ગુજરાતમાં ઉનાળાએ હવે પ્રચંડ અને અસહ્ય સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે. રાજ્યભરમાં સૂર્યદેવના તાપે લોકોનું જીવન મુશ્કેલ બનાવી દીધું છે. છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી સતત વધી રહેલા તાપમાન વચ્ચે હવે હવામાન વિભાગે ગુજરાતના અનેક વિસ્તારો માટે હીટવેવની ચેતવણી જાહેર કરી છે. સુરત, પાટણ સહિત રાજ્યના ઓછામાં ઓછા 6 જિલ્લાઓમાં હીટવેવની આગાહી કરાતા આરોગ્ય તંત્ર, સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર અને સામાન્ય જનજીવન પર તેની ગંભીર અસર દેખાઈ રહી છે. ખાસ કરીને અમદાવાદમાં ગઈકાલે નોંધાયેલા 44.8 ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાને છેલ્લા 15 વર્ષનો રેકોર્ડ તોડી નાખતા શહેર જાણે અગ્નિકુંડ બની ગયું હોય તેવી સ્થિતિ સર્જાઈ હતી.
અમદાવાદમાં 15 વર્ષ બાદ ફરી એકવાર ગરમીનો એવો પ્રચંડ પ્રહાર જોવા મળ્યો કે લોકો બપોરના સમયે રસ્તા પર નીકળવાનું ટાળી રહ્યા છે. હવામાન નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર અમદાવાદમાં છેલ્લા દોઢ દાયકામાં બીજી વખત તાપમાન 44.8 ડિગ્રી સુધી પહોંચ્યું છે, જે શહેરી ગરમીની ગંભીરતાનું ચિંતાજનક સંકેત છે. આ પહેલાં પણ ગરમીના કેટલાક વર્ષોમાં તાપમાન ઊંચું નોંધાયું હતું, પરંતુ આ વખતે પશ્ચિમ તરફથી ફૂંકાઈ રહેલા ગરમ અને સૂકા પવનોને કારણે પરિસ્થિતિ વધુ વિકટ બની છે.
માત્ર અમદાવાદ જ નહીં, પરંતુ રાજ્યના કુલ 9 શહેરોમાં તાપમાન 43 ડિગ્રી સેલ્સિયસને પાર પહોંચી ગયું છે. અમરેલી, રાજકોટ, સુરેન્દ્રનગર જેવા શહેરોમાં 44 ડિગ્રીથી વધુ તાપમાન નોંધાતા સૌરાષ્ટ્ર અને ઉત્તર ગુજરાત બંને ગરમીના ભારે પ્રકોપ હેઠળ આવી ગયા છે. રાજકોટ અને અમરેલી જેવા વિસ્તારોમાં બપોરના સમયે રસ્તાઓ સૂમસામ બન્યા હતા, જ્યારે સુરેન્દ્રનગરમાં ગરમ પવનના ઝાપટાંએ લોકો માટે બહાર નીકળવું કપરું બનાવી દીધું હતું.
હવામાન વિભાગના મતે હાલ પશ્ચિમ અને ઉત્તર-પશ્ચિમ દિશાથી આવતા ગરમ અને સૂકા પવનો ગુજરાતના વાતાવરણને વધુ ઉશ્કેરી રહ્યા છે. સામાન્ય રીતે અરબી સમુદ્ર તરફથી આવતી ભેજવાળી હવા થોડો રાહતકારક પ્રભાવ પેદા કરતી હોય છે, પરંતુ હાલની પરિસ્થિતિમાં પશ્ચિમ ભારત તરફથી ગરમ હવાના મજબૂત પ્રવાહને કારણે તાપમાનમાં સતત વધારો નોંધાઈ રહ્યો છે. જેના પરિણામે રાજ્યના મેદાની વિસ્તારોમાં દિવસ દરમિયાન હીટવેવ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે.
હીટવેવનો સીધો અર્થ માત્ર વધેલું તાપમાન નથી, પરંતુ માનવ શરીર પર ગંભીર અસર કરતી પરિસ્થિતિ છે. જ્યારે તાપમાન લાંબા સમય સુધી સામાન્ય કરતા ઘણી ઊંચી સપાટીએ રહે અને ગરમ પવનો ફૂંકાય, ત્યારે શરીરમાં ડિહાઇડ્રેશન, હીટસ્ટ્રોક, થાક, ચક્કર, બ્લડ પ્રેશર અસંતુલન જેવી સમસ્યાઓ વધી શકે છે. ખાસ કરીને વૃદ્ધો, બાળકો, ગર્ભવતી મહિલાઓ અને બહાર કામ કરતા મજૂરો માટે હાલનો સમય અત્યંત જોખમી બની શકે છે.
સુરત, પાટણ સહિત 6 જિલ્લાઓમાં જાહેર કરાયેલી હીટવેવ આગાહીએ તંત્રને સતર્ક બનાવી દીધું છે. આરોગ્ય વિભાગ દ્વારા લોકોને બપોરે 12 થી 4 દરમિયાન અનાવશ્યક બહાર ન નીકળવા, પૂરતું પાણી પીવા, માથું ઢાંકી રાખવા, ORS અને લીંબુ પાણી જેવા પ્રવાહી વધુ લેવાની સલાહ આપવામાં આવી છે. શાળાઓમાં પણ કેટલાક વિસ્તારોમાં સમયપત્રક બદલવાની ચર્ચા ચાલી રહી છે જેથી બાળકોને તીવ્ર ગરમીથી બચાવી શકાય.
ગુજરાતના શહેરી વિસ્તારોમાં ‘હીટ આઈલેન્ડ ઇફેક્ટ’ પણ હવે સ્પષ્ટપણે અનુભવાઈ રહ્યો છે. કોંક્રીટના વધતા જંગલ, ઓછી હરિયાળી, વધતી વાહન સંખ્યા અને એર કન્ડિશનિંગના વધતા ઉપયોગને કારણે શહેરોમાં રાત્રિ દરમિયાન પણ તાપમાન પૂરતું નીચે ઉતરતું નથી. અમદાવાદમાં આ અસર ખાસ કરીને વધુ દેખાઈ રહી છે, જ્યાં દિવસ દરમિયાન તાપમાન 44.8 ડિગ્રી સુધી પહોંચ્યા બાદ રાત્રે પણ ગરમીનