ભારત સરકાર દ્વારા દેશના કરોડો ખેડૂતોને સીધી આર્થિક સહાય પહોંચાડતી પ્રધાનમંત્રી કિસાન સમ્માન નિધિ યોજના એટલે કે PM-KISAN યોજનામાં મહત્વપૂર્ણ અને અસરકારક ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. અત્યાર સુધી યોજનાના લાભાર્થી ખેડૂતો માટે માત્ર એક વખત e-KYC પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવી જરૂરી માનવામાં આવતી હતી, પરંતુ હવે કેન્દ્ર સરકારે નિયમોમાં સુધારો કરીને દર વર્ષે બાયોમેટ્રિક અથવા ફેસ ઓથેન્ટિકેશન આધારિત વાર્ષિક e-KYC ફરજિયાત બનાવી છે. આ નવા નિયમનો મુખ્ય હેતુ યોજનામાં પારદર્શિતા વધારવાનો, ખોટા લાભાર્થીઓને દૂર કરવાનો અને સહાયની રકમ ખરેખર હકદાર ખેડૂતો સુધી જ પહોંચે તેની ખાતરી કરવાનો છે. ગુજરાત રાજ્યના લાખો ખેડૂતો માટે પણ આ નિર્ણય અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની ગયો છે, કારણ કે આગામી નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન હપ્તાની રકમ મેળવવા માટે હવે સમયમર્યાદા અંદર e-KYC કરાવવું ફરજિયાત રહેશે. ખેતી નિયામક કચેરી દ્વારા રાજ્યના તમામ નોંધાયેલા લાભાર્થી ખેડૂતોને અનુરોધ કરવામાં આવ્યો છે કે તેઓ આગામી તા. ૩૦ જૂન, ૨૦૨૬ પહેલાં પોતાની e-KYC પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી લે જેથી આગામી હપ્તા મેળવવામાં કોઈ અડચણ ઊભી ન થાય.
પ્રધાનમંત્રી કિસાન સમ્માન નિધિ યોજના ભારત સરકારની સૌથી મોટી અને સીધી લાભ આપતી કૃષિ આધારિત યોજનાઓમાંની એક ગણાય છે. વર્ષ ૨૦૧૯માં શરૂ કરાયેલી આ યોજનાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ નાના અને સીમિત જમીન ધરાવતા ખેડૂતોને ખેતી માટે આર્થિક સહાય પહોંચાડવાનો હતો. શરૂઆતમાં યોજનાનો લાભ માત્ર નાના અને સીમિત ખેડૂતો સુધી મર્યાદિત હતો, પરંતુ બાદમાં તેને વિસ્તૃત કરીને તમામ પાત્ર ખેડૂતોને આવરી લેવામાં આવ્યા. આ યોજના હેઠળ દર વર્ષે ખેડૂતોને રૂ. ૬,૦૦૦ની સહાય સીધી તેમના બેંક ખાતામાં જમા કરવામાં આવે છે. આ સહાય ત્રણ સમાન હપ્તામાં એટલે કે દરેક ચાર મહિનાના અંતરે રૂ. ૨,૦૦૦ના હપ્તા સ્વરૂપે ખેડૂતોને આપવામાં આવે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આ યોજનાએ લાખો ખેડૂતોને ખાતર, બિયારણ, સિંચાઈ અને ખેતી સંબંધિત ખર્ચમાં મદદરૂપ થવાનું મહત્વપૂર્ણ કામ કર્યું છે. ખાસ કરીને નાના અને મધ્યમ વર્ગના ખેડૂતો માટે આ સહાય ઘણી વખત ખેતીના ખર્ચને સંતુલિત કરવામાં મદદરૂપ બની છે.
