“RTIનું સત્ય શરતો સાથે? — માહિતી આપીને જવાબદારીથી બચવાની નવી સરકારી યુક્તિ”

✍️ RTIનું સત્ય શરતો સાથે! — આ પારદર્શિતા નથી, પલાયન છે

માહિતી અધિકાર કાયદો (RTI Act) ભારતના લોકશાહીના મજબૂત સ્તંભોમાંથી એક છે. આ કાયદો માત્ર નાગરિકોને માહિતી મેળવવાનો અધિકાર આપે છે એટલું જ નહીં, પરંતુ સત્તાધીશો પર જવાબદારી અને પારદર્શિતાનો બાંધકામ ઊભો કરે છે. પરંતુ આજે એક ગંભીર પ્રશ્ન ઊભો થયો છે —
શું સરકાર માહિતી તો આપે છે, પરંતુ સત્યને જવાબદારી સુધી પહોંચવા દેતી નથી?

જ્યારે કોઈ સરકારી વિભાગ RTI અંતર્ગત માહિતી આપે છે, પરંતુ દરેક પાનાં પર સ્પષ્ટ કે અસ્પષ્ટ રીતે એવી શરત મુકે છે કે
👉 “આ માહિતી કોર્ટમાં પુરાવા તરીકે ઉપયોગમાં લઈ શકાશે નહીં”
તો એ માત્ર એક કાગળી નોંધ નથી, એ લોકશાહી પરનો મૌન હુમલો છે.

🏛️ RTI કાયદાનો મૂળ હેતુ શું છે?

RTI કાયદો 2005માં અમલમાં આવ્યો ત્યારે તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ હતો:

• સરકારી કામગીરીમાં પારદર્શિતા લાવવી

• ભ્રષ્ટાચાર પર અંકુશ મૂકવો

• નાગરિકોને સત્તા સામે પ્રશ્ન પૂછવાની તાકાત આપવી

• માહિતી મારફતે જવાબદારી સુધી પહોંચવાનો માર્ગ ખોલવો

RTI કાયદો એવું કહેતો નથી કે “માહિતી આપો અને હાથ ઝાડો.”
RTI કહે છે — માહિતી આપો, જેથી સત્ય બહાર આવે, અને સત્ય જવાબદારી નક્કી કરે.

⚠️ “પુરાવા તરીકે ઉપયોગ ન થાય” — આ શરત કેટલી ખતરનાક?

જ્યારે RTI દ્વારા મળેલી માહિતી પર આવી શરત મુકવામાં આવે છે, ત્યારે અનેક ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા થાય છે:

1. જો માહિતી સાચી છે, તો તેને કોર્ટમાં પુરાવા તરીકે સ્વીકારવામાં શું વાંધો?

2. જો માહિતી ખોટી છે, તો તે RTI હેઠળ આપવામાં જ કેમ આવી?

3. RTI અધિકારી માહિતી આપે છે, પરંતુ તેની જવાબદારી લેવા તૈયાર કેમ નથી?

આવી શરતો સ્પષ્ટ રીતે એ સંદેશ આપે છે કે

“અમે માહિતી આપીએ છીએ, પરંતુ તમે તેનો ઉપયોગ કરીને અમને કાયદાની કટઘરામાં ઉભા ન કરી શકો.”

આ પારદર્શિતા નથી,
આ પલાયન છે.

🧾 RTI માત્ર કાગળ પરની પ્રક્રિયા બનવાની ભીતિ

જો આવી શરતો સત્તાનું “નવું મોડલ” બની જાય, તો પરિણામ ખૂબ જ ખતરનાક હશે:

• નાગરિકોને માહિતી તો મળશે

• મીડિયા પાસે દસ્તાવેજો હશે

• કાર્યકરો પાસે પુરાવા જેવા કાગળો હશે

👉 પરંતુ કોઈ જવાબદાર નહીં ઠરશે

RTI ફક્ત એક “ફાઈલ મેળવવાની પ્રક્રિયા” બની જશે.
જવાબદારી વગરની માહિતી એટલે
દાંત વગરનું કાયદું.

⚖️ કાયદાનો ડર ખતમ થાય ત્યારે શું થાય?

