ભારત દેશમાં જનગણનાની પ્રક્રિયા માત્ર વસ્તીની સંખ્યા જાણવા પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ દેશના વિકાસ, નીતિ નિર્માણ, સંસાધનોના વહેંચાણ અને ભવિષ્યની યોજનાઓના પાયા સમાન માનવામાં આવે છે. દેશના દરેક નાગરિક સુધી સરકારી યોજનાઓ અસરકારક રીતે પહોંચે, ગરીબી, શિક્ષણ, આરોગ્ય, રહેણાંક, રોજગાર અને સામાજિક માળખાની સાચી સ્થિતિ સરકાર સમજી શકે તેમજ આગામી દાયકાઓ માટે વિકાસનો માર્ગ નક્કી કરી શકે તે માટે જનગણના અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા છે. હવે ભારત સરકાર દ્વારા જનગણના 2027 માટે તૈયારીઓ શરૂ કરવામાં આવી છે અને આ જનગણના અનેક દ્રષ્ટિએ ઐતિહાસિક સાબિત થવાની છે. આ શ્રેણીની 16મી અને આઝાદી પછીની 8મી જનગણના સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ પદ્ધતિથી યોજાનાર છે, જેના કારણે ભારતના પ્રશાસનિક ઇતિહાસમાં ટેક્નોલોજી આધારિત સૌથી મોટું ડેટા સંગ્રહ અભિયાન સાકાર થવા જઈ રહ્યું છે.
ભારત સરકારના ગૃહ મંત્રાલય હેઠળના જનગણના કાર્ય નિદેશાલય, ગુજરાત દ્વારા ગાંધીનગર સર્કિટ હાઉસ ખાતે યોજાયેલી પત્રકાર પરિષદમાં વસ્તી ગણતરી નિયામક શ્રી સુજલ જે. મયાત્રાએ જનગણના 2027 અંગેની વિસ્તૃત માહિતી આપી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, દેશભરમાં છેલ્લે વર્ષ 2011માં જનગણના હાથ ધરવામાં આવી હતી અને ત્યારબાદ હવે લગભગ 16 વર્ષ પછી નવી જનગણના યોજાશે. આ સમયગાળામાં દેશની વસ્તી, શહેરીકરણ, રોજગાર, સ્થળાંતર, ટેક્નોલોજી અને સામાજિક માળખામાં મોટા ફેરફારો આવ્યા છે. તેથી 2027ની જનગણના દેશના વર્તમાન સામાજિક અને આર્થિક પરિપ્રેક્ષ્યને સમજવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની રહેશે.
શ્રી મયાત્રાએ જણાવ્યું હતું કે, “જનગણનાથી જન કલ્યાણ”ના સૂત્ર સાથે યોજાનારી આ વિશાળ પ્રક્રિયા મુખ્યત્વે બે તબક્કામાં પૂર્ણ કરવામાં આવશે. પ્રથમ તબક્કામાં ‘ઘરયાદી અને મકાનોની ગણતરી’ એટલે કે House Listing Operation (HLO) હાથ ધરાશે. ગુજરાત રાજ્યમાં આ કામગીરી તા. 1 જૂન, 2026થી 30 જૂન, 2026 દરમિયાન યોજાશે. આ તબક્કામાં દેશના દરેક મકાન, રહેણાંક એકમ, કુટુંબ અને ઘરગથ્થુ સુવિધાઓની વિગતવાર માહિતી એકત્રિત કરવામાં આવશે. સરકાર માટે આ માહિતી અત્યંત અગત્યની છે કારણ કે તેનાથી દેશના રહેણાંક માળખા, શહેરી અને ગ્રામ્ય સુવિધાઓ તેમજ જીવનશૈલી વિશે સ્પષ્ટ ચિત્ર મળે છે.
આ પ્રથમ તબક્કા દરમિયાન કુલ 34 પ્રશ્નોના આધારે માહિતી એકત્રિત કરવામાં આવશે. તેમાં મકાનની સ્થિતિ, મકાનનો પ્રકાર, દિવાલ અને છતની રચના, પીવાના પાણીનો સ્ત્રોત, વીજળીની ઉપલબ્ધતા, શૌચાલયની સુવિધા, રસોઈ માટેના ઇંધણનો પ્રકાર, ઈન્ટરનેટ અને મોબાઈલ સુવિધા, વાહનો, ઘરગથ્થુ ઉપકરણો, સંપત્તિ અને અન્ય અસ્કયામતો જેવી વિગતો સામેલ રહેશે. આ માહિતી સરકાર માટે ખૂબ ઉપયોગી સાબિત થશે કારણ કે તેના આધારે શહેરો અને ગામડાઓમાં મૂળભૂત સુવિધાઓની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન થઈ શકશે.