પરંતુ સરકારના ધ્યાનમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી એવી ફરિયાદો અને ગેરરીતિઓ આવી રહી હતી કે કેટલાક અયોગ્ય લોકો પણ ખોટી માહિતી આપીને યોજનાનો લાભ લઈ રહ્યા છે. કેટલાક કેસોમાં મૃત ખેડૂતોના નામે સહાય મળતી હોવાની ફરિયાદો સામે આવી હતી, તો કેટલાક સ્થળોએ એક જ વ્યક્તિએ અલગ અલગ ઓળખના આધારે એકથી વધુ વખત લાભ મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. આ ઉપરાંત આધાર અને બેંક ખાતાની વિગતોમાં ગેરમિલ જોવા મળતા સહાયની રકમ ખોટા ખાતામાં જતી હોવાના કિસ્સાઓ પણ સામે આવ્યા હતા. આ તમામ સમસ્યાઓને અટકાવવા માટે કેન્દ્ર સરકારે ડિજિટલ ચકાસણીની પ્રક્રિયાને વધુ કડક બનાવવાનો નિર્ણય લીધો છે. હવે માત્ર નોંધણી પૂરતી નહીં રહે પરંતુ દર વર્ષે લાભાર્થી ખેડૂત જીવંત છે, સક્રિય છે અને ખરેખર પાત્ર છે તેની ખાતરી કરવા માટે બાયોમેટ્રિક અથવા ફેસ ઓથેન્ટિકેશન આધારિત e-KYC ફરજિયાત કરવામાં આવી છે.
ખેતી નિયામક કચેરી દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે હવે દર નાણાકીય વર્ષના પ્રથમ હપ્તા પહેલા દરેક લાભાર્થીએ પોતાની e-KYC પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવી ફરજિયાત રહેશે. જો કોઈ ખેડૂત સમયસર e-KYC પૂર્ણ નહીં કરે તો તેને મળનારો આગામી હપ્તો અટકી શકે છે. આ નિર્ણયને કારણે રાજ્યભરના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ફરી એકવાર e-KYC અંગે જાગૃતિ લાવવાના પ્રયાસો શરૂ કરવામાં આવ્યા છે. કૃષિ વિભાગ, ગ્રામ પંચાયત, ઈ-ગ્રામ કેન્દ્રો અને કોમન સર્વિસ સેન્ટરો દ્વારા ખેડૂતોને આ પ્રક્રિયા વિશે સમજ આપવામાં આવી રહી છે.
ચાલુ વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ માટે વાર્ષિક e-KYC પ્રક્રિયા શરૂ થઈ ગઈ છે અને રાજ્ય સરકાર દ્વારા ખેડૂતોને તા. ૩૦ જૂન, ૨૦૨૬ સુધીમાં પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવા ખાસ અનુરોધ કરવામાં આવ્યો છે. સરકારનું કહેવું છે કે સમયમર્યાદા પહેલાં e-KYC પૂર્ણ થઈ જશે તો ખેડૂતોને આગામી હપ્તા મેળવવામાં કોઈ મુશ્કેલી નહીં આવે. પરંતુ જો ખેડૂતો છેલ્લી ઘડીએ પ્રક્રિયા માટે દોડધામ કરશે તો સર્વર પર ભાર વધવાના કારણે ટેકનિકલ સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે. તેથી ખેડૂતોને વહેલી તકે પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવાની સલાહ આપવામાં આવી રહી છે.
સરકાર દ્વારા ખેડૂતોને e-KYC માટે ત્રણ સરળ અને સગવડભરી પદ્ધતિઓ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી છે જેથી ગામડાંથી લઈને શહેર સુધીના દરેક લાભાર્થી ખેડૂત સરળતાથી પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી શકે. પ્રથમ પદ્ધતિ ફેસ ઓથેન્ટિકેશનની છે. આ પદ્ધતિ હેઠળ ગ્રામ્ય કક્ષાએ ગ્રામસેવક અથવા વિલેજ નોડલ ઓફિસરનો સંપર્ક કરીને PM-KISAN મોબાઈલ એપ દ્વારા ખેડૂત પોતાનું ચહેરા આધારિત ઓથેન્ટિકેશન કરાવી શકે છે. આ પદ્ધતિ ખાસ કરીને એવા ખેડૂતો માટે ઉપયોગી માનવામાં આવે છે જેમને CSC સેન્ટર સુધી પહોંચવામાં મુશ્કેલી પડે છે. ગ્રામ્ય કક્ષાએ સરકારના કર્મચારીઓ સીધા ગામમાં જઈને પણ આ કામગીરી કરશે જેથી વધુમાં વધુ ખેડૂતો સુધી સેવા પહોંચી શકે.
