ભારતીય સંસ્કૃતિ, વૈદિક પરંપરા અને સનાતન ધર્મમાં સમયનું વિશેષ મહત્વ માનવામાં આવ્યું છે. દરેક તિથિ, દરેક માસ, દરેક ઋતુ અને દરેક સંક્રાંતિને આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ વિશેષ સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. વર્ષ દરમિયાન આવતા વિવિધ પર્વો, ઉપવાસો અને ધાર્મિક માસોમાં કેટલાક એવા પવિત્ર સમયખંડો હોય છે જેને ભક્તિ, ઉપાસના અને આત્મચિંતન માટે અત્યંત શુભ માનવામાં આવે છે. તેમાંથી એક છે અધિકમાસ, જેને પુરૂષોત્તમ માસ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ માસ માત્ર ધાર્મિક વિધિઓ માટે જ નહીં પરંતુ આત્મશુદ્ધિ, સેવા, સદાચાર, દાન અને ભગવાન પ્રત્યેની અનન્ય ભક્તિ માટે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. ચાલુ વર્ષે અધિકમાસ એટલે કે પુરૂષોત્તમ માસ 17 મે રવિવારથી શરૂ થઈ રહ્યો છે અને 15 જૂન સોમવાર સુધી ચાલશે. આ વર્ષે અધિકમાસ જેઠ માસ સાથે સંકળાયેલો છે. હિંદુ પંચાંગમાં દર ત્રણ વર્ષે આવતો આ વિશેષ માસ ભગવાન વિષ્ણુને અતિ પ્રિય માનવામાં આવે છે અને તેને સર્વોત્તમ માસ તરીકે સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.
જ્યોતિષશાસ્ત્ર અનુસાર ભગવાન સૂર્યને સમગ્ર ગ્રહમંડળ અને સમયચક્રના અધિષ્ઠાતા દેવ માનવામાં આવે છે. સૂર્ય જ્યારે મેષથી લઈને મીન સુધીની બારેય રાશિઓમાં ક્રમશઃ સંક્રમણ કરે છે ત્યારે એક સૌરવર્ષ પૂર્ણ થાય છે. સૂર્યના આ સંક્રમણના આધારે જ હિંદુ પંચાંગની રચના થાય છે. પરંતુ ચંદ્રવર્ષ અને સૂર્યવર્ષ વચ્ચેનો તફાવત સંતુલિત રાખવા માટે વૈદિક ઋષિઓએ અત્યંત વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ અપનાવી હતી. એક સૂર્યવર્ષ આશરે 365 દિવસ અને 6 કલાકનું હોય છે જ્યારે ચંદ્રવર્ષ 354 દિવસનું હોય છે. આ રીતે બંને વચ્ચે લગભગ 11 દિવસનો તફાવત રહે છે. જો આ તફાવત સતત વધતો રહે તો ઋતુચક્ર અને પંચાંગમાં ગડબડ સર્જાય. તેથી આ તફાવતને સંતુલિત કરવા માટે દર ત્રણ વર્ષે એક વધારાનો મહિનો ઉમેરવામાં આવે છે જેને અધિકમાસ કહેવાય છે.
જે મહિનામાં સૂર્યનું કોઈ નવી રાશિમાં સંક્રમણ થતું નથી એટલે કે જેમાં સંક્રાંતિ આવતી નથી તે મહિનો અધિકમાસ તરીકે ઓળખાય છે. આ માસને મલમાસ અને પુરૂષોત્તમ માસ નામે પણ ઓળખવામાં આવે છે. “મલમાસ” શબ્દનો અર્થ થાય છે એવો માસ જેને શરૂઆતમાં કોઈ વિશેષ સ્થાન ન મળ્યું હોય. પરંતુ પાછળથી ભગવાન વિષ્ણુએ તેને પોતાના નામ સાથે જોડીને “પુરૂષોત્તમ માસ” તરીકે મહિમાવાન બનાવ્યો. આ પાછળની પૌરાણિક કથા અત્યંત રસપ્રદ અને આધ્યાત્મિક મહત્વ ધરાવે છે.
પ્રાચીન સમયમાં જ્યારે પ્રથમ વખત અધિકમાસ આવ્યો ત્યારે તેમાં સૂર્યની કોઈ સંક્રાંતિ ન હોવાથી તેને શુભ માનવામાં આવ્યો નહોતો. દેવતાઓએ પણ તેને વિશેષ સ્થાન આપ્યું નહોતું. આ માસમાં કોઈ મોટા ધાર્મિક કે માંગલિક કાર્યો થતા નહોતા. પરિણામે લોકો આ મહિનાને અપશુકનિયાળ ગણવા લાગ્યા. વિવાહ, ગૃહપ્રવેશ, યજ્ઞ, દેવપ્રતિષ્ઠા જેવા શુભ કાર્યો આ મહિનામાં ન કરવામાં આવતા. આ કારણે મલમાસ અત્યંત દુઃખી અને અપમાનિત બન્યો. કોઈ સ્વામી ન હોવાના કારણે તે પોતાને અભાગી માનવા લાગ્યો.
