આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ એટલે કે AI ટેકનોલોજીએ માનવજીવનને નવી દિશા આપી છે. થોડા વર્ષો પહેલાં જે કામો અશક્ય લાગતા હતા તે આજે AIની મદદથી મિનિટોમાં શક્ય બની રહ્યા છે. શિક્ષણ, આરોગ્ય, ઉદ્યોગ, મિડિયા, બેન્કિંગ, સુરક્ષા અને ન્યાયિક પ્રક્રિયાઓમાં પણ હવે AIનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે. પરંતુ ટેકનોલોજીના દરેક સકારાત્મક પાસા સાથે એક ભયજનક અંધકાર પણ જોડાયેલો હોય છે. આજે AIનો સૌથી ખતરનાક દુરુપયોગ “ડીપફેક” અને “વોઈસ ક્લોનિંગ”ના સ્વરૂપમાં સામે આવી રહ્યો છે. નકલી ચહેરા, નકલી અવાજ અને બનાવટી વીડિયો દ્વારા સાયબર ઠગો લોકો સાથે કરોડો નહીં પરંતુ અબજો રૂપિયાની ઠગાઈ કરી રહ્યા છે.
તાજેતરમાં હાઈકોર્ટે અદાલતોની દૈનિક કામગીરીમાં AIનો મર્યાદિત ઉપયોગ કરવાની નીતિ જાહેર કરી છે. આ નિર્ણય પાછળનું સૌથી મોટું કારણ AIના વધતા દુરુપયોગને માનવામાં આવી રહ્યું છે. સોશિયલ મીડિયામાં આજે AIથી બનાવાયેલા મજેદાર વીડિયો, ફોટો અને અવાજ લોકોનું મનોરંજન કરી રહ્યા છે, પરંતુ આ જ ટેકનોલોજી હવે સાયબર ગુનેગારો માટે સૌથી મોટું હથિયાર બની ગઈ છે.
સાયબર ગઠિયાઓ સોશિયલ મીડિયા પર મૂકાયેલા ફોટા, વીડિયો અને અવાજના સેમ્પલનો ઉપયોગ કરીને કોઈપણ વ્યક્તિનો નકલી ચહેરો અને અવાજ તૈયાર કરી શકે છે. ત્યારબાદ તેઓ બનાવટી વીડિયો, ફેક કોલ અથવા નકલી સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ દ્વારા લોકોને છેતરી રહ્યા છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે આગામી સમયમાં AI આધારિત સાયબર ક્રાઈમ દેશ માટે સૌથી મોટો પડકાર બની શકે છે.
કોરોના મહામારી પછી લોકોના જીવનમાં સ્માર્ટફોન અને ઈન્ટરનેટનો ઉપયોગ અત્યંત વધી ગયો છે. લોકડાઉન દરમિયાન ઓનલાઈન કામ, ઓનલાઈન શિક્ષણ અને ડિજિટલ પેમેન્ટનો વ્યાપ વધતા લોકો ટેકનોલોજી પર વધુ નિર્ભર બન્યા. પરંતુ કોરોના ગયો છતાં મોબાઈલ ફોન અને સોશિયલ મીડિયાનું વળગણ સમાજને છોડીને ગયું નથી.
હાલમાં AIનો ટ્રેન્ડ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. કોઈપણ માહિતી, ફોટો અથવા ડેટા અપલોડ કર્યા બાદ AI થોડા સેકન્ડમાં અનેક પ્રકારની માહિતી, ફોટો, વીડિયો અથવા અવાજ તૈયાર કરી શકે છે. આ સુવિધા જેટલી ઉપયોગી છે તેટલી જ જોખમી પણ સાબિત થઈ રહી છે.
ગુજરાતમાં સાયબર ક્રાઈમની સ્થિતિ અત્યંત ચિંતાજનક બની રહી છે. દર કલાકે આશરે 21 જેટલી સાયબર ક્રાઈમની ફરિયાદ નોંધાય છે. એટલે કે દરરોજ અંદાજે 500 જેટલા લોકો સાયબર ઠગાઈનો ભોગ બને છે. છેલ્લા બે વર્ષમાં AIનો ઉપયોગ વધતા હવે સાયબર ગુનાઓમાં પણ ભારે ઉછાળો નોંધાયો છે.
સાયબર ક્રાઈમ વિભાગના અધિકારીઓનું કહેવું છે કે અગાઉ OTP, બેન્ક ફ્રોડ અને લોટરી સ્કેમ જેવા ગુનાઓ વધુ થતા હતા, પરંતુ હવે AI આધારિત ડીપફેક, વોઈસ ક્લોનિંગ અને સોશિયલ મીડિયા ઈમ્પર્સોનેશનના ગુનાઓ ઝડપથી વધી રહ્યા છે.
એક અભ્યાસ મુજબ ભારતમાં 100માંથી 83 લોકો AI વોઈસ સ્કેમનો ભોગ બને છે. એટલે કે કોઈ અજાણી વ્યક્તિ જ્યારે તમારા મિત્ર, સગા, બેન્ક અધિકારી અથવા પોલીસ અધિકારીના અવાજમાં વાત કરે ત્યારે મોટા ભાગના લોકો તેને સાચું માની લે છે.
