ દેવદૂત સમાન છે.
એક માતાએ જણાવ્યું કે, “જ્યારે મને ખબર પડી કે મારું વધેલું દૂધ કોઈ બીજાના બાળકને બચાવી શકે છે ત્યારે મેં તરત જ દાન કરવાનો નિર્ણય લીધો. આજે જ્યારે હું જાણું છું કે કોઈ બાળકને તેનાથી જીવન મળ્યું છે ત્યારે મને અત્યંત આનંદ થાય છે.”
હોસ્પિટલના સ્ટાફનું પણ કહેવું છે કે શરૂઆતમાં ઘણી મહિલાઓ ધાવણદાન અંગે સંકોચ અનુભવતી હતી, પરંતુ સતત જાગૃતિ અને માર્ગદર્શનના કારણે હવે વધુ મહિલાઓ આગળ આવી રહી છે.
માતાનું ધાવણ માત્ર પોષણ પૂરું પાડતું નથી પરંતુ તે બાળક સાથે લાગણીસભર જોડાણ પણ બનાવે છે. નવજાત બાળક માટે માતાનું દૂધ સુરક્ષા, પ્રેમ અને સંભાળનું પ્રતિક છે.
મધર્સ ડેના દિવસે જ્યારે સમગ્ર વિશ્વ માતૃત્વને નમન કરી રહ્યું છે ત્યારે અમદાવાદ સિવિલ હોસ્પિટલની ‘મા વાત્સલ્ય મિલ્ક બેન્ક’માં સેવા આપતી માતાઓએ સાબિત કરી દીધું છે કે માતૃત્વ માત્ર પોતાના બાળક પૂરતું મર્યાદિત નથી. સાચી માતા એ છે જે બીજા બાળકના જીવન માટે પણ પોતાની મમતા વહેંચી શકે.
આ પહેલ આજે સમગ્ર સમાજ માટે પ્રેરણારૂપ બની ગઈ છે. માતૃત્વ, માનવતા અને નિઃસ્વાર્થ પ્રેમનું આ અનોખું ઉદાહરણ અનેક લોકોના દિલને સ્પર્શી રહ્યું છે.
જ્યારે દુનિયા સ્વાર્થ અને સ્પર્ધામાં આગળ વધી રહી છે ત્યારે આવી માતાઓ માનવતાની જીવંત મૂર્તિ બનીને સમાજને પ્રેમ, કરુણા અને સેવા નો સાચો અર્થ સમજાવી રહી છે.
અમદાવાદ સિવિલ હોસ્પિટલની આ ‘મા વાત્સલ્ય મિલ્ક બેન્ક’ માત્ર આરોગ્યસેવાની એક યોજના નથી, પરંતુ તે હજારો નવજાત બાળકો માટે જીવનની નવી આશા છે. માતાના ધાવણનું આ મહાદાન ખરેખર અમૃત સમાન બનીને અનેક બાળકોના જીવનમાં નવી સવાર લઈને આવ્યું છે.