જનગણનાનો બીજો અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ તબક્કો ‘વસ્તીની ગણતરી’ એટલે કે Population Enumeration (PE) રહેશે, જે તા. 9 ફેબ્રુઆરીથી 28 ફેબ્રુઆરી, 2027 દરમિયાન યોજાશે. આ તબક્કામાં દેશના દરેક વ્યક્તિની ગણતરી કરવામાં આવશે. તેમાં વ્યક્તિનું નામ, ઉંમર, જાતિ, લિંગ, શિક્ષણ, વ્યવસાય, ભાષા, સ્થળાંતર, વૈવાહિક સ્થિતિ, રોજગાર, આર્થિક સ્થિતિ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ સામાજિક-આર્થિક વિગતોનો સમાવેશ થશે. આ વખતે ખાસ કરીને જાતિ ગણતરી પણ આ જ તબક્કામાં હાથ ધરાશે, જેના કારણે સમગ્ર દેશનું સામાજિક માળખું વધુ સ્પષ્ટ રીતે સામે આવશે.
જાતિ ગણતરીને લઈને દેશભરમાં લાંબા સમયથી ચર્ચા ચાલી રહી હતી. અનેક રાજકીય પક્ષો અને સામાજિક સંગઠનો દ્વારા તેની માંગ ઉઠાવવામાં આવી રહી હતી. હવે સરકાર દ્વારા આ પ્રક્રિયાને જનગણનામાં સમાવવાથી દેશની વસ્તીનું સામાજિક વિભાજન, પછાત વર્ગોની સ્થિતિ અને વિવિધ સમુદાયોની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ વિશે મહત્વપૂર્ણ માહિતી ઉપલબ્ધ થશે. ભવિષ્યમાં અનામત, કલ્યાણકારી યોજનાઓ અને સામાજિક નીતિઓ માટે આ માહિતી મહત્વપૂર્ણ આધાર બની શકે છે.
કેન્દ્ર સરકારે આ વિશાળ અભિયાન માટે રૂ. 11,718.24 કરોડના ખર્ચને મંજૂરી આપી છે. આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સરકાર આ પ્રક્રિયાને અત્યંત ગંભીરતાથી લઈ રહી છે. દેશના કરોડો લોકો સુધી પહોંચીને ડેટા એકત્રિત કરવો, તેને સુરક્ષિત રાખવો અને ડિજિટલ સ્વરૂપે પ્રક્રિયા કરવી એ વિશ્વના સૌથી મોટા વહીવટી અભિયાનોમાંનું એક ગણાય છે.
જનગણના 2027ની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે આ સમગ્ર પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ હશે. અગાઉની જનગણનામાં કાગળ આધારિત ફોર્મનો ઉપયોગ થતો હતો, પરંતુ હવે ગણતરીદારો એન્ડ્રોઇડ અને iOS એપ્લિકેશન દ્વારા સીધો ડેટા દાખલ કરશે. આ એપ ગુજરાતી સહિત 16 ભાષાઓમાં ઉપલબ્ધ રહેશે જેથી સ્થાનિક ભાષામાં માહિતી મેળવવી સરળ બને. ઓફલાઇન મોડમાં પણ ડેટા સંગ્રહ કરી શકાય તેવી સુવિધા આપવામાં આવી છે જેથી ઇન્ટરનેટ ન હોય તેવા વિસ્તારોમાં પણ કામગીરી અસરકારક રીતે થઈ શકે.
ટેક્નોલોજીના ઉપયોગથી આ વખતે ડેટા સંગ્રહ વધુ ઝડપી, ચોક્કસ અને પારદર્શક બનશે. અગાઉ કાગળ આધારિત માહિતીના સંકલન અને ડેટા એન્ટ્રીમાં લાંબો સમય લાગતો હતો, પરંતુ હવે ડિજિટલ સિસ્ટમથી રિયલ-ટાઈમ અપડેટ શક્ય બનશે. ભૂલોની શક્યતા ઘટશે અને વિશ્લેષણ પ્રક્રિયા પણ ઝડપથી પૂર્ણ થઈ શકશે.
