અધિક માસને હિંદુ ધર્મમાં વિશેષ પવિત્ર અને આધ્યાત્મિક શક્તિથી ભરેલો માસ માનવામાં આવે છે. વૈષ્ણવ પરંપરામાં તેને “પુરૂષોત્તમ માસ” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે આ માસ ભગવાન શ્રીવિષ્ણુ અને શ્રીકૃષ્ણને અતિપ્રિય માનવામાં આવે છે. આ સમય આત્મચિંતન, જપ-તપ, ભક્તિ, દાન, સદ્ગ્રંથોના પાઠ અને ભગવાનના સ્મરણ માટે અત્યંત ઉત્તમ ગણાય છે. ખાસ કરીને શ્રીમદ ભગવદ ગીતા ના પંદરમા અધ્યાય “પુરૂષોત્તમ યોગ” નો પાઠ અને ચિંતન આ માસમાં વિશેષ ફળદાયી માનવામાં આવે છે. આ અધ્યાય માત્ર ધાર્મિક પાઠ નથી પરંતુ જીવનનું ગહન તત્વજ્ઞાન સમજાવતો આધ્યાત્મિક પ્રકાશપુંજ છે.
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને ગીતા ઉપદેશ દરમિયાન માનવજીવન, સંસાર, આત્મા અને પરમાત્માના ગૂઢ રહસ્યો સમજાવ્યા છે. તેમાં પંદરમો અધ્યાય “પુરૂષોત્તમ યોગ” અત્યંત મહત્ત્વનો ગણાય છે. આ અધ્યાયમાં સંસારને એક ઊંધા વૃક્ષ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે, જેનું મૂળ ઉપર છે અને શાખાઓ નીચે ફેલાયેલી છે. આ દ્રષ્ટાંત માત્ર કાવ્યાત્મક વર્ણન નથી પરંતુ સમગ્ર સૃષ્ટિનું રહસ્ય તેમાં સમાયેલું છે.
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે:
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्\{ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्}ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्
અને આગળ કહે છે:
छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्\छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्}छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्
આ શ્લોકનો અર્થ અત્યંત ઊંડો છે. ભગવાન કહે છે કે ઉપરની બાજુએ મૂળ અને નીચેની બાજુએ શાખાઓ ધરાવતા આ અશ્વત્થ વૃક્ષને અવિનાશી કહેવામાં આવે છે. વેદો તેના પાંદડાં છે અને જે આ સંસારરૂપી વૃક્ષને જાણે છે તે સાચા અર્થમાં વેદજ્ઞ છે.
અહીં “અશ્વત્થ” શબ્દનું વિશેષ મહત્વ છે. સામાન્ય રીતે તેનો અર્થ પીપળાનું વૃક્ષ થાય છે, પરંતુ આધ્યાત્મિક રીતે તેનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે તો “અ + શ્વ + ત્થ” એવો અર્થ થાય છે. “અ” એટલે નહીં, “શ્વ” એટલે આવતી ક્ષણ અને “ત્થ” એટલે ટકી રહેવું. એટલે કે જે આવતી ક્ષણ સુધી પણ સ્થિર નથી રહેતું તે અશ્વત્થ. આ આખો સંસાર એવી જ ક્ષણભંગુરતા ધરાવે છે. આજે જે છે તે કાલે નહીં હોય. જે શરીર આજે યુવાન છે તે એક દિવસ વૃદ્ધ બનશે. જે સંપત્તિ આજે પોતાની લાગે છે તે કાલે બીજાની બની જશે. જે સંબંધો આજે અત્યંત નજીક લાગે છે તે પણ સમય સાથે બદલાઈ જાય છે.