બીજી પદ્ધતિ બાયોમેટ્રિક ઓથેન્ટિકેશનની છે. ખેડૂતો પોતાના નજીકના કોમન સર્વિસ સેન્ટર એટલે કે CSC અથવા ઈ-ગ્રામ કેન્દ્ર પર જઈને આધાર આધારિત બાયોમેટ્રિક ચકાસણી દ્વારા e-KYC પૂર્ણ કરી શકે છે. આ પ્રક્રિયામાં ખેડૂતોને પોતાના આધાર કાર્ડ અને મોબાઈલ નંબર સાથે હાજર રહેવું પડશે. અંગુઠાની છાપ અથવા બાયોમેટ્રિક ચકાસણી પૂર્ણ થયા બાદ સિસ્ટમમાં e-KYC સફળતાપૂર્વક અપડેટ થઈ જશે. ગામડાંઓમાં CSC સેન્ટરોની વધતી સંખ્યા ખેડૂતો માટે આ પ્રક્રિયાને વધુ સરળ બનાવે છે.
ત્રીજી અને સૌથી આધુનિક પદ્ધતિ PM-KISAN મોબાઈલ એપ દ્વારા સ્વયં e-KYC કરવાની છે. આજના ડિજિટલ યુગમાં ઘણા ખેડૂતો સ્માર્ટફોનનો ઉપયોગ કરે છે અને સરકાર આ ડિજિટલ સક્ષમતા વધારવા માટે પ્રોત્સાહન આપી રહી છે. ખેડૂત પોતાના મોબાઈલમાં PM-KISAN એપ ડાઉનલોડ કરીને Beneficiary તરીકે લોગિન કરી શકે છે. ત્યારબાદ આધાર નંબર અથવા રજીસ્ટ્રેશન નંબર દાખલ કરીને ફેસ ઓથેન્ટિકેશન દ્વારા e-KYC પૂર્ણ કરી શકાય છે. સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલી માહિતી મુજબ એક લાભાર્થી પોતાના ઉપરાંત અન્ય ૧૦૦ લાભાર્થીઓનું પણ e-KYC આ પદ્ધતિથી કરી શકે છે. આ વ્યવસ્થા ખાસ કરીને એવા ગામોમાં મદદરૂપ બનશે જ્યાં ટેકનિકલ જાણકારી ધરાવતા યુવાનો અથવા ગ્રામસેવકો અન્ય ખેડૂતોને મદદ કરી શકશે.
ખેતી નિયામક કચેરીએ ખાસ કરીને એવા ખેડૂતોને પણ અનુરોધ કર્યો છે જે બહારગામ કામધંધા માટે રહે છે અથવા સ્થળાંતરિત થયા છે. ઘણા ખેડૂતો પોતાના ગામથી દૂર શહેરોમાં મજૂરી અથવા અન્ય કામ માટે રહેતા હોય છે. આવી સ્થિતિમાં તેઓ પોતાના ગામમાં હાજર રહી શકતા નથી. પરંતુ સરકાર દ્વારા ઓનલાઈન અને ફેસ ઓથેન્ટિકેશન આધારિત સુવિધા ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવતા તેઓ દેશના કોઈપણ ખૂણેથી e-KYC પૂર્ણ કરી શકે છે. આથી બહારગામ રહેલા ખેડૂતો માટે પણ હવે યોજના સાથે જોડાયેલા રહેવું સરળ બન્યું છે.
ડિજિટલ ઈન્ડિયાના અભિયાન હેઠળ સરકાર છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી વિવિધ સરકારી યોજનાઓને સંપૂર્ણપણે ટેક્નોલોજી આધારિત બનાવવા પ્રયત્ન કરી રહી છે. DBT એટલે કે ડાયરેક્ટ બેનેફિટ ટ્રાન્સફર પદ્ધતિ દ્વારા સરકાર સીધી સહાય લાભાર્થીના ખાતામાં જમા કરે છે. આથી વચ્ચેના ભ્રષ્ટાચાર અને ગેરરીતિઓમાં ઘટાડો થયો છે. PM-KISAN યોજના પણ DBT આધારિત યોજના હોવાથી e-KYCની પ્રક્રિયા વધુ મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે. આધાર આધારિત ચકાસણીથી લાભાર્થીની ઓળખ વધુ મજબૂત બને છે અને ખોટા લાભાર્થીઓને દૂર કરવામાં સરળતા રહે છે.
