બરડા ડુંગર વિસ્તારના માલધારીઓની વ્યથા મામલતદાર સમક્ષ

ભાણવડ, દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લાના બરડા ડુંગર વિસ્તારમાં વસવાટ કરતા માલધારી સમુદાયની બે અત્યંત ગંભીર અને લાંબા સમયથી વણઉકેલાયેલી સમસ્યાઓ અંગે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરાયું છે. દેવભૂમિ દ્વારકાના અગ્રણી સમાજસેવી તથા બરડા ડુંગર વિસ્તારના નેશમાં રહેતા માનનીય લખનભાઈ ચાવડા અને અર્જુનભાઈ મૉરી દ્વારા બરડા પંથકના માલધારી ભાઈઓ સાથે મળીને ભાણવડ મામલતદારશ્રીને લેખિત આવેદનપત્ર પાઠવવામાં આવ્યું છે. આ આવેદનપત્રમાં મુખ્યત્વે બે મુદ્દાઓ પર ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું છે – (૧) અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) પ્રમાણપત્ર મેળવવામાં આવતી ભારે મુશ્કેલીઓ અને (૨) બરડા પંથકના નેશ વિસ્તારોમાં ગંભીર પાણીની તંગી.

ST પ્રમાણપત્ર: શિક્ષણ અને રોજગારના રસ્તે સૌથી મોટો અવરોધ

બરડા ડુંગર વિસ્તારના નેશોમાં પેઢીઓથી વસવાટ કરતા માલધારી પરિવારોને સરકાર દ્વારા અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી છે. વર્ષ 1956ની સ્થિતિને આધારે નેશ વિસ્તારમાં વસવાટના પુરાવા આધારે આ સમુદાયને ST પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવતું રહ્યું છે. આ પ્રમાણપત્ર માત્ર એક દસ્તાવેજ નહીં, પરંતુ શિક્ષણ, નોકરી, સરકારી યોજનાઓ અને સામાજિક સુરક્ષાનો આધારસ્તંભ છે.

પરંતુ તાજેતરના વર્ષોમાં ડિજિટલ ગુજરાત પોર્ટલ પર નેશ વિસ્તારોના નામ દર્શાવાતા ન હોવાને કારણે પ્રમાણપત્ર આપવાની પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે અટકી પડી છે. પરિણામે, નેશ વિસ્તારમાં રહેતા અનેક પરિવારોને તેમના બાળકો માટે ST પ્રમાણપત્ર મેળવવું અશક્ય બન્યું છે. આવેદનપત્રમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે આ તકલીફનો સૌથી મોટો ભોગ વિદ્યાર્થીઓ બની રહ્યા છે.

વિદ્યાર્થીઓ પર પડતો ગંભીર પ્રભાવ

બરડા પંથકના નેશોમાંથી ઘણા વિદ્યાર્થીઓ હાલ શાળાઓ, કોલેજો અને વિવિધ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરી રહ્યા છે. ST પ્રમાણપત્ર ન હોવાને કારણે તેઓને પ્રવેશ, સ્કોલરશીપ, ફી માફી, હોસ્ટેલ સુવિધા અને અનામતનો લાભ મળતો નથી. ઘણા કિસ્સાઓમાં વિદ્યાર્થીઓએ પ્રવેશ મેળવ્યા બાદ પણ પ્રમાણપત્ર ન હોવાથી પ્રવેશ રદ થવાની ભીતિ રહે છે.

આ કારણે માલધારી પરિવારોમાં માનસિક તાણ અને અસંતોષ ફેલાયો છે. વર્ષોથી વંચિત રહેલા આ સમુદાય માટે શિક્ષણ જ આગળ વધવાનો એકમાત્ર માર્ગ છે, પરંતુ પ્રમાણપત્રના અભાવે એ માર્ગ પણ અવરોધિત થઈ રહ્યો છે.

ડિજિટલ પ્રક્રિયામાં નેશ વિસ્તારનો અભાવ

આવેદનપત્રમાં સ્પષ્ટ રીતે જણાવાયું છે કે અગાઉ મેન્યુઅલ પ્રક્રિયા દરમિયાન નેશ વિસ્તારના રહેવાસીઓને પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવતું હતું, પરંતુ ડિજિટલ ગુજરાત પોર્ટલ પર નેશના નામ સમાવિષ્ટ ન હોવાથી અરજી સ્વીકારાતી નથી. આ એક તંત્રની ખામી છે, જેનો ભોગ નિર્દોષ માલધારી પરિવારો બની રહ્યા છે.

લખનભાઈ ચાવડા અને અર્જુનભાઈ મૉરીએ મામલતદારશ્રીને વિનંતી કરી છે કે વર્ષ 1956ના આધાર પર નેશ વિસ્તારના રહેવાસીઓને ફરીથી ST પ્રમાણપત્ર આપવામાં આવે તે માટે તાત્કાલિક માર્ગદર્શિકા બહાર પાડવામાં આવે અથવા ડિજિટલ પોર્ટલમાં જરૂરી સુધારા કરવામાં આવે.

પાણીની તંગી: જીવન અને પશુપાલન બંને માટે સંકટ

આવેદનપત્રમાં ઉઠાવવામાં આવેલ બીજો મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે – બરડા પંથકના નેશ વિસ્તારોમાં પાણીની ગંભીર સમસ્યા. ખાસ કરીને ભાણવડ તાલુકાના વનરાવન નેશ વિસ્તારમાં હાલ પરિસ્થિતિ અત્યંત વિકટ બની છે.

