ગુજરાત સરકાર દ્વારા વહીવટી ખર્ચમાં ઘટાડો, સંસાધનોનો વધુ અસરકારક ઉપયોગ અને આધુનિક ટેક્નોલોજી આધારિત શાસન વ્યવસ્થા તરફ આગળ વધવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ અને વ્યાપક નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. રાજ્ય સરકારની તાજેતરમાં યોજાયેલી કેબિનેટ બેઠક દરમિયાન મુખ્યમંત્રી Bhupendra Patelએ તમામ મંત્રીઓ અને વિભાગીય અધિકારીઓને પોતાના વિભાગોમાં ખર્ચ ઘટાડવા માટે સ્પષ્ટ અને કડક નિર્દેશ આપ્યા હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. આ બેઠક દરમિયાન મુખ્યમંત્રીએ રાજ્યના દરેક વિભાગને શક્ય તેટલી ઓનલાઈન મિટિંગો યોજવા, બિનજરૂરી પ્રવાસ અને સમારોહ ખર્ચ ઘટાડવા તેમજ “વર્ક ફ્રોમ હોમ” મોડલ ક્યાં અને કેવી રીતે અસરકારક બની શકે તેની ગંભીરતાથી ચકાસણી કરવા સૂચના આપી હતી. રાજ્ય સરકારના આ નિર્ણયને હાલની આર્થિક અને વહીવટી પરિસ્થિતિમાં એક મોટા સુધારાત્મક પગલા તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.
સરકારી સૂત્રો મુજબ કેબિનેટ બેઠકમાં મુખ્યમંત્રીએ ખાસ ભાર મૂક્યો હતો કે સરકારનું દરેક વિભાગ હવે “ઓછા ખર્ચે વધુ કાર્યક્ષમતા”ના સિદ્ધાંત પર કામ કરે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આજના સમયમાં ટેક્નોલોજીનો વ્યાપક ઉપયોગ શક્ય બન્યો છે અને સરકાર માટે પણ પરંપરાગત ખર્ચાળ વહીવટી પદ્ધતિઓમાંથી બહાર આવી ડિજિટલ ગવર્નન્સ તરફ આગળ વધવું જરૂરી છે. તેમણે સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે લોકોના ટેક્સના નાણાંનો ઉપયોગ અત્યંત જવાબદારીપૂર્વક થવો જોઈએ અને જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં ખર્ચમાં ઘટાડો કરવો જોઈએ.
કેબિનેટ બેઠક દરમિયાન મુખ્યમંત્રી ભુપેન્દ્ર પટેલે તમામ વિભાગોને ઓનલાઈન મિટિંગોને પ્રાથમિકતા આપવા જણાવ્યું હતું. તેમણે નિર્દેશ આપ્યો હતો કે દરેક નાની-મોટી બેઠક માટે અધિકારીઓને ગાંધીનગર અથવા અન્ય સ્થળોએ બોલાવવાની જરૂરિયાત ઘટાડવી જોઈએ. જો બેઠક ઓનલાઈન માધ્યમથી સફળતાપૂર્વક યોજી શકાય તો તે જ પદ્ધતિ અપનાવવી જોઈએ. આ નિર્ણય પાછળનું મુખ્ય કારણ સમય, ઈંધણ અને સરકારી ખર્ચમાં બચત માનવામાં આવી રહ્યું છે. સરકારી વાહનો, પ્રવાસ ભથ્થાં, રહેવા-જમવાના ખર્ચ અને અન્ય વહીવટી ખર્ચમાં ઘટાડો લાવવો એ સરકારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય હોવાનું કહેવાય છે.
વડાપ્રધાન Narendra Modi દ્વારા વારંવાર સંસાધનોના કરકસરભર્યા ઉપયોગ અને “મિનિમમ ગવર્નમેન્ટ, મેક્સિમમ ગવર્નન્સ”ના મંત્ર પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. ગુજરાત સરકાર હવે આ વિચારધારાને વધુ અસરકારક રીતે અમલમાં મૂકે તેવા પ્રયાસો કરી રહી હોવાનું રાજકીય અને વહીવટી વર્તુળોમાં ચર્ચાઈ રહ્યું છે. ખાસ કરીને “ઈંધણ બચાવો” અને ડિજિટલ કાર્યપદ્ધતિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે લેવામાં આવેલા પગલાંઓ હવે વહીવટી તંત્રમાં પણ વધુ ગંભીરતાથી અમલમાં મૂકાઈ રહ્યા છે.