ખાસ કરીને મહિલાઓ અને સિનિયર સિટીઝન હવે AI ઠગાઈના સૌથી મોટા ટાર્ગેટ બની રહ્યા છે. અંદાજે 47 ટકા ભારતીય યુવાનો અને બાળકો ડીપફેક અથવા વોઈસ ક્લોન સ્કેમનો ભોગ બને છે, જ્યારે 45 ટકા સિનિયર સિટીઝન આવી ઠગાઈમાં ફસાઈ રહ્યા છે.
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે સોશિયલ મીડિયા પર ઓપન પ્રોફાઈલ રાખવી હવે જોખમી બની રહી છે. લોકો પોતાના પરિવાર, બાળકો, પ્રવાસ, જન્મદિવસ અને અંગત જીવનની દરેક વિગતો સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરે છે. પરંતુ સાયબર ગઠિયાઓ માટે આ જ માહિતી સૌથી મોટું હથિયાર બની જાય છે.
અમદાવાદ સહિત ગુજરાતમાં હવે AI ક્રાઈમ હોટસ્પોટનું મેપિંગ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. સાયબર ક્રાઈમ રોકવા માટે કાર્યરત અધિકારીઓનું કહેવું છે કે હાલમાં “રીઅલ ટાઈમ ડીપફેક” સૌથી ભયજનક ટ્રેન્ડ બની રહ્યો છે.
રીઅલ ટાઈમ ડીપફેક એટલે કોઈ વ્યક્તિ સાથે વીડિયો કોલ દરમિયાન જ તેનો ચહેરો બદલી દેવાની ટેકનોલોજી. સાયબર ગુનેગારો કોઈ જાણીતા વ્યક્તિના ચહેરા જેવી દેખાતી પ્રોફાઈલ બનાવીને તેના મિત્રો અથવા પરિવારજનોને ઠગે છે.
ઘણા કિસ્સાઓમાં લોકો પોતાના સગાના અવાજમાં ફોન આવતા તરત વિશ્વાસ કરી લે છે. “હું મુશ્કેલીમાં છું”, “મને તરત પૈસા મોકલો”, “મારો અકસ્માત થયો છે” જેવા સંદેશા આપી લોકો પાસેથી મોટી રકમ પડાવી લેવામાં આવે છે.
સાયબર પોલીસના જણાવ્યા મુજબ હવે AIની મદદથી આધાર કાર્ડ સાથે જોડાયેલા મોબાઈલ નંબર પણ બદલી નાખવાના કિસ્સા સામે આવી રહ્યા છે. ગુનેગારો બાયોમેટ્રિક સિક્યોરિટી સિસ્ટમને પણ AI દ્વારા છેતરી રહ્યા છે.
ગુનાખોરીના વાર્ષિક સર્વેક્ષણમાં ખુલાસો થયો છે કે AIથી બનાવવામાં આવેલા નકલી વીડિયો અથવા આંખની પલકારાની એનિમેશન જેવી ટેકનિક સાયબર સિક્યોરિટી સિસ્ટમને પણ ગેરમાર્ગે દોરી શકે છે.
એકવાર આધાર સાથે જોડાયેલ મોબાઈલ નંબર બદલાઈ જાય પછી ગુનેગારો બેન્ક એકાઉન્ટ હેક કરી શકે છે. OTP, નેટબેન્કિંગ અને ડિજિટલ પેમેન્ટની માહિતી મેળવી તેઓ લાખો રૂપિયાની ચોરી કરે છે.
સાયબર ગઠિયાઓ હવે અત્યંત આધુનિક AI સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. તેઓ કોમ્પ્યુટર, લેપટોપ અને વોઈસ મોડ્યુલેશન સોફ્ટવેરની મદદથી કોઈપણ અવાજમાં વાત કરી શકે છે.
ઘણા લોકો માને છે કે ફોન પર મહિલા અવાજમાં વાત કરતી વ્યક્તિ ખરેખર મહિલા જ હશે, પરંતુ હકીકતમાં ઘણીવાર પુરુષ AI ટેકનોલોજીની મદદથી મહિલા અવાજમાં વાત કરી રહ્યો હોય છે.
સાયબર ક્રાઈમ વિભાગના અધિકારીઓએ એવા કિસ્સાઓ પણ શોધ્યા છે જેમાં એક જ વ્યક્તિ પોલીસ અધિકારી, બેન્ક કર્મચારી અને મહિલા કોલર બની અલગ અલગ અવાજમાં લોકોને ઠગતી હતી.
AI આધારિત વોઈસ સિસ્ટમમાં અવાજની કડકાઈ, ટોન અને બોલવાની રીત પણ સેટ કરી શકાય છે. એટલે જ્યારે કોઈ “પોલીસ અધિકારી”ની જેમ વાત કરે ત્યારે લોકો ગભરાઈ જાય છે અને તેની વાતમાં આવી જાય છે.