કાયદાનો ડર એ લોકશાહીમાં સૌથી મોટું નિયંત્રણ સાધન છે.
જ્યારે કોઈ અધિકારી જાણે છે કે:

• મારી ફાઈલ બહાર આવી શકે છે

• મારી સહી કોર્ટમાં પ્રશ્નમાં આવી શકે છે

• મારી કાર્યવાહી પુરાવા બની શકે છે

👉 ત્યારે તે સાવચેત રહે છે.

પરંતુ જ્યારે અધિકારી જાણે છે કે
“RTIથી માહિતી તો બહાર જશે, પણ કોર્ટમાં તેનો ઉપયોગ નહીં થાય,”
ત્યારે —

• બેદરકારી વધે

• ભ્રષ્ટાચારને પ્રોત્સાહન મળે

• જવાબદારીનો ભય ખતમ થાય

અને ત્યારે વહીવટી તંત્ર બેફામ બને છે.

🧠 આ એક વિભાગનો મુદ્દો નથી — આ સમગ્ર સિસ્ટમની પરીક્ષા છે

આ મુદ્દાને કોઈ એક વિભાગ, એક અધિકારી કે એક રાજ્ય પૂરતો માનવો એ મોટી ભૂલ છે.

આ પ્રશ્ન છે:

• RTIની આત્માનો

• લોકશાહીની મજબૂતીનો

• નાગરિક અધિકારની વિશ્વસનીયતાનો

આજે જો આ શરતો સ્વીકારી લેવામાં આવશે, તો આવતીકાલે:

• દરેક RTI જવાબ પર આવો ડિસ્ક્લેમર હશે

• દરેક સરકારી દસ્તાવેજ “કોર્ટ-પ્રૂફ” નહીં રહે

• અને દરેક સત્તાધીશ કાયદાથી એક પગલું આગળ હશે

🧑‍⚖️ શું કાયદો આની મંજૂરી આપે છે?

RTI કાયદામાં ક્યાંય લખ્યું નથી કે:

• RTIથી મળેલી માહિતી પુરાવા તરીકે ઉપયોગી નથી

• RTI જવાબો કોર્ટમાં માન્ય નથી

ઉલ્ટું, અનેક ચુકાદાઓમાં અદાલતોએ કહ્યું છે કે
RTIથી મળેલી માહિતી “પ્રાથમિક પુરાવા” (Prima Facie Evidence) તરીકે માન્ય હોઈ શકે છે.

તો પછી વિભાગો આવી શરતો મૂકવાનો અધિકાર ક્યાંથી મેળવે છે?

🗣️ હવે સવાલ બદલાઈ ગયો છે…

આજે સવાલ એ નથી કે

“માહિતી આપવામાં આવે છે કે નહીં?”

સવાલ હવે એ છે કે —

“શું સત્યને કોર્ટ સુધી લઈ જવા દેવામાં આવે છે?”

જો માહિતી માત્ર વાંચવા માટે છે,
અને ન્યાય માટે ઉપયોગી નથી,
તો એ માહિતી અર્ધસત્ય બની જાય છે.

🔍 RTI કાર્યકરો અને નાગરિકો માટે ચેતવણી

RTI કાર્યકરો, પત્રકારો અને જાગૃત નાગરિકો માટે આ સમય ચેતવણીરૂપ છે.

જો આજે આપણે આવી શરતો સામે અવાજ નહીં ઉઠાવીએ, તો:

• RTI એક બિનઅસરકારક સાધન બની જશે

• લોકશાહીની સૌથી શક્તિશાળી ચાવી બુઠ્ઠી થઈ જશે

આ મુદ્દે:

• માહિતી આયોગે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શન આપવું જોઈએ

• અદાલતોએ સ્પષ્ટ ચુકાદા આપવા જોઈએ

• સરકારને જવાબદારીથી ભાગવાની આ રીત બંધ કરવી જોઈએ

✊ અંતિમ વિચાર: સત્ય ડરતું નથી, સત્તા ડરે છે

સત્યને શરતોની જરૂર પડતી નથી.
શરતો તો ત્યાં આવે છે જ્યાં જવાબદારીથી બચવું હોય.

RTI કાયદો કોઈ ભીખ નથી,
એ નાગરિકનો અધિકાર છે.

જો RTIમાંથી જવાબદારી કાઢી નાખીશું,
તો લોકશાહીમાંથી આત્મા કાઢી નાખીશું.

માહિતી આપવી પૂરતી નથી —
સત્યને ન્યાય સુધી પહોંચવા દેવું એ સાચી પારદર્શિતા છે.