નાગરિકોને વધુ સક્રિય ભાગીદાર બનાવવા માટે આ વખતે ‘સ્વ-ગણતરી’ એટલે કે Self-Enumeration નો વિકલ્પ પણ આપવામાં આવ્યો છે. આ વ્યવસ્થા ભારતની જનગણના પ્રક્રિયામાં એક મહત્વપૂર્ણ અને આધુનિક સુધારો માનવામાં આવી રહી છે. નાગરિકો તા. 17 મે થી 31 મે, 2026 દરમિયાન અધિકૃત પોર્ટલ https://se.census.gov.in પર જઈને પોતાની અને પોતાના પરિવારની વિગતો જાતે ભરી શકશે. આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ તેમને એક SE ID આપવામાં આવશે, જે ગણતરીદારની મુલાકાત વખતે રજૂ કરવો પડશે.
સ્વ-ગણતરીની આ વ્યવસ્થા ડિજિટલ ઈન્ડિયા અભિયાનને વધુ મજબૂત બનાવશે. ખાસ કરીને શિક્ષિત અને ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરતા નાગરિકો માટે આ પદ્ધતિ સરળ અને સમય બચાવનારી બની રહેશે. ઉપરાંત ફિલ્ડ વર્કનું ભારણ પણ ઘટશે. સરકારના મતે, આ પદ્ધતિ ભવિષ્યમાં અન્ય સરકારી સર્વે અને ડેટા સંગ્રહ માટે પણ માર્ગદર્શક બની શકે છે.
શ્રી સુજલ મયાત્રાએ જણાવ્યું હતું કે, ગુજરાત રાજ્યમાં આ અભિયાન અત્યંત વિશાળ સ્તરે યોજાશે. રાજ્યના તમામ જિલ્લા, મહાનગરપાલિકા, નગરપાલિકા અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ગણતરી હાથ ધરાશે. આ માટે કુલ 1,10,598 હાઉસલિસ્ટિંગ બ્લોક્સ તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. ઉપરાંત 1,09,038 ગણતરીદારો અને 18,254 સુપરવાઇઝર આ કામગીરીમાં જોડાશે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે રાજ્યમાં જનગણના અભિયાન કેટલી વિશાળ અને સુવ્યવસ્થિત રીતે હાથ ધરવામાં આવી રહ્યું છે.
ગણતરીદારો અને સુપરવાઇઝરોને ત્રણ તબક્કામાં વિશેષ તાલીમ આપવામાં આવી રહી છે. તેમને ડિજિટલ એપ્લિકેશનનો ઉપયોગ, માહિતી એકત્રિત કરવાની પદ્ધતિ, નાગરિકો સાથે સંવાદ, ડેટાની ચોકસાઈ અને ગોપનીયતા અંગે માર્ગદર્શન આપવામાં આવશે. કારણ કે જનગણના માત્ર આંકડાકીય પ્રક્રિયા નથી પરંતુ લોકોના વિશ્વાસ સાથે જોડાયેલ અભિયાન છે.
ડેટા સુરક્ષા અંગે લોકોમાં ઘણીવાર ચિંતા જોવા મળે છે. આ મુદ્દે સ્પષ્ટતા કરતા નિયામકશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે, જનગણના અધિનિયમ, 1948 અને જનગણના નિયમો, 1990 હેઠળ એકત્રિત કરાયેલી તમામ વ્યક્તિગત માહિતી સંપૂર્ણપણે ગુપ્ત રાખવામાં આવશે. કોઈપણ વ્યક્તિગત માહિતીનો ઉપયોગ કાનૂની કાર્યવાહી, કરવેરા વસૂલી અથવા અન્ય કોઈ હેતુ માટે નહીં થાય. માત્ર આંકડાકીય અને નીતિ નિર્માણના હેતુસર જ માહિતીનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.
આ ખાતરી નાગરિકોમાં વિશ્વાસ વધારવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ઘણા લોકો પોતાની વ્યક્તિગત માહિતી શેર કરવામાં સંકોચ અનુભવતા હોય છે. પરંતુ સરકાર દ્વારા સ્પષ્ટ કરાયું છે કે જનગણનાની માહિતી સંપૂર્ણ સુરક્ષિત રહેશે અને તેનો દુરુપયોગ નહીં થાય.
જનગણના પ્રક્રિયામાં સાચી અને સંપૂર્ણ માહિતી આપવી દરેક નાગરિકની કાનૂની જવાબદારી છે. માહિતી આપવાનો ઇનકાર કરવો અથવા ખોટી માહિતી આપવી કાયદેસર ગુનો ગણાય છે અને તેના માટે દંડની જોગવાઈ પણ કરવામાં આવી છે. કારણ કે સરકારની તમામ ભવિષ્યની યોજનાઓ આ માહિતીના આધારે જ ઘડવામાં આવે છે. જો માહિતી ખોટી હશે તો વિકાસની દિશા પણ અસરગ્રસ્ત બની શકે છે.