મુખ્યમંત્રીએ બેઠક દરમિયાન “વર્ક ફ્રોમ હોમ” મોડલ અંગે પણ ચર્ચા કરી હતી. તેમણે અધિકારીઓને સૂચના આપી હતી કે કયા વિભાગોમાં, કયા પ્રકારના કાર્યો માટે અને કેટલી હદ સુધી વર્ક ફ્રોમ હોમ વ્યવસ્થા અસરકારક બની શકે તેની વિસ્તૃત ચકાસણી કરવામાં આવે. કોરોના મહામારી દરમિયાન અનેક સરકારી અને ખાનગી સંસ્થાઓએ વર્ક ફ્રોમ હોમ મોડલ અપનાવ્યું હતું, જેના કેટલાક સકારાત્મક પરિણામો પણ સામે આવ્યા હતા. હવે સરકાર ફરીથી આ મોડલના કેટલાક પાસાઓને વહીવટી વ્યવસ્થામાં સામેલ કરવા ઈચ્છે છે તેવી ચર્ચા ચાલી રહી છે.
સરકારી સૂત્રોનું કહેવું છે કે વર્ક ફ્રોમ હોમનો અર્થ સંપૂર્ણ રીતે ઓફિસ બંધ કરવો નહીં પરંતુ જ્યાં શક્ય હોય ત્યાં ડિજિટલ માધ્યમથી કામગીરી સરળ બનાવવી. કેટલાક વિભાગોમાં ડેટા એન્ટ્રી, રિપોર્ટિંગ, ઓનલાઈન મોનિટરિંગ અને ફાઇલ પ્રક્રિયા જેવા કાર્યો દૂરથી પણ અસરકારક રીતે થઈ શકે છે. જો આ મોડલ યોગ્ય રીતે અમલમાં મુકાય તો સરકારને ઓફિસ ઓપરેશનલ ખર્ચમાં ઘટાડો, ટ્રાફિક ઘટાડો અને કર્મચારીઓ માટે વધુ સુવિધાજનક કાર્યપરિસ્થિતિ જેવા ફાયદા મળી શકે છે.
વહીવટી નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે આજના સમયમાં ડિજિટલ ગવર્નન્સ અને ઈ-ઓફિસ સિસ્ટમ સરકાર માટે અત્યંત જરૂરી બની ગઈ છે. ઘણા રાજ્યો અને દેશોમાં સરકારી વિભાગો હવે સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ પ્રક્રિયાઓ તરફ આગળ વધી રહ્યા છે. ગુજરાત સરકારે પણ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઈ-ગવર્નન્સ ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. હવે ઓનલાઈન મિટિંગો અને વર્ક ફ્રોમ હોમની દિશામાં વધુ પગલાં લેવામાં આવશે તો વહીવટી ગતિમાં વધારો થઈ શકે છે.
ખર્ચ ઘટાડાના મુદ્દે મુખ્યમંત્રીએ મંત્રીઓને પોતાના વિભાગોની અંદર બિનજરૂરી ખર્ચોની સમીક્ષા કરવા પણ જણાવ્યું હોવાનું જાણવા મળે છે. ખાસ કરીને ભવ્ય સમારોહો, મોટા મંચ કાર્યક્રમો, અતિરિક્ત પ્રવાસો અને વહીવટી ખર્ચોમાં ઘટાડો લાવવા સૂચના આપવામાં આવી છે. તાજેતરમાં જ રાજ્ય સરકારે 300 નવી બસોને કોઈ ભવ્ય સમારોહ વિના સીધી જ રૂટ પર દોડાવવાનો નિર્ણય લીધો હતો, જેને “ઝીરો સેરેમની” મોડલ તરીકે વખાણ મળ્યા હતા. હવે તે જ વિચારધારા અન્ય વિભાગોમાં પણ અમલમાં મુકાઈ શકે તેવી ચર્ચા છે.
રાજ્ય સરકારના આ નિર્ણયને લઈને રાજકીય અને વહીવટી વર્તુળોમાં વિવિધ પ્રતિક્રિયાઓ જોવા મળી રહી છે. કેટલાક નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે સરકાર જો ખરેખર કરકસર અને કાર્યક્ષમતાને પ્રાથમિકતા આપે તો લાંબા ગાળે સરકારી નાણાંની મોટી બચત થઈ શકે છે. બીજી તરફ કેટલાક લોકોનું કહેવું છે કે ઓનલાઈન મિટિંગો અને વર્ક ફ્રોમ હોમ મોડલ અમલમાં મુકતી વખતે પારદર્શિતા અને જવાબદારી જળવાઈ રહે તે પણ એટલું જ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
પર્યાવરણના દૃષ્ટિકોણથી પણ આ પગલાં મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે. જો અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓના પ્રવાસમાં ઘટાડો થશે તો ઈંધણની બચત થશે અને કાર્બન ઉત્સર્જનમાં પણ ઘટાડો થઈ શકે છે. વૈશ્વિક સ્તરે સરકારો હવે ગ્રીન ગવર્નન્સ અને ટકાઉ વહીવટી પદ્ધતિઓ તરફ આગળ વધી રહી છે. ગુજરાત સરકારનો આ અભિગમ પણ તે દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું બની શકે છે.