સાયબર ગુનેગારો હવે વિદેશમાંથી પણ કામગીરી ચલાવી રહ્યા છે. કમ્બોડિયા, મ્યાનમાર, લાઓસ જેવા દેશોમાંથી સંચાલિત સાયબર ગેંગ્સ ભારતીયોને નિશાન બનાવી રહ્યા છે.
ગુજરાત સાયબર ક્રાઈમ બ્રાન્ચે અનેક એવા કેસ ઉકેલ્યા છે જેમાં કરોડો રૂપિયાની હેરાફેરી કરવામાં આવી હતી. પરંતુ મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં મુખ્ય સૂત્રધાર વિદેશમાં બેઠા હોવાથી સ્થાનિક લોકો જ પકડાય છે.
સાયબર નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે AI ટેકનોલોજીનો ખતરો આગામી સમયમાં વધુ ગંભીર બનશે. ડીપફેક વીડિયો દ્વારા રાજકીય ગેરમાર્ગદર્શન, નકલી સમાચાર અને સામાજિક અશાંતિ ફેલાવવાના જોખમ પણ વધી રહ્યા છે.
તાજેતરમાં દેશ-વિદેશમાં અનેક જાણીતા લોકોના ડીપફેક વીડિયો વાયરલ થયા હતા. અભિનેત્રીઓ, રાજકારણીઓ અને ઉદ્યોગપતિઓના નકલી વીડિયો બનાવી સોશિયલ મીડિયા પર ફેલાવવામાં આવ્યા હતા.
આવા વીડિયોથી માત્ર વ્યક્તિની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન નથી થતું પરંતુ લોકોમાં ગેરસમજ અને અશાંતિ પણ ફેલાય છે.
સાયબર નિષ્ણાતો કહે છે કે AIથી બનેલા વીડિયો અને સાચા વીડિયોમાં ફરક ઓળખવો હવે સામાન્ય માણસ માટે અત્યંત મુશ્કેલ બની ગયો છે.
હવે પ્રશ્ન એ છે કે લોકો આ ઠગાઈથી કેવી રીતે બચી શકે?
સાયબર વિભાગ લોકો માટે કેટલીક મહત્વપૂર્ણ સલાહ આપી રહ્યો છે. કોઈ અજાણ્યા નંબર પરથી પૈસા માંગતો કોલ આવે તો તરત વિશ્વાસ ન કરવો. વીડિયો કોલમાં દેખાતી વ્યક્તિ ખરેખર તે જ છે કે નહીં તેની ખાતરી કરવી.
સોશિયલ મીડિયા પ્રોફાઈલને પ્રાઈવેટ રાખવી, અંગત માહિતી ઓછું શેર કરવી અને અજાણી લિંક પર ક્લિક ન કરવું – આ ખૂબ જરૂરી બની ગયું છે.
બેન્ક અથવા પોલીસ ક્યારેય ફોન પર OTP અથવા પાસવર્ડ નથી માંગતી – આ વાત લોકો યાદ રાખે તે જરૂરી છે.
જો કોઈ શંકાસ્પદ વીડિયો, ઓડિયો અથવા સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ જોવા મળે તો તરત સાયબર ક્રાઈમ હેલ્પલાઈન પર જાણ કરવી જોઈએ.
ભારત સરકારે પણ હવે AI અને ડીપફેક સામે કડક નીતિ બનાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી છે. સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મને પણ નકલી કન્ટેન્ટ સામે ઝડપી કાર્યવાહી કરવા સૂચના આપવામાં આવી રહી છે.
પરંતુ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માત્ર કાયદાથી સમસ્યા ઉકેલાશે નહીં. જ્યાં સુધી લોકોમાં જાગૃતિ નહીં આવે ત્યાં સુધી સાયબર ગુનાઓ રોકવા મુશ્કેલ રહેશે.
આજના ડિજિટલ યુગમાં ટેકનોલોજી આશીર્વાદ પણ છે અને અભિશાપ પણ. AI માનવજાત માટે ક્રાંતિ લાવી શકે છે, પરંતુ જો તેનો દુરુપયોગ થાય તો તે સમાજ માટે ભયંકર ખતરો બની શકે છે.
ડીપફેક અને AI ઠગાઈનો વધતો ખતરો આજે દરેક માટે ચેતવણી સમાન છે. સોશિયલ મીડિયા પરની એક તસવીર, એક વીડિયો અથવા એક અવાજ પણ ક્યારેક સાયબર ગુનેગારો માટે હથિયાર બની શકે છે.
સમયની માંગ એ છે કે લોકો ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ સમજદારીથી કરે, સાવચેત રહે અને ડિજિટલ દુનિયામાં પોતાની સુરક્ષા માટે વધુ જાગૃત બને. કારણ કે હવે ઠગાઈ માત્ર ફોન કોલથી નહીં પરંતુ નકલી ચહેરા અને નકલી અવાજથી પણ થવા લાગી છે.
