ઉત્તરાખંડના પવિત્ર યાત્રાધામ અને યોગનગરી તરીકે ઓળખાતા ઋષિકેશ શહેરમાં સોમવારે મોડી રાત્રે એક મોટી રેલવે દુર્ઘટના સર્જાતા સમગ્ર વિસ્તારમાં ચકચાર મચી ગઈ હતી. ઉજ્જૈન એક્સપ્રેસના ત્રણ ડબ્બા યોગ નગરી રેલવે સ્ટેશન નજીક ખાંડ ગામ વિસ્તાર પાસે અચાનક પાટા પરથી ઉતરી ગયા હતા. અકસ્માત રાત્રે લગભગ 9:30 વાગ્યાની આસપાસ સર્જાયો હતો. સદનસીબે આ ટ્રેન તે સમયે ખાલી હતી અને તેમાં કોઈ મુસાફરો સવાર ન હોવાથી મોટી જાનહાનિ ટળી ગઈ હતી. તેમ છતાં આ ઘટનાએ ભારતીય રેલવેની સુરક્ષા વ્યવસ્થા, ટ્રેક જાળવણી અને ટેકનિકલ દેખરેખ અંગે અનેક ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે. શરૂઆતની તપાસમાં બ્રેક ફેલ થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે, જ્યારે રેલવે વિભાગે સમગ્ર મામલે ઉચ્ચસ્તરીય તપાસના આદેશ આપ્યા હોવાનું જાણવા મળી રહ્યું છે.
સ્થાનિક લોકોના જણાવ્યા અનુસાર રાત્રિના સમયે અચાનક ભારે ધડાકા જેવો અવાજ સંભળાતા લોકો પોતાના ઘરોમાંથી બહાર દોડી આવ્યા હતા. જ્યારે લોકો ઘટનાસ્થળે પહોંચ્યા ત્યારે ટ્રેનના ત્રણ ડબ્બા પાટા પરથી ઉતરી ગયા હોવાનું નજરે પડ્યું હતું. કેટલાક ડબ્બા એક બાજુ ઝૂકી ગયા હતા, જ્યારે ટ્રેકના કેટલાક ભાગોને પણ નુકસાન થયું હોવાનું સામે આવ્યું હતું. ઘટનાના પગલે સમગ્ર વિસ્તારમાં અફરાતફરીનો માહોલ સર્જાયો હતો. ટ્રેનમાં મુસાફરો ન હોવાથી લોકોમાં રાહતનો શ્વાસ જોવા મળ્યો હતો, પરંતુ જો આ જ અકસ્માત મુસાફરો ભરેલી ટ્રેન સાથે બન્યો હોત તો ભારે જાનહાનિ થવાની શક્યતા નકારી શકાય તેમ નથી.
પ્રાથમિક માહિતી મુજબ ઉજ્જૈન એક્સપ્રેસનું નિયમિત મેન્ટેનન્સ અને ટેકનિકલ ચેકિંગ ચાલી રહ્યું હતું ત્યારે અચાનક બ્રેકિંગ સિસ્ટમમાં ખામી સર્જાઈ હોવાનું અનુમાન છે. કેટલાક અધિકારીઓએ અનૌપચારિક રીતે જણાવ્યું હતું કે બ્રેક ફેલ થવાના કારણે ટ્રેનનું નિયંત્રણ બગડતાં ડબ્બાઓ પાટા પરથી ઉતરી ગયા હોઈ શકે છે. જોકે, રેલવે વિભાગે સત્તાવાર રીતે કોઈ ચોક્કસ કારણ જાહેર કર્યું નથી અને તપાસ પૂર્ણ થયા બાદ જ સત્ય બહાર આવશે એવું જણાવ્યું છે. ઘટનાના પગલે ટેકનિકલ નિષ્ણાતોની ટીમ સ્થળ પર પહોંચી હતી અને ટ્રેક, વ્હીલ્સ, બ્રેક સિસ્ટમ અને સિગ્નલિંગ મિકેનિઝમની સઘન તપાસ શરૂ કરવામાં આવી હતી.