રાજ્યના કૃષિ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે e-KYC ફરજિયાત બનવાથી શરૂઆતમાં ખેડૂતોને થોડો તકલીફનો સામનો કરવો પડી શકે, પરંતુ લાંબા ગાળે આ નિર્ણય ખેડૂતોના હિતમાં સાબિત થશે. કારણ કે ઘણા વખત ખોટી વિગતોના કારણે સાચા ખેડૂતોના હપ્તા અટકી જતા હોય છે. હવે નિયમિત ચકાસણીથી આવા પ્રશ્નોમાં ઘટાડો થશે. ઉપરાંત સરકાર પાસે ખેડૂતોના અપડેટેડ ડેટાબેઝ ઉપલબ્ધ રહેશે જેના આધારે ભવિષ્યમાં અન્ય કૃષિ યોજનાઓનો લાભ પણ વધુ અસરકારક રીતે આપવામાં આવી શકશે.
ગુજરાત રાજ્યમાં PM-KISAN યોજનાના લાખો લાભાર્થી નોંધાયેલા છે. રાજ્યના વિવિધ જિલ્લાઓમાં ખેડૂતોને સહાયની રકમ સમયસર મળે તે માટે કૃષિ વિભાગ દ્વારા સતત કામગીરી કરવામાં આવે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ગુજરાતના ખેડૂતોમાં ડિજિટલ સેવાઓ પ્રત્યેનો વિશ્વાસ પણ વધ્યો છે. ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ઈ-ગ્રામ કેન્દ્રો, CSC સેન્ટરો અને મોબાઈલ ઈન્ટરનેટની વધતી પહોંચના કારણે હવે ખેડૂતો ઓનલાઈન સેવાઓ સરળતાથી મેળવી શકે છે. આ સ્થિતિ e-KYC અભિયાનને સફળ બનાવવા માટે મદદરૂપ બનશે.
સરકાર દ્વારા ખેડૂતોને વારંવાર ચેતવણી પણ આપવામાં આવી રહી છે કે તેઓ કોઈપણ અજાણ્યા વ્યક્તિ સાથે પોતાની આધાર માહિતી અથવા OTP શેર ન કરે. ઘણા વખત ઓનલાઈન છેતરપિંડીના બનાવોમાં ખેડૂતોને લક્ષ્ય બનાવવામાં આવે છે. PM-KISAN યોજના સંબંધિત ખોટા ફોન કોલ, મેસેજ અથવા લિંક મોકલીને છેતરપિંડી કરવાનો પ્રયાસ પણ થઈ શકે છે. તેથી ખેડૂતોને માત્ર અધિકૃત એપ, CSC સેન્ટર અથવા સરકારી કર્મચારીઓ મારફતે જ e-KYC કરાવવાની સલાહ આપવામાં આવી રહી છે.
ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં અનેક વૃદ્ધ ખેડૂતો એવા પણ છે જેમને સ્માર્ટફોન અથવા ડિજિટલ સેવાઓનો ઉપયોગ કરવામાં મુશ્કેલી પડે છે. આવા ખેડૂતો માટે ગ્રામસેવકો અને ગામના યુવાનો મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. સરકાર દ્વારા પણ ગામે ગામ જાગૃતિ કાર્યક્રમો યોજીને ખેડૂતોને પ્રક્રિયા સમજાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. કૃષિ વિભાગના અધિકારીઓનું કહેવું છે કે કોઈ પણ પાત્ર ખેડૂત માત્ર જાણકારીના અભાવે યોજનાના લાભથી વંચિત ન રહે તે માટે વ્યાપક સ્તરે અભિયાન હાથ ધરાશે.