આવી સ્થિતિમાં મલમાસ ભગવાન વિષ્ણુના શરણમાં ગયો. ભગવાન વિષ્ણુને સનાતન ધર્મમાં પુરૂષોત્તમ કહેવાય છે. તેઓ સર્વશક્તિમાન, કરુણાસાગર અને ભક્તવત્સલ માનવામાં આવે છે. મલમાસે ભગવાન વિષ્ણુને પ્રાર્થના કરી કે “હું એકલો એવો માસ છું જેને કોઈ સન્માન આપતું નથી. કોઈ શુભ કાર્યમાં મને સ્થાન મળતું નથી. લોકો મારી નિંદા કરે છે અને મારો તિરસ્કાર કરે છે. હે પ્રભુ, મને પણ આશ્રય આપો.” ભગવાન વિષ્ણુએ મલમાસની આ કરુણ વિનંતી સાંભળી અને પ્રસન્ન થઈ ગયા. તેમણે કહ્યું કે “મારા જેટલા સદગુણો, કીર્તિ, પ્રભાવ, ઐશ્વર્ય અને પવિત્રતા છે તે બધા આજથી હું તને અર્પણ કરું છું. હવે તું મલમાસ નહીં પરંતુ પુરૂષોત્તમ માસ તરીકે ઓળખાશે. હું પોતે તારો સ્વામી બનીશ અને જે ભક્ત આ માસમાં ભક્તિ, જપ, તપ, દાન, સ્નાન, સેવા અને સત્સંગ કરશે તેને વિશેષ પુણ્ય પ્રાપ્ત થશે.”
ભગવાન વિષ્ણુના આ આશીર્વાદથી અધિકમાસ સર્વશ્રેષ્ઠ માસ બની ગયો. પૌરાણિક ગ્રંથોમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે જે પુણ્ય અન્ય મહિનાઓમાં વર્ષો સુધી કઠોર તપસ્યા કરીને મળે છે તે પુરૂષોત્તમ માસમાં ભક્તિપૂર્વક ભગવાનનું સ્મરણ કરવાથી સરળતાથી પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. આ માસ દરમિયાન ભગવાન વિષ્ણુની આરાધના કરનાર ભક્તોને વિશેષ આશીર્વાદ પ્રાપ્ત થાય છે. આ કારણે જ આ માસને આત્મશુદ્ધિ અને આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ માટે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
પુરૂષોત્તમ માસ દરમિયાન વિવાહ, ગૃહપ્રવેશ, યજ્ઞ અને અન્ય માંગલિક કાર્યોનો નિષેધ માનવામાં આવે છે. કારણ કે આ માસ ભૌતિક સુખોથી વધુ આધ્યાત્મિક સાધનાનો સમય માનવામાં આવે છે. લોકો આ માસ દરમિયાન ઉપવાસ, દાન, પાઠ, પૂજા, જપ અને સાત્વિક જીવનશૈલી અપનાવે છે. ઘણા લોકો એક ટાણું ભોજન કરે છે, જમીન પર સુવે છે અને ઈન્દ્રિયસુખોથી દૂર રહીને ભગવાનના સ્મરણમાં સમય વિતાવે છે.
ધાર્મિક ગ્રંથોમાં પુરૂષોત્તમ માસ માટે અનેક નિયમો અને આચારધર્મ જણાવવામાં આવ્યા છે. આ માસ દરમિયાન સાત્વિક આહાર લેવાનું વિશેષ મહત્વ છે. ઘઉં, ચોખા, મગ, તલ, જળ, કેળા, ઘી, આમળાં, કેરી અને અન્ય હવિષ્ય અન્નનું સેવન શુભ માનવામાં આવે છે. જ્યારે માંસાહાર, નશીલા પદાર્થો, લસણ, ડુંગળી, ગાજર, મૂળા, અડદ અને અભક્ષ્ય પદાર્થોથી દૂર રહેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. આ નિયમો માત્ર ધાર્મિક જ નહીં પરંતુ આરોગ્યદાયક દ્રષ્ટિએ પણ મહત્વ ધરાવે છે. સાત્વિક આહાર મનને શાંત રાખે છે અને આધ્યાત્મિક ચિંતન માટે અનુકૂળ વાતાવરણ બનાવે છે.
પુરૂષોત્તમ માસમાં વહેલી સવારે સૂર્યોદય પહેલાં ઉઠીને સ્નાન કરવું, સંધ્યા કરવી અને ભગવાનનું ધ્યાન કરવું વિશેષ પુણ્યદાયક માનવામાં આવે છે. ઘણા ભક્તો આ માસ દરમિયાન શ્રીમદ્ ભાગવત, ભગવદ્ ગીતા, વિષ્ણુ સહસ્ત્રનામ અને રામાયણનો પાઠ કરે છે. ખાસ કરીને ભગવદ્ ગીતાના પંદરમા અધ્યાય “પુરૂષોત્તમ યોગ”નું પાઠન અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે. આ અધ્યાયમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે આત્મા, પરમાત્મા અને સૃષ્ટિના રહસ્યો અંગે ઊંડો ઉપદેશ આપ્યો છે.