આ અકસ્માત બાદ સ્થાનિક લોકોમાં રોષ પણ જોવા મળ્યો હતો. રહેવાસીઓએ આરોપ લગાવ્યો હતો કે અકસ્માત થયા પછી લગભગ અઢી કલાક સુધી કોઈ વરિષ્ઠ રેલવે અધિકારી સ્થળ પર પહોંચ્યા નહોતા. અકસ્માત બાદ મોટી સંખ્યામાં લોકો સ્થળ પર ભેગા થઈ ગયા હતા અને લોકોમાં ગભરાટનો માહોલ જોવા મળ્યો હતો. ઘણા લોકો મોબાઈલમાં ઘટનાના વીડિયો બનાવતા જોવા મળ્યા હતા. લોકોનું કહેવું હતું કે જો ટ્રેનમાં મુસાફરો હોત તો બચાવ કામગીરીમાં ભારે મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ શકી હોત. લોકો રેલવે તંત્રની ધીમી કામગીરી અંગે નારાજગી વ્યક્ત કરતા જોવા મળ્યા હતા.
થોડીવાર બાદ સરકારી રેલવે પોલીસ એટલે કે GRPની ટીમ ઘટનાસ્થળે પહોંચી હતી અને ભીડને દૂર કરીને સમગ્ર વિસ્તારને સુરક્ષિત કરવામાં આવ્યો હતો. પોલીસ અને રેલવે સ્ટાફે મળીને ટ્રેકની આસપાસ બેરિકેડિંગ કરી હતી જેથી કોઈ વ્યક્તિ નુકસાનગ્રસ્ત ડબ્બા નજીક ન જાય. રાત્રિ દરમિયાન જ રેસ્ક્યુ અને રીસ્ટોરેશન કામગીરી શરૂ કરવામાં આવી હતી. ભારે ક્રેનો અને ટેકનિકલ સાધનોની મદદથી ડબ્બાઓને ફરી ટ્રેક પર લાવવાનો પ્રયાસ હાથ ધરાયો હતો. ઘટનાના પગલે કેટલીક ટ્રેનોના રૂટમાં ફેરફાર પણ કરવામાં આવ્યા હતા અને અનેક ટ્રેનોને અલગ અલગ સ્ટેશનો પર રોકવી પડી હતી.
આ ઘટનાએ ફરી એકવાર ભારતીય રેલવેની સલામતી વ્યવસ્થાને લઈને ચર્ચા શરૂ કરી દીધી છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ટ્રેન અકસ્માતોની સંખ્યા ઘટાડવા માટે રેલવે દ્વારા અનેક આધુનિક ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. કવચ જેવી એન્ટી-કોલિઝન સિસ્ટમ, ટ્રેક મોનિટરિંગ મશીનો અને હાઈ-સ્પીડ ઇન્સ્પેક્શન જેવી વ્યવસ્થાઓ અમલમાં મુકાઈ હોવા છતાં હજુ પણ આવી ઘટનાઓ બનતી હોવાને કારણે લોકોમાં ચિંતા વધી રહી છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ટેકનિકલ સિસ્ટમ જેટલી મહત્વપૂર્ણ છે એટલી જ મહત્વપૂર્ણ નિયમિત જાળવણી અને મેદાની સ્તરે કડક દેખરેખ પણ છે.
ઘણા રેલવે નિષ્ણાતોએ આ ઘટનાને ગંભીર ગણાવી છે. તેમના મતે જો ખરેખર બ્રેક ફેલ થવાના કારણે અકસ્માત સર્જાયો હોય તો તે અત્યંત ચિંતાજનક બાબત છે. બ્રેકિંગ સિસ્ટમ કોઈપણ ટ્રેન માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ સુરક્ષા તત્વોમાંનું એક છે. જો તેમાં ખામી હોવા છતાં ટ્રેનનું સંચાલન કરવામાં આવ્યું હોય તો તે ગંભીર બેદરકારી ગણાશે. બીજી તરફ જો જાળવણી દરમિયાન અકસ્માત થયો હોય તો સેફ્ટી પ્રોટોકોલનું પાલન યોગ્ય રીતે થયું કે નહીં તે પણ તપાસનો મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો બની શકે છે.
