મધ્ય પૂર્વમાં ઈરાનને કેન્દ્રમાં રાખીને ઊભેલા યુદ્ધસંકટે હવે માત્ર ભૂરાજકીય સમીકરણો જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થાને ઝંઝોળી નાખી છે. મિસાઈલ હુમલા, જળમાર્ગોની સુરક્ષા, હોર્મુઝની ખાડી પર વધતું જોખમ અને ક્રૂડ સપ્લાય ચેઇનમાં ભંગાણની આશંકાએ વૈશ્વિક કાચા તેલના ભાવમાં તોફાની ઉછાળો લાવ્યો છે. વિશ્વના ૧૨૦થી વધુ દેશોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ આસમાને પહોંચી ગયા છે. અનેક દેશોમાં ઇંધણ મોંઘું થતા પરિવહન, ખાદ્યપદાર્થો, એરલાઇન, ઉદ્યોગ અને ઘરગથ્થુ ખર્ચમાં ભારે વધારો નોંધાયો છે. પરંતુ આ વૈશ્વિક આર્થિક તોફાન વચ્ચે ભારતે સામાન્ય જનતાને તાત્કાલિક મોંઘવારીના આઘાતથી બચાવવા માટે પેટ્રોલ-ડીઝલના રિટેલ ભાવ સ્થિર રાખવાનો વ્યૂહાત્મક નિર્ણય લીધો છે.
દિલ્હીમાં હાલ પેટ્રોલ ૯૪.૭૨ રૂપિયા પ્રતિ લિટર અને ડીઝલ ૮૭.૬૨ રૂપિયા પ્રતિ લિટર વેચાઈ રહ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડના વધેલા દરની સરખામણીએ આ ભાવો હજુ પણ નિયંત્રિત છે, પરંતુ આ સ્થિરતા પાછળ સરકારી તેલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ—ઇન્ડિયન ઓઈલ, ભારત પેટ્રોલિયમ અને હિંદુસ્તાન પેટ્રોલિયમ—પર ભારે નાણાકીય દબાણ ઊભું થયું છે. અંદાજ મુજબ, હાલની સ્થિતિમાં આ કંપનીઓને પેટ્રોલ પર પ્રતિ લિટર આશરે ૨૬ રૂપિયા અને ડીઝલ પર ૮૧ રૂપિયાથી વધુની ખોટ સહન કરવી પડી રહી છે. કુલ મળીને દરરોજ આશરે રૂ. ૨૪૦૦ કરોડ જેટલું નુકસાન નોંધાઈ રહ્યું છે.
આ આંકડો માત્ર વેપારી ખોટ નથી; તે ભારત સરકારના મોંઘવારી નિયંત્રણના રાજકીય અને આર્થિક સંતુલનનું પ્રતિબિંબ છે. જો આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવવધારો સીધો ગ્રાહકો પર ઉતારી દેવાય, તો દેશમાં પરિવહન ખર્ચથી લઈને શાકભાજી, અનાજ, દૂધ, કૃષિ ઉત્પાદન, ઑનલાઇન ડિલિવરી, ટેક્સી, ઉદ્યોગ ઉત્પાદન અને વીજ ઉત્પાદન સુધી દરેક ક્ષેત્રમાં ભાવવધારાનો ચેઇન રિએક્શન સર્જાઈ શકે. ખાસ કરીને ચૂંટણી, વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા અને સ્થાનિક અર્થતંત્ર વચ્ચે સરકાર સામાન્ય નાગરિકને વધતી મોંઘવારીથી બચાવવા માટે તેલ કંપનીઓ પર તાત્કાલિક ભાર મૂકી રહી છે.