ભારત જેવા વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર દેશમાં જનગણનાનું મહત્વ અત્યંત વિશાળ છે. દેશની વસ્તી, શહેરીકરણ, શિક્ષણનું સ્તર, રોજગારી, ગરીબી, આવાસ અને આરોગ્ય જેવી બાબતો અંગે સરકારને ચોક્કસ માહિતી જનગણના દ્વારા જ પ્રાપ્ત થાય છે. કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોની અનેક યોજનાઓ, નાણાંકીય ફાળવણી, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની રચના, આરોગ્ય સેવાઓનું આયોજન અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ માટે જનગણનાના આંકડાઓનો આધાર લેવામાં આવે છે.
વિશ્વના અનેક દેશોમાં જનગણના પ્રક્રિયા ડિજિટલ બની રહી છે અને ભારત પણ હવે આ દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. ભારતની વિશાળ વસ્તીને ધ્યાનમાં લેતા આ અભિયાન વિશ્વની સૌથી મોટી ડિજિટલ ડેટા સંગ્રહ પ્રક્રિયા બની શકે છે. ટેક્નોલોજી આધારિત આ પ્રક્રિયા ભારતની વહીવટી ક્ષમતાનું પણ પ્રતિક બનશે.
ગુજરાતમાં પણ જનગણના 2027ને લઈને વહીવટી તંત્ર સક્રિય બન્યું છે. જિલ્લા કક્ષાએ બેઠકો, તાલીમ કાર્યક્રમો અને જાગૃતિ અભિયાન શરૂ કરવામાં આવ્યા છે. ગ્રામ પંચાયતોથી લઈને મહાનગરપાલિકા સુધીના તંત્રને આ કામગીરીમાં જોડવામાં આવી રહ્યું છે. સરકારનો પ્રયાસ છે કે એકપણ વ્યક્તિ ગણતરીથી વંચિત ન રહે.
વિશેષજ્ઞોના મતે, જનગણના 2027ના આંકડા આગામી દાયકાના ભારતનું ભવિષ્ય નક્કી કરવામાં મહત્વપૂર્ણ સાબિત થશે. દેશની વસ્તી રચનામાં આવેલા ફેરફારો, યુવા વસ્તીનું પ્રમાણ, વૃદ્ધોની સંખ્યા, સ્થળાંતર અને શહેરીકરણ જેવા મુદ્દાઓ વિકાસ નીતિઓને અસર કરશે.
આ વખતની જનગણનામાં ડિજિટલ ટેક્નોલોજી સાથે લોકોની ભાગીદારી પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. સ્વ-ગણતરીનો વિકલ્પ નાગરિકોને માત્ર માહિતી આપનાર નહીં પરંતુ પ્રક્રિયાના સક્રિય ભાગીદાર બનાવે છે. ભવિષ્યમાં સરકારની અન્ય સેવાઓમાં પણ આવી પદ્ધતિઓ વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળી શકે છે.
ટોલ-ફ્રી નંબર 1855 અને અધિકૃત વેબસાઇટ www.censusindia.gov.in દ્વારા લોકોને માર્ગદર્શન આપવામાં આવશે. નાગરિકોને કોઈપણ પ્રકારની મૂંઝવણ હોય તો તેઓ આ માધ્યમોનો ઉપયોગ કરીને માહિતી મેળવી શકશે.
જનગણના માત્ર સરકારનું કામ નથી પરંતુ દેશના દરેક નાગરિકની જવાબદારી પણ છે. સાચી માહિતી આપવાથી દેશના વિકાસમાં દરેક વ્યક્તિનો સીધો ફાળો રહે છે. કારણ કે જનગણનાના આધારે જ ભવિષ્યની શાળાઓ, હોસ્પિટલો, રસ્તાઓ, પાણીની સુવિધા, રહેણાંક યોજનાઓ અને રોજગારીના અવસરોનું આયોજન કરવામાં આવે છે.
આ રીતે જોવામાં આવે તો જનગણના 2027 માત્ર એક સરકારી પ્રક્રિયા નહીં પરંતુ ભારતના ભવિષ્યને ઘડતું રાષ્ટ્રીય અભિયાન છે. ડિજિટલ ટેક્નોલોજી, સ્વ-ગણતરી, જાતિ ગણતરી અને વિશાળ પ્રશાસનિક માળખા સાથે યોજાનારી આ જનગણના ભારતના વહીવટી ઇતિહાસમાં નવા અધ્યાય સમાન બની રહેશે. દેશના દરેક નાગરિકનો સહકાર અને સક્રિય ભાગીદારી આ અભિયાનને સફળ બનાવવામાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