આ માસ દરમિયાન દાન અને સેવા કાર્યનું પણ વિશેષ મહત્વ છે. ગરીબો, અનાથો, વિધવાઓ અને અસહાય લોકોની નિષ્કામ સેવા કરવી અત્યંત શુભ માનવામાં આવે છે. પૌરાણિક માન્યતાઓ અનુસાર પુરૂષોત્તમ માસમાં કરેલું દાન અનેકગણું ફળ આપે છે. ખાસ કરીને અન્નદાન, જળદાન, ગૌસેવા અને બ્રાહ્મણ ભોજનનું વિશેષ મહત્વ છે. ઘણા લોકો આ માસ દરમિયાન યાત્રાધામોની મુલાકાત લે છે, સત્સંગોમાં ભાગ લે છે અને ભજન-કીર્તન દ્વારા ભગવાનનું સ્મરણ કરે છે.
પુરૂષોત્તમ માસ આત્મનિયંત્રણ અને સદાચારનો પણ સમય છે. આ માસ દરમિયાન ક્રોધ, લોભ, દ્વેષ, નિંદા અને અહંકારથી દૂર રહેવાની સલાહ આપવામાં આવે છે. કોઈપણ પ્રાણી સાથે દ્રોહ ન કરવો, મોટા લોકોનું અપમાન ન કરવું અને સદાચારપૂર્ણ જીવન જીવવું એ પણ આ માસની વિશેષતા છે. આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ જોવામાં આવે તો આ માસ મન, વાણી અને કર્મની શુદ્ધિ માટેનો અવસર છે.
આધુનિક સમયમાં પણ પુરૂષોત્તમ માસનું મહત્વ ઓછું થયું નથી. આજે પણ લાખો લોકો આ માસ દરમિયાન ઉપવાસ, પૂજા અને ધાર્મિક અનુષ્ઠાનો કરે છે. મંદિરોમાં વિશેષ કાર્યક્રમો યોજાય છે. ભાગવત સપ્તાહ, ગીતા પાઠ, રામકથા અને વિષ્ણુ યજ્ઞ જેવા ધાર્મિક આયોજનો દ્વારા લોકો ભક્તિમય વાતાવરણમાં જોડાય છે. સોશિયલ મીડિયા અને ડિજિટલ માધ્યમો દ્વારા પણ લોકો ધાર્મિક પ્રવચનો અને પાઠ સાથે જોડાઈ રહ્યા છે.
ઘણા આધ્યાત્મિક ગુરુઓનું માનવું છે કે પુરૂષોત્તમ માસ માત્ર ધાર્મિક વિધિઓ પૂરતો મર્યાદિત નથી પરંતુ આત્મચિંતનનો સમય છે. આજના વ્યસ્ત અને ભૌતિકવાદી જીવનમાં લોકો પોતાના આંતરિક શાંતિથી દૂર થઈ રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં પુરૂષોત્તમ માસ મનને સ્થિર કરવા, ભગવાન સાથેનો સંબંધ મજબૂત બનાવવા અને જીવનના સાચા મૂલ્યોને સમજવાનો અવસર આપે છે.
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં સમયને પણ સાધના માનવામાં આવે છે. વર્ષના દરેક દિવસ, દરેક તિથિ અને દરેક માસ પાછળ કોઈને કોઈ આધ્યાત્મિક સંદેશ છુપાયેલો છે. પુરૂષોત્તમ માસ આપણને શીખવે છે કે જે વસ્તુને સમાજ શરૂઆતમાં નકારી કાઢે છે તે પણ ભગવાનની કૃપાથી શ્રેષ્ઠ બની શકે છે. મલમાસથી પુરૂષોત્તમ માસ બનવાની કથા એ જીવનમાં આત્મવિશ્વાસ, શરણાગતિ અને ભગવાન પ્રત્યેની ભક્તિનું પ્રતિક છે.
આ રીતે અધિકમાસ-પુરૂષોત્તમ માસ માત્ર પંચાંગનો એક વધારાનો મહિનો નથી પરંતુ આધ્યાત્મિક ઉન્નતિ, આત્મશુદ્ધિ, સેવા, સદાચાર અને ભગવાન વિષ્ણુની કૃપા પ્રાપ્ત કરવાનો પવિત્ર અવસર છે. આ માસ દરમિયાન ભક્તિપૂર્વક સેવા-સુમિરણ, સત્સંગ, દાન અને સાત્વિક જીવન જીવવાથી મનુષ્યને માત્ર ધાર્મિક પુણ્ય જ નહીં પરંતુ આંતરિક શાંતિ અને જીવનમાં નવી દિશા પણ પ્રાપ્ત થાય છે. ભગવાન પુરૂષોત્તમના આશીર્વાદથી દરેક ભક્તના જીવનમાં સુખ, શાંતિ અને આધ્યાત્મિક પ્રકાશ ફેલાય તેવી પ્રાર્થના સાથે આ પવિત્ર માસનું સ્વાગત કરવામાં આવી રહ્યું છે.