વિશેષજ્ઞોના મતે PM-KISAN યોજના માત્ર સહાય યોજના નથી પરંતુ ગ્રામ્ય અર્થતંત્રને મજબૂત બનાવતી મહત્વપૂર્ણ પહેલ છે. દર વર્ષે ખેડૂતોના ખાતામાં સીધી સહાય પહોંચતા ગ્રામ્ય બજારોમાં નાણાકીય પ્રવાહ વધે છે. નાના વેપારીઓ, ખાતર અને બિયારણ વેચાણકારો તેમજ કૃષિ સાધન પુરવઠાકર્તાઓને પણ આથી લાભ થાય છે. આવી સ્થિતિમાં યોજનાની વિશ્વસનીયતા જાળવવી અત્યંત જરૂરી બની જાય છે અને e-KYC પ્રક્રિયા એ જ દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહી છે.
કૃષિ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ભવિષ્યમાં અન્ય કૃષિ યોજનાઓ માટે પણ આવી જ ડિજિટલ ચકાસણી પ્રક્રિયા ફરજિયાત બની શકે છે. સરકાર હવે ડેટા આધારિત શાસન પદ્ધતિ તરફ આગળ વધી રહી છે જેમાં દરેક લાભાર્થીની ઓળખ, પાત્રતા અને સ્થિતિનો ડિજિટલ રેકોર્ડ તૈયાર કરવામાં આવે છે. આથી સરકારને નીતિ નિર્માણમાં પણ મદદ મળે છે અને સહાય યોગ્ય લોકો સુધી પહોંચાડવી સરળ બને છે.
ગુજરાતના ખેડૂતો માટે હાલનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંદેશ એ છે કે તેઓ સમયમર્યાદા પહેલાં પોતાની e-KYC પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી લે. ઘણા વખત ખેડૂતો છેલ્લી તારીખ નજીક પહોંચ્યા બાદ CSC સેન્ટરો પર લાંબી કતારોમાં ઉભા રહેવા મજબૂર બનતા હોય છે. સર્વર ધીમું પડવું, OTP ન મળવો અથવા બાયોમેટ્રિક સમસ્યાઓ જેવી મુશ્કેલીઓ પણ સર્જાઈ શકે છે. તેથી કૃષિ વિભાગ દ્વારા વહેલી તકે પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવા ભાર મુકવામાં આવી રહ્યો છે.
રાજ્ય સરકાર અને કેન્દ્ર સરકાર બંનેનું માનવું છે કે ટેક્નોલોજીના યોગ્ય ઉપયોગથી કૃષિ ક્ષેત્રને વધુ પારદર્શક અને મજબૂત બનાવી શકાય છે. PM-KISAN યોજનામાં વાર્ષિક e-KYC ફરજિયાત બનાવવાનો નિર્ણય પણ આ જ દિશામાં લેવામાં આવ્યો છે. હવે ખેડૂતો માટે જરૂરી બન્યું છે કે તેઓ સમયસર આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરીને યોજનાનો સતત લાભ મેળવતા રહે. આગામી દિવસોમાં ગામડાં સ્તરે વધુ જાગૃતિ અભિયાન, કેમ્પ અને સહાય કેન્દ્રો શરૂ કરવામાં આવે તેવી પણ શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે જેથી એકપણ પાત્ર ખેડૂત યોજનાના લાભથી વંચિત ન રહે.
અંતમાં ખેતી નિયામક કચેરીએ રાજ્યના તમામ લાભાર્થી ખેડૂતોને ફરી એકવાર અનુરોધ કર્યો છે કે તેઓ પોતાની સુવિધા મુજબની કોઈપણ પદ્ધતિ પસંદ કરીને તા. ૩૦ જૂન, ૨૦૨૬ પહેલાં e-KYC પૂર્ણ કરી લે. સમયસર પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરનાર ખેડૂતોને આગામી હપ્તા મેળવવામાં કોઈ મુશ્કેલી નહીં પડે અને સરકારની સહાયનો લાભ સતત મળતો રહેશે. ખેડૂતોના હિત, પારદર્શિતા અને ડિજિટલ સુશાસનને મજબૂત બનાવવાના હેતુથી લેવામાં આવેલ આ નિર્ણય આગામી સમયમાં કૃષિ ક્ષેત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