વિશ્વબજારમાં હાલનું મુખ્ય કારણ ઈરાન અને પશ્ચિમ એશિયાના તણાવથી સર્જાયેલી સપ્લાય ચિંતાઓ છે. હોર્મુઝની ખાડી, જ્યાંથી વિશ્વના મોટા પ્રમાણમાં કાચા તેલનો જળમાર્ગીય વેપાર થાય છે, ત્યાં કોઈપણ સૈન્ય અથડામણ અથવા અવરોધ ઊભો થાય તો વૈશ્વિક સપ્લાય પર સીધી અસર થાય છે. ઊર્જા વિશ્લેષકોના મતે, બજાર ઘણીવાર વાસ્તવિક સપ્લાય કરતાં વધુ “ભયના પ્રીમિયમ” પર પ્રતિક્રિયા આપે છે. એટલે કે, યુદ્ધ લાંબું ચાલે કે નહીં, પરંતુ તેની આશંકા જ ભાવોને ઝડપથી ઉપર ધકેલી શકે છે.
અમેરિકા, યુરોપ, એશિયા અને આફ્રિકાના અનેક દેશોમાં પહેલેથી જ ઇંધણના ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવ્યો છે. કેટલાક વિકાસશીલ દેશોમાં તો સબસિડીના ભારને કારણે સરકારો નાણાકીય દબાણમાં આવી ગઈ છે. આવી સ્થિતિમાં ભારતે તાત્કાલિક જનહિતને પ્રાથમિકતા આપીને ભાવસ્થિરતા જાળવી છે, પરંતુ આ નીતિ લાંબા ગાળે કેટલા સમય સુધી ટકી શકે તે મોટો પ્રશ્ન છે.
ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું કાચું તેલ આયાત કરે છે. એટલે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં દરેક ઉછાળો દેશના વેપાર ઘાટા, રૂપિયાની કિંમત, વિદેશી મુદ્રા ભંડાર અને ફિસ્કલ મેનેજમેન્ટ પર અસર કરે છે. જો ક્રૂડ લાંબા સમય સુધી મોંઘું રહે, તો સરકાર પાસે ત્રણ મુખ્ય વિકલ્પો રહે:
૧. ગ્રાહકો પર ભાવવધારો પસાર કરવો
૨. એક્સાઈઝ ડ્યૂટીમાં ઘટાડો કરવો
૩. તેલ કંપનીઓને ખોટ સહન કરાવી કે સહાય આપવી
હાલ ભારત ત્રીજા મોડેલ તરફ આગળ વધતું દેખાઈ રહ્યું છે, પરંતુ નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે સતત હજારો કરોડનું દૈનિક નુકસાન સરકારી કંપનીઓના બેલેન્સ શીટ, રોકાણ ક્ષમતા અને ભવિષ્યના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસને અસર કરી શકે છે.
ડીઝલમાં ખોટ ખાસ કરીને વધુ હોવાનો અર્થ એ છે કે કૃષિ, ટ્રક ટ્રાન્સપોર્ટ, બસ સેવા, માલવહન અને ઉદ્યોગ પર સરકાર મોંઘવારીનો સીધો ફટકો પડવા દેવા માંગતી નથી. ડીઝલ અર્થતંત્રનું “મૂવમેન્ટ ફ્યુઅલ” માનવામાં આવે છે. જો ડીઝલ ભાવ વધે, તો લગભગ દરેક વસ્તુના લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચમાં વધારો થાય છે. આ કારણે ડીઝલ પર વધારાનો ભાર રાજકીય રીતે વધુ સંવેદનશીલ બને છે.
આ પરિસ્થિતિમાં સામાન્ય નાગરિક માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન છે—શું ભારતમાં પણ ટૂંક સમયમાં પેટ્રોલ-ડીઝલ મોંઘું થશે? હાલ માટે સરકાર ભાવ સ્થિર રાખવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે, પરંતુ જો યુદ્ધ લાંબું ચાલે, ક્રૂડ ૧૦૦-૧૨૦ ડોલર પ્રતિ બેરલથી ઉપર ટકે અથવા સપ્લાય રૂટમાં ગંભીર વિક્ષેપ સર્જાય, તો ભાવવધારાની શક્યતાને સંપૂર્ણપણે નકારી શકાય તેમ નથી. નિષ્ણાતો માને છે કે પ્રારંભિક તબક્કે સરકાર તબક્કાવાર વધારો, ટેક્સ સમાયોજન અથવા ટાર્ગેટેડ રાહત જેવા મિશ્ર વિકલ્પ અપનાવી શકે.
