જામનગર, તા. ૨૫: આજથી બરાબર ૫૦ વર્ષ પહેલાં, 25 જૂન 1975ના દિવસે ભારતના લોકશાહી ઇતિહાસમાં એવો કાળો દિવસ આવ્યો હતો, જ્યારે દેશભરમાં “રાષ્ટ્રીય કટોકટી” લાગુ કરાઇ. તે દિવસ માત્ર એક તિથિ નહિ, પણ એક એવો ભયંકર સમયગાળો હતો જ્યારે દેશના નાગરિકોને પોતાના મૂળભૂત અધિકારો, સ્વતંત્રતા અને અવાજ ઉઠાવવાનો અધિકાર ગુમાવવો પડ્યો હતો.
દેશની લોકશાહી પર કટોકટીનો ઘાટ
1975માં તત્કાલિન વડાપ્રધાન શ્રીમતી ઇન્દિરા ગાંધીએ બંધારણની કલમ 352 હેઠળ “આંતરિક અશાંતિ”નો ઉલ્લેખ કરીને સમગ્ર દેશમાં રાષ્ટ્રીય કટોકટી જાહેર કરી હતી. આ કટોકટી ૨૧ મહિનાની લાંબી અવધિ સુધી, એટલે કે ૨૧ માર્ચ 1977 સુધી યથાવત રહી. આ સમયગાળામાં આખા દેશમાં સત્તાની સખત_centrist નીતિઓ અમલમાં આવી ગઈ હતી. દેશના લોકોના રાજકીય અને નાગરિક અધિકારો છીનવાયા. હજારો વિપક્ષના નેતાઓ અને કાર્યકરોને જેલમાં નાખવામાં આવ્યા, મીડિયા પર કડક સેન્સરશીપ લાદવામાં આવી અને લોકોને સત્ય બોલવાનો અધિકાર પણ છીનવી લેવાયો.
નટુભાઈ ત્રિવેદીનું જીવંત સાક્ષાત્કાર
જામનગરના નિવાસી અને અત્યારે ૮૦ વર્ષના થયેલા નટુભાઈ ત્રિવેદી એ સમયના જીવંત સાક્ષી છે. તત્કાલિન કટોકટીના દિવસો યાદ કરીને તેઓ ભાવુક બન્યા. તેઓ કહે છે, “મારી ઉંમર ત્યારે ૩૦ વર્ષની હતી. હું યોગ્ય રીતે વિચાર કરી શકતો અને સામાજિક ઘટનાઓનું નિરીક્ષણ કરી શકતો હતો. જ્યારે કટોકટી જાહેર કરવામાં આવી, ત્યારે સમગ્ર દેશ પર ભય અને અસહાયતાની છાયા છવાઈ ગઈ હતી.”
તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, “એ સમયે જો કોઈ સાચી વાત કહે તો તેને ચુપ કરાવી દેવામાં આવતો. અખબાર જો સરકાર વિરુદ્ધ સત્ય પ્રકાશિત કરે તો તેમને પણ બંધ કરી દેવામાં આવતા. એવા લોકો કે જેઓ લોકશાહીને બચાવવા માટે અવાજ ઉઠાવતા, તેમને ધરપકડ કરીને સીધા જ જેલમાં મોકલી દેવામાં આવતા.”
તેઓ ઉમેરે છે કે, “રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS) પણ એ સમયમાં સક્રિય હતું, પણ તેમને જાહેરમાં પોતાની વાત પણ કહેવા દેવામાં આવતી નહોતી. તમામ દિશાઓમાંથી અસહિષ્ણુતા, ભય અને દમનનો માહોલ હતો. લોકોએ પોતાની જાતને સંપૂર્ણપણે લાચાર અનુભવી હતી.”
ભયના સમયમાં પણ લોકશાહીનો સંઘર્ષ જીવંત રહ્યો
હાલની સરકારના પરિપેક્ષમાં બોલતાં નટુભાઈ ત્રિવેદીએ જણાવ્યું કે, “કટોકટીના 21 મહિનામાં જે ભયનો માહોલ હતો, એ તુલનાએ આજના સમયમાં—even during યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિ કે કોરોના જેવી મહામારીમાં—સરકાર લોકોના હિત માટે ખડેપગે રહી છે.”