આ જગતમાં બધું પરિવર્તનશીલ છે. જન્મ, વૃદ્ધિ, સ્થિતિ અને વિનાશ – આ બધું સતત ચાલતું રહે છે. માણસ ઘણીવાર જે વસ્તુઓને સ્થાયી માને છે તે હકીકતમાં ક્ષણિક છે. ગીતા આપણને સમજાવે છે કે સંસારનું આખું અસ્તિત્વ માત્ર પરિવર્તનનું નામ છે. જ્યારે કોઈ નવી સ્થિતિ સર્જાય તેને આપણે ઉત્પત્તિ કહીએ છીએ. થોડા સમય સુધી તે સ્થિર રહે તો તેને સ્થિતિ માનીએ છીએ અને પછી જ્યારે તે બદલાઈ જાય ત્યારે તેને પ્રલય કહીએ છીએ. પરંતુ વાસ્તવમાં આ બધું સતત બદલાતું જ રહે છે.
આ સંસારરૂપી વૃક્ષનું મૂળ ઉપર છે એટલે કે પરમાત્મા સર્વોચ્ચ આધાર છે. જેમ વૃક્ષનું જીવન તેના મૂળ પર આધારિત હોય છે તેમ સમગ્ર સૃષ્ટિનું અસ્તિત્વ પરમાત્મા પર આધારિત છે. પરમાત્મા વિના કંઈ અસ્તિત્વમાં રહી શકે નહીં. જગતના દરેક તત્વ, દરેક જીવ, દરેક શક્તિ અને દરેક ગતિનો મૂળ સ્ત્રોત પરમાત્મા જ છે.
પરમાત્મા નિર્ગુણ, નિરાકાર અને સર્વવ્યાપક છે. તેઓ સમય, સ્થાન અને પરિસ્થિતિથી પર છે. ગીતા સમજાવે છે કે સમગ્ર જગત પરમાત્મામાંથી ઉત્પન્ન થાય છે, પરમાત્માથી જ ચલાયમાન રહે છે અને અંતે પરમાત્મામાં જ વિલીન થઈ જાય છે. જેમ નદી અંતે સમુદ્રમાં મળી જાય છે તેમ દરેક આત્માનો અંતિમ આશ્રય પણ પરમાત્મા જ છે.
આ સંસારવૃક્ષની શાખાઓ નીચે ફેલાયેલી છે. આ શાખાઓ વિવિધ ભોગવાસનાઓ, ઇચ્છાઓ, સંબંધો અને કર્મોના પ્રતિક છે. માણસ પોતાની ઇચ્છાઓમાં એટલો ફસાઈ જાય છે કે પોતાનું સાચું સ્વરૂપ ભૂલી જાય છે. તે માને છે કે સંપત્તિ, પ્રતિષ્ઠા, ભોગ અને ભૌતિક સુખમાં જ જીવનનું સાર છે. પરંતુ ગીતા કહે છે કે આ બધું ક્ષણિક છે.
મનુષ્યનું શરીર પણ એક દિવસ નાશ પામવાનું છે. શરીર પાંદડાંની જેમ ચંચળ અને ક્ષણભંગુર છે, પરંતુ તેમાં રહેલો જીવાત્મા પરમાત્માનો સનાતન અંશ છે. શરીર બદલાય છે પરંતુ આત્મા ક્યારેય નાશ પામતો નથી. ગીતા અનુસાર જીવાત્મા અવિનાશી છે અને તે અનેક જન્મો દ્વારા યાત્રા કરે છે.
મનુષ્ય જીવનનું સૌથી મોટું રહસ્ય એ છે કે તે પોતાને શરીર માની લે છે જ્યારે તેનું સાચું સ્વરૂપ આત્મા છે. આત્મા અને પરમાત્માનો સંબંધ શાશ્વત છે. સંસાર સાથેનો સંબંધ તો માત્ર અજ્ઞાનવશ માનેલો છે. ગીતા આપણને સમજાવે છે કે જ્યારે મનુષ્ય આ સત્યને સમજે છે ત્યારે જ તેનું જીવન બદલાઈ જાય છે.