ભારતમાં રાજકીય રીતે ઇંધણના ભાવ માત્ર આર્થિક મુદ્દો નથી; તે સીધો જનભાવના, પરિવહન ખર્ચ, શહેરી મધ્યમવર્ગ, કૃષિ અને મોંઘવારી સૂચકાંક સાથે જોડાયેલો છે. એટલે કોઈપણ નિર્ણય અત્યંત સંતુલિત હોવો જરૂરી છે.
એક બીજી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે ભારતે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં રશિયા સહિત વિવિધ સ્ત્રોતોથી સસ્તું કાચું તેલ ખરીદવાની વ્યૂહરચના અપનાવી છે. આથી વૈશ્વિક આંચકાઓનો કેટલાક અંશે પ્રભાવ ઘટાડવામાં મદદ મળી છે. પરંતુ મધ્ય પૂર્વમાં વિશાળ સંઘર્ષ સર્જાય તો વૈશ્વિક પ્રાઈસિંગ મિકેનિઝમ પર તેનું પ્રભુત્વ વધુ હોય છે.
આ સમગ્ર સંજોગોમાં સરકાર માટે સૌથી મોટો પડકાર છે—જનતાને મોંઘવારીથી બચાવવી અને સાથે સરકારી કંપનીઓને નાણાકીય રીતે તોડી ન નાખવી. જો નુકસાન લાંબા ગાળે વધતું રહેશે, તો સબસિડી, બોન્ડ, કે ટેક્સ સ્ટ્રક્ચરમાં ફેરફાર જેવા પગલાં લેવાની ફરજ પડી શકે.
ઉદ્યોગજગત માટે પણ આ ચિંતાનો વિષય છે. એરલાઇન, સિમેન્ટ, કૃષિ, FMCG, ઈ-કોમર્સ અને લોજિસ્ટિક્સ સેક્ટર ઇંધણના ખર્ચ પર નિર્ભર છે. હાલમાં સરકારના નિયંત્રણને કારણે તેમને તાત્કાલિક રાહત છે, પરંતુ વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા ચાલુ રહે તો ખર્ચ દબાણ વધશે.
વિશ્લેષકોના મતે, આ માત્ર ઇંધણ સંકટ નથી; આ “જીઓપોલિટિકલ ઈન્ફ્લેશન”નું જીવંત ઉદાહરણ છે—જ્યાં યુદ્ધક્ષેત્રની ગોળીબારનો પ્રભાવ હજારો કિલોમીટર દૂર સામાન્ય નાગરિકના રસોડા અને ખિસ્સા સુધી પહોંચે છે.
હાલ માટે ભારતના ગ્રાહકોને રાહત છે કે ભાવ સ્થિર છે, પરંતુ આ સ્થિરતા પાછળ સરકાર અને સરકારી તેલ કંપનીઓ મોટું આર્થિક બલિદાન આપી રહી છે. પ્રશ્ન હવે એ છે કે આ ઢાલ કેટલો સમય સુધી ટકી શકશે?
જો ઈરાન યુદ્ધ ટૂંક સમયમાં શમે તો ભારત માટે મોટી રાહત બની શકે. પરંતુ જો તણાવ વધશે, તો આવનારા સમયમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ, મોંઘવારી અને અર્થતંત્ર પર તેની અસર વધુ સ્પષ્ટ રીતે દેખાઈ શકે છે.
અત્યારે ભારતે સામાન્ય નાગરિકને વૈશ્વિક ઇંધણ તોફાનથી બચાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે—પરંતુ આ લડાઈમાં સરકાર, તેલ કંપનીઓ અને અર્થતંત્ર કેટલો સમય સુધી દબાણ સહન કરી શકશે, એ જ આગામી દિવસોમાં સૌથી મોટો આર્થિક પ્રશ્ન બનવાનો છે.