ઘટના બાદ સોશિયલ મીડિયા પર પણ અનેક વીડિયો વાયરલ થયા હતા. લોકો દ્વારા શેર કરવામાં આવેલા વીડિયોમાં ડબ્બાઓ પાટા પરથી ઉતરેલા દેખાઈ રહ્યા હતા. કેટલાક વીડિયોમાં સ્થાનિક લોકો અને પોલીસ વચ્ચેની વાતચીત પણ સાંભળવા મળી હતી. સોશિયલ મીડિયા પર લોકો દ્વારા રેલવે વિભાગની કામગીરી અંગે સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા. કેટલાક લોકોએ જણાવ્યું હતું કે છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં રેલવે સંબંધિત ટેકનિકલ ખામીઓની ઘટનાઓમાં વધારો જોવા મળી રહ્યો છે.
આ દરમિયાન સોમવારે જ બિહારના સાસારામ રેલવે સ્ટેશન પર પણ એક અલગ પ્રકારની ગંભીર ઘટના બની હતી. ત્યાં પાર્ક કરેલી સાસારામ-પટણા પેસેન્જર ટ્રેનના એક કોચમાં અચાનક આગ લાગી હતી. વહેલી સવારે લગભગ 5:30 વાગ્યે પ્લેટફોર્મ નંબર 6 પર ઉભેલી ટ્રેનના એક ડબ્બામાંથી ધુમાડો નીકળતો જોવા મળતા સ્ટેશન પર દોડધામ મચી ગઈ હતી. સ્ટેશન પર હાજર રેલવે સ્ટાફે તાત્કાલિક ફાયર બ્રિગેડને જાણ કરી હતી. આગ ઝડપથી ફેલાય તે પહેલાં જ બચાવ કામગીરી શરૂ કરવામાં આવી હતી.
સીપીઆરઓ સરસ્વતી ચંદ્રના જણાવ્યા અનુસાર ફાયર બ્રિગેડની ટીમ સમયસર પહોંચી જતા આગને લગભગ અડધા કલાકમાં કાબૂમાં લેવામાં સફળતા મળી હતી. સદનસીબે આ ઘટનામાં પણ કોઈ જાનહાનિ થઈ નહોતી. જોકે આગ લાગવાના કારણો હજુ સુધી સ્પષ્ટ થયા નથી. પ્રાથમિક અનુમાન મુજબ ઇલેક્ટ્રિકલ શોર્ટ સર્કિટ અથવા વાયરિંગમાં ખામીના કારણે આગ લાગી હોઈ શકે છે. રેલવે વિભાગે આ મામલે પણ તપાસના આદેશ આપ્યા છે.
એક જ દિવસે દેશના બે અલગ અલગ રાજ્યોમાં બનેલી આ બે મોટી રેલવે ઘટનાઓએ મુસાફરોમાં ચિંતા વધારી દીધી છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતીય રેલવે આધુનિકીકરણ તરફ આગળ વધી રહી છે. નવી વંદે ભારત ટ્રેનો, હાઈસ્પીડ કોરિડોર, સ્ટેશન રીડેવલપમેન્ટ અને ટેક્નોલોજીકલ સુધારાઓના દાવાઓ વચ્ચે આવી ઘટનાઓ સરકાર અને રેલવે તંત્ર માટે પડકારરૂપ બની રહી છે. મુસાફરો હવે માત્ર ઝડપી સેવા નહીં પરંતુ સંપૂર્ણ સુરક્ષિત મુસાફરીની પણ અપેક્ષા રાખે છે.