અધિક માસમાં આ અધ્યાયનું ચિંતન કરવાનું કારણ પણ એ જ છે કે મનુષ્ય પોતાના જીવનનો સાચો હેતુ સમજી શકે. આજના સમયમાં માણસ ભૌતિક સુખ પાછળ એટલો દોડે છે કે આત્મિક શાંતિ ગુમાવી દે છે. સંપત્તિ વધે છે પરંતુ શાંતિ ઘટે છે. સુવિધાઓ વધે છે પરંતુ સંતોષ મળતો નથી. તેનું કારણ એ છે કે માણસે પોતાના મૂળને ભૂલી દીધું છે.
ગીતા શીખવે છે કે સંસારમાંથી સુખ લેવાની ઇચ્છાનો ત્યાગ કરીને ફક્ત સેવા કરવી જોઈએ. જે માણસ સંસારને પોતાના ભોગ માટે નહીં પરંતુ ભગવાનની સેવા રૂપે જુએ છે તે સાચો યોગી છે. જો મનુષ્ય દરેક જીવમાં ભગવાનનું સ્વરૂપ જુએ તો તેનો જીવનપ્રવાહ બદલાઈ જાય છે.
સંસાર દુઃખનું કારણ નથી, પરંતુ સંસાર પ્રત્યેની આસક્તિ દુઃખનું કારણ છે. માણસ વસ્તુઓને પકડી રાખવા માંગે છે, પરંતુ આ જગતમાં કંઈ કાયમી નથી. તેથી જ્યારે વસ્તુઓ, સંબંધો અથવા પરિસ્થિતિઓ બદલાય છે ત્યારે તેને દુઃખ થાય છે. ગીતા કહે છે કે નિર્લિપ્ત બનીને જીવવું શીખો.
નિર્લિપ્તતા એટલે જવાબદારી છોડવી નહીં, પરંતુ પરિણામ પ્રત્યેનો અતિરેક મોહ છોડવો. જેમ કમળનું ફૂલ પાણીમાં રહીને પણ પાણીથી અસ્પર્શિત રહે છે તેમ મનુષ્યે સંસારમાં રહીને પણ સંસારના મોહથી પર રહેવું જોઈએ.
માનવ જીવનને ગીતા અત્યંત દુર્લભ માને છે. મનુષ્ય સિવાયની બધી યોનિઓ ભોગ યોનિઓ છે. મનુષ્ય યોનિમાં જ કર્મ કરવાની, જ્ઞાન મેળવવાની અને મુક્તિ પ્રાપ્ત કરવાની શક્તિ છે. તેથી આ જીવનનો ઉપયોગ માત્ર ભોગ માટે નહીં પરંતુ આત્મજ્ઞાન માટે કરવો જોઈએ.
આજના સમયમાં લોકો સમય, સંપત્તિ અને શક્તિનો મોટો ભાગ ભૌતિક વસ્તુઓ મેળવવામાં ખર્ચે છે, પરંતુ અંતે ખાલીપો અનુભવાય છે. કારણ કે આત્માની તૃપ્તિ ભૌતિક વસ્તુઓથી થઈ શકતી નથી. આત્મા તો પરમાત્માનો અંશ છે અને તેની પૂર્ણતા માત્ર પરમાત્મામાં જ છે.
અધિક માસ આપણને જીવનનું પુનઃમૂલ્યાંકન કરવાની તક આપે છે. આ સમય માત્ર ઉપવાસ કે ધાર્મિક વિધિઓ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ આંતરિક શુદ્ધિ માટેનો અવસર છે. ગીતા વાંચવાથી મન શુદ્ધ થાય છે, વિચારોમાં સ્થિરતા આવે છે અને જીવન પ્રત્યેનો દ્રષ્ટિકોણ બદલાય છે.