કેટલાક અધિકારીઓનું કહેવું છે કે ઓનલાઈન મિટિંગો દ્વારા સમયની પણ મોટી બચત થાય છે. અગાઉ એક બેઠક માટે અધિકારીઓને લાંબી મુસાફરી કરવી પડતી હતી, જેના કારણે દિવસનો મોટો ભાગ પ્રવાસમાં જ પસાર થઈ જતો હતો. હવે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા ઝડપથી બેઠક યોજી શકાય છે અને નિર્ણયો પણ ઝડપથી લઈ શકાય છે.
રાજ્ય સરકાર હવે દરેક વિભાગને પોતાના ખર્ચનો વિશ્લેષણાત્મક અભ્યાસ કરવા કહી શકે છે તેવી ચર્ચા ચાલી રહી છે. કયા વિભાગમાં ક્યાં વધુ ખર્ચ થાય છે, કયા ક્ષેત્રમાં બચત શક્ય છે અને ટેક્નોલોજી દ્વારા કેવી રીતે કાર્યક્ષમતા વધારી શકાય તેની સમીક્ષા આગામી સમયમાં થઈ શકે છે.
અર્થશાસ્ત્રીઓનું કહેવું છે કે સરકારો માટે ખર્ચમાં કરકસર લાવવી એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે જેટલી આવક વધારવી. ખાસ કરીને મોટા રાજ્યોમાં વહીવટી ખર્ચ ખૂબ મોટો હોય છે. જો તેમાં યોગ્ય આયોજન દ્વારા ઘટાડો લાવવામાં આવે તો તે નાણાં વિકાસ કાર્યો, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે.
રાજ્ય સરકારના કર્મચારીઓમાં પણ આ મુદ્દે ચર્ચા ચાલી રહી છે. કેટલાક કર્મચારીઓનું કહેવું છે કે વર્ક ફ્રોમ હોમ મોડલથી મુસાફરીનો સમય અને ખર્ચ બંનેમાં બચત થઈ શકે છે. જોકે કેટલાક લોકોનું માનવું છે કે દરેક વિભાગ માટે આ મોડલ યોગ્ય નહીં હોય અને મેદાની કામગીરીવાળા વિભાગોમાં ઓફિસ હાજરી જરૂરી રહેશે.
મુખ્યમંત્રી ભુપેન્દ્ર પટેલના આ નિર્દેશોને હવે રાજ્ય સરકારની કાર્યશૈલીમાં એક મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તન તરીકે જોવામાં આવી રહ્યા છે. સરકાર હવે પરંપરાગત ખર્ચાળ વહીવટી પદ્ધતિઓમાંથી બહાર આવી વધુ ડિજિટલ, વધુ કાર્યક્ષમ અને વધુ જવાબદાર શાસન વ્યવસ્થા તરફ આગળ વધવા પ્રયત્નશીલ હોવાનું સ્પષ્ટ થઈ રહ્યું છે.
રાજકીય વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે સરકાર જો ખરેખર ખર્ચમાં ઘટાડા સાથે સેવા ગુણવત્તા જાળવી શકે તો તે “ગુડ ગવર્નન્સ”નું મજબૂત ઉદાહરણ બની શકે છે. સામાન્ય લોકો માટે મહત્વનું એ છે કે સરકારી સેવાઓ સમયસર મળે, નિર્ણયો ઝડપથી લેવાય અને વિકાસ કાર્યોમાં વિલંબ ન થાય.
ગુજરાત સરકારના આ નિર્ણયથી હવે એક નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે કે શું ભવિષ્યમાં સરકારી કાર્યપદ્ધતિ વધુ ડિજિટલ અને લવચીક બનશે? શું પરંપરાગત ઓફિસ મોડલમાં મોટો બદલાવ આવશે? અને શું આ મોડલ દેશના અન્ય રાજ્યો માટે પણ પ્રેરણારૂપ બની શકે? હાલ તો સ્પષ્ટ છે કે ગુજરાત સરકાર હવે કરકસર, ટેક્નોલોજી અને કાર્યક્ષમતાને કેન્દ્રમાં રાખીને નવી વહીવટી દિશામાં આગળ વધી રહી છે.