તેઓ ઉમેરે છે કે, “કોવિડ-19 જેવી વૈશ્વિક મહામારી દરમિયાન કે જ્યારે દેશ પર બારૂદના બદલે બેક્ટેરિયાનો હુમલો થયો, ત્યારે પણ કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો લોકોની સલામતી માટે તમામ પ્રયાસો કરતી રહી. લોકોને આરોગ્ય સુવિધાઓ, રાશન, રાહત અને સારવાર મળતી રહી. એ બધું કટોકટીના સમય જેવી દમનાત્મક અને એકતરફી નીતિથી જોતાં ઘણું જ માનવાધિકાર યુક્ત હતું.”
50 વર્ષની પીછેહઠ – શું શીખવું છે આપણા માટે?
દેશના ઇતિહાસમાં 25 જૂન 1975 એક એવી તિથિ છે, જે માત્ર ભૂતકાળના પાનાંમાં પૂરાઈ ગઈ નથી, પણ જે સતત એક સજાગતા પૂરતું સંદેશ આપે છે કે લોકશાહીનું રક્ષણ કરવું દરેક નાગરિકનું ફરજ છે. નટુભાઈ ત્રિવેદી જેમણે આ સમય જાતે જોયો અને અનુભવો છે, તેવો કોઇ વધુ સચોટ અને જીવન્ત સાક્ષી હોઈ શકે નહીં.
તેઓ જણાવે છે કે, “હું જ્યારે એ દિવસોની યાદ કરું છું ત્યારે હજુ પણ મારા આંખમાં આંસુ આવી જાય છે. એવું લાગી આવે છે કે લોકશાહીના નામે આપણે કદીક કેટલું બધું ગુમાવ્યું હતું. અને આવું ફરી ન બને તે માટે નવી પેઢીએ પણ ચેતન રહેવું ખૂબ જરૂરી છે.”
કટોકટીના ભોગોએ પીડા સહન કરી, દેશને સંઘર્ષ આપ્યો
કટોકટીના સમય દરમિયાન હજારો લોકોએ પોતાનો નોકરી, અભ્યાસ, સ્વતંત્રતા અને અનેક વખત તો જીવન પણ ગુમાવ્યું. દેશના કેટલાય મુદ્દા ચુપચાપ દબાવવામાં આવ્યા. પરંતુ આ પીડાઓ વ્યર્થ ગઈ નહિ. કારણ કે તેમના સંઘર્ષ અને બલિદાનના પરિણામે 1977ની ચૂંટણીમાં ઈન્દિરા ગાંધીની સરકાર પરાજય પામી હતી અને ભારત ફરી લોકશાહી તરફ વળ્યું.
‘સંવિધાન હત્યા દિવસ’ તરીકે યાદગાર બનાવવાનું કેન્દ્ર સરકારનું પગલું
ભારત સરકારે આજે 25 જૂનને “સંવિધાન હત્યા દિવસ” તરીકે માન્યતા આપી છે. આ દિવસ દ્વારા તે તમામ લોકોએ જેને 1975-77 દરમિયાન પોતાના અધિકારો માટે અવાજ ઉઠાવ્યો અને પીડા સહન કરી, તેમને સન્માન આપવામાં આવે છે. તેમના સંઘર્ષને યાદ કરીને દેશ એક વિચારશીલ અને મજબૂત લોકશાહી તરફ આગળ વધી શકે છે.
નિષ્કર્ષ:
આજના દિવસે જ્યારે ૫૦ વર્ષ પૂર્ણ થયા છે, ત્યારે આપણે માત્ર પછાત અને ઘૂંટાયેલી વાતોથી değil, પરંતુ એ સમયના સંઘર્ષોથી પણ શીખવુ પડશે. નટુભાઈ ત્રિવેદી જેવા સચોટ સાક્ષીઓની વાતો આપણને યાદ અપાવે છે કે લોકશાહીને જીવંત રાખવી હોય તો સજાગતા, સચેતતા અને એકતાથી ભરેલા નાગરિકોની જરૂર છે.
INSTAGRAM: https://www.instagram.com/samay__sandesh/
FACEBOOK: https://www.facebook.com/SamaySandeshoffice
આવા ને આવા લટટેસ્ટ ન્યુસ જાણવા માટે સમયસંદેશન્યુસની વેબસાઇટને વિઝિટ કરો