હેન્ડપંપ બંધ, વિકલ્પ શૂન્ય

વનરાવન નેશમાં વર્ષોથી લગાવવામાં આવેલા હેન્ડપંપ લાંબા સમયથી બંધ હાલતમાં છે. જાળવણીના અભાવે કે તકનિકી ખામીના કારણે આ હેન્ડપંપ કાર્યરત નથી. પરિણામે, સમગ્ર વિસ્તાર પાણીના કોઈ સ્થાયી સ્ત્રોત વિના રહી ગયો છે.

આ વિસ્તારમાં મોટાભાગે માલધારી પરિવારો વસે છે, જેમનું જીવન સંપૂર્ણપણે પશુપાલન પર આધારિત છે. પાણી માત્ર માનવ જીવન માટે જ નહીં, પરંતુ પશુઓના અસ્તિત્વ માટે પણ અનિવાર્ય છે. પાણીના અભાવે પશુઓ બીમાર પડે છે, દૂધ ઉત્પાદન ઘટે છે અને માલધારીઓની આવક પર સીધી અસર પડે છે.

પાણી માટે વલખાં

આવેદનપત્રમાં જણાવ્યા મુજબ, પાણીના અન્ય કોઈ સ્ત્રોત ન હોવાને કારણે માલધારીઓને અને તેમના પશુઓને રોજિંદા પાણી માટે દૂર દૂર સુધી જવું પડે છે. ઉનાળાના સમયમાં પરિસ્થિતિ વધુ કથળી જાય છે. મહિલાઓ અને બાળકોને માથા પર ઘડા લઈને કિલોમીટર દૂરથી પાણી લાવવું પડે છે.

આ સ્થિતિ માત્ર અસુવિધાજનક નહીં, પરંતુ માનવ અધિકારોના હનન સમાન છે. સ્વચ્છ પીવાનું પાણી દરેક નાગરિકનો મૂળભૂત અધિકાર છે, છતાં બરડા પંથકના નેશોમાં આ અધિકારથી લોકો વંચિત છે.

માલધારી સમુદાયની ઐતિહાસિક અને સામાજિક ભૂમિકા

બરડા ડુંગર વિસ્તારના માલધારીઓ માત્ર પશુપાલક નથી, પરંતુ તેઓ આ વિસ્તારની પરંપરા, સંસ્કૃતિ અને પર્યાવરણના સંરક્ષક પણ છે. પેઢીઓથી તેઓ જંગલ અને ડુંગર વિસ્તાર સાથે સહજીવન જીવી રહ્યા છે. તેમનું જીવન કુદરત પર આધારિત છે અને કુદરતનું સંરક્ષણ પણ તેઓ જ કરે છે.

છતાં, વિકાસની દોડમાં આ સમુદાય પાછળ રહી ગયો છે. શિક્ષણ, આરોગ્ય, પાણી, રસ્તા જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓ માટે તેમને સતત સંઘર્ષ કરવો પડે છે. ST પ્રમાણપત્ર અને પાણીની સમસ્યા એ આ લાંબા સંઘર્ષના માત્ર બે ઉદાહરણો છે.

મામલતદારશ્રીને માંગ અને આશા

લખનભાઈ ચાવડા અને અર્જુનભાઈ મૉરીએ આવેદનપત્ર પાઠવતી વખતે મામલતદારશ્રીને વિનંતી કરી હતી કે આ બંને મુદ્દાઓને તાત્કાલિક અને સંવેદનશીલતાથી ઉકેલવામાં આવે. ખાસ કરીને –

1. ડિજિટલ ગુજરાત પોર્ટલમાં નેશ વિસ્તારોના નામ ઉમેરવા માટે ઉચ્ચ સ્તરે રજૂઆત કરવી.
2. વર્ષ 1956ના આધાર પર ST પ્રમાણપત્રની પ્રક્રિયા ફરી શરૂ કરવી.
3. વનરાવન નેશ સહિત બરડા પંથકના તમામ નેશોમાં બંધ પડેલા હેન્ડપંપ તાત્કાલિક શરૂ કરાવા.
4. લાંબા ગાળાના ઉકેલ માટે નેશ વિસ્તારોમાં કાયમી પાણી પુરવઠાની વ્યવસ્થા ઊભી કરવી.

મામલતદારશ્રીએ આવેદનપત્ર સ્વીકારીને મુદ્દાઓ પર વિચારણા કરવાની ખાતરી આપી હોવાનું પણ જાણવા મળે છે. માલધારી સમુદાયને આશા છે કે આ રજૂઆત બાદ તંત્ર હરકતમાં આવશે અને વર્ષોથી ચાલતી આ સમસ્યાઓનો ન્યાયસંગત ઉકેલ મળશે.

નિષ્કર્ષ: વિકાસ ત્યારે જ અર્થપૂર્ણ જ્યારે સૌ સાથે આગળ વધે

બરડા ડુંગર વિસ્તારના માલધારીઓની આ વ્યથા માત્ર એક વિસ્તાર કે એક સમુદાયની નથી, પરંતુ તે વિકાસના મોડેલ પર પ્રશ્ન ઊભો કરે છે. જો વિકાસનો લાભ સૌથી અંતિમ વ્યક્તિ સુધી ન પહોંચે, તો તે વિકાસ અધૂરો ગણાય.

ST પ્રમાણપત્ર અને પાણી જેવી મૂળભૂત જરૂરિયાતો માટે જો લોકોને આવેદનપત્ર આપવા પડે, તો તે તંત્ર માટે ચેતવણી સમાન છે. આશા છે કે ભાણવડ મામલતદારશ્રી અને જિલ્લા પ્રશાસન આ મુદ્દાઓને પ્રાથમિકતા આપશે અને બરડા પંથકના માલધારીઓને ન્યાય મળશે.