“પુરૂષોત્તમ યોગ” માં ભગવાને સમજાવ્યું છે કે પરમાત્મા જ સર્વના આશ્રય છે. માણસ જેટલો પરમાત્માની નજીક જાય છે તેટલો ભય, ચિંતા અને દુઃખથી દૂર થાય છે. કારણ કે પરમાત્મામાં શાશ્વત શાંતિ છે.
આધ્યાત્મિક જીવનનો અર્થ દુનિયા છોડવો નથી પરંતુ દુનિયામાં રહીને દિવ્યતા સાથે જીવવું છે. પરિવાર, સમાજ અને કર્મ બધું જરૂરી છે, પરંતુ તેની પાછળનો ભાવ શુદ્ધ હોવો જોઈએ. સેવા, કરુણા, સત્ય અને ભક્તિ – આ ગુણો જીવનને પવિત્ર બનાવે છે.
ગીતા આપણને એ પણ સમજાવે છે કે મૃત્યુ અંત નથી. આત્મા શરીર છોડીને નવી યાત્રા શરૂ કરે છે. તેથી જીવનને માત્ર ભૌતિક દૃષ્ટિએ જોવું અધૂરું છે. જે માણસ આત્માના શાશ્વત સ્વરૂપને સમજે છે તે ભયમુક્ત બની જાય છે.
પરમાત્માનું શરણ લેવાથી જ જીવનમાં સાચી શાંતિ મળે છે. માણસ દુનિયાભરમાં સહારો શોધે છે પરંતુ અંતે સમજાય છે કે સૌથી મોટો આધાર તો પરમાત્મા જ છે. જેમ વૃક્ષનું જીવન મૂળમાં છે તેમ આત્માનું જીવન પરમાત્મામાં છે.
અધિક માસ દરમિયાન ગીતા પાઠ, ભજન, જપ, દાન અને સદ્ગ્રંથોના ચિંતન દ્વારા મનુષ્ય પોતાના જીવનમાં સકારાત્મક પરિવર્તન લાવી શકે છે. આ માસમાં કરેલું સાત્વિક કાર્ય અનેકગણું ફળ આપે છે એવી માન્યતા છે.
આજના ઝડપી અને તણાવભર્યા જીવનમાં “પુરૂષોત્તમ યોગ” નું તત્વજ્ઞાન અત્યંત પ્રાસંગિક છે. માણસે ટેક્નોલોજી, વૈભવ અને પ્રગતિ મેળવી છે પરંતુ મનની શાંતિ ગુમાવી દીધી છે. ગીતા ફરી યાદ અપાવે છે કે સાચું સુખ બહાર નહીં પરંતુ પોતાના અંતરમાં છે.
જીવન ક્ષણભંગુર છે. કોઈ પણ ક્ષણે બધું બદલાઈ શકે છે. તેથી અહંકાર, મોહ અને લોભ છોડીને પ્રેમ, સેવા અને ભક્તિનો માર્ગ અપનાવવો જોઈએ. આ જ ગીતા નો સંદેશ છે.
અંતે ગીતા આપણને એક જ વાત સમજાવે છે – મનુષ્યનો સાચો સંબંધ પરમાત્મા સાથે છે. સંસારના સંબંધો સમયસર બદલાઈ જાય છે, પરંતુ પરમાત્માનો સંબંધ શાશ્વત છે. જે મનુષ્ય આ સત્યને સમજે છે તે જીવનમાં સાચી મુક્તિ અને આનંદનો અનુભવ કરે છે.
અધિક માસમાં “પુરૂષોત્તમ યોગ” નું ચિંતન કરવાથી મનમાં વૈરાગ્ય, ભક્તિ અને જ્ઞાનનો વિકાસ થાય છે. આત્માને પરમાત્મા તરફ આગળ વધવાનો માર્ગ મળે છે. તેથી આ પવિત્ર સમયમાં શ્રીમદ ભગવદ ગીતાના પંદરમા અધ્યાયનો પાઠ, મનન અને જીવનમાં અમલ કરવો એ દરેક માટે કલ્યાણકારી બની શકે છે.