વિશેષજ્ઞોના જણાવ્યા અનુસાર ભારતીય રેલવે વિશ્વના સૌથી મોટા રેલવે નેટવર્કમાંનું એક છે અને દરરોજ લાખો લોકો તેનો ઉપયોગ કરે છે. એટલા મોટા નેટવર્કનું સંચાલન કરવું અત્યંત જટિલ કાર્ય છે. તેમ છતાં સલામતી મામલે કોઈપણ પ્રકારની બેદરકારી જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. ખાસ કરીને બ્રેક સિસ્ટમ, ટ્રેક મેન્ટેનન્સ, સિગ્નલિંગ અને કોચ ફિટનેસની નિયમિત અને પારદર્શક તપાસ અત્યંત જરૂરી બની જાય છે.
ઋષિકેશમાં બનેલી ઘટનાને લઈને ઉત્તરાખંડ સરકાર પણ સતર્ક બની છે. રાજ્યના કેટલાક અધિકારીઓએ ઘટનાની વિગતો રેલવે મંત્રાલય સુધી પહોંચાડી હોવાનું જાણવા મળી રહ્યું છે. રેલવે મંત્રાલયે પણ ઘટનાની પ્રાથમિક માહિતી મેળવીને વિગતવાર રિપોર્ટ માંગ્યો હોવાનું સૂત્રો જણાવી રહ્યા છે. આગામી દિવસોમાં ઉચ્ચસ્તરીય ટેકનિકલ કમિટી દ્વારા સ્થળની મુલાકાત લેવામાં આવે તેવી શક્યતા છે.
સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે યોગ નગરી સ્ટેશન આસપાસના વિસ્તારમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી ટ્રેક સંબંધિત કામકાજ ચાલતું હતું. કેટલાક લોકોએ એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે ટ્રેકની હાલત અંગે અગાઉ પણ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. જોકે આ દાવાઓની સત્તાવાર પુષ્ટિ થઈ નથી. તપાસમાં ટ્રેકની ગુણવત્તા, મેન્ટેનન્સ રેકોર્ડ અને ઓપરેશનલ પ્રોટોકોલની પણ તપાસ કરવામાં આવશે.
આ અકસ્માત પછી મુસાફરોમાં ભયનો માહોલ જોવા મળી રહ્યો છે. સોશિયલ મીડિયા પર લોકો પોતાની ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. ઘણા લોકો કહે છે કે સતત બનતી આવી ઘટનાઓને કારણે ટ્રેન મુસાફરી પ્રત્યેનો વિશ્વાસ ઘટી રહ્યો છે. કેટલાક મુસાફરો એ પણ કહી રહ્યા છે કે માત્ર જાહેરાતો અને આધુનિક ટ્રેનો શરૂ કરવાથી પૂરતું નથી, મૂળભૂત સુરક્ષા વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત કરવાની જરૂર છે.
રેલવે વિભાગે લોકોમાં ગભરાટ ન ફેલાવવાની અપીલ કરી છે અને કહ્યું છે કે બંને ઘટનાઓની નિષ્પક્ષ અને વિગતવાર તપાસ કરવામાં આવશે. જવાબદાર લોકો સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે તેવી પણ ખાતરી આપવામાં આવી છે. હાલમાં ટેકનિકલ ટીમો બંને સ્થળોએ પુરાવા એકત્રિત કરીને તપાસ કરી રહી છે.
દેશભરમાં રેલવે મુસાફરી કરોડો લોકો માટે જીવનરેખા સમાન છે. આવા સમયમાં ઋષિકેશ અને સાસારામ જેવી ઘટનાઓ માત્ર અકસ્માત નથી, પરંતુ સમગ્ર રેલવે વ્યવસ્થાને લઈને ચેતવણી સમાન બની રહી છે. હવે લોકોની નજર તપાસ રિપોર્ટ પર છે કે આખરે આ બંને ઘટનાઓ પાછળનું સાચું કારણ શું બહાર આવે છે અને ભવિષ્યમાં આવી દુર્ઘટનાઓ રોકવા માટે રેલવે તંત્ર શું અસરકારક પગલાં ભરે છે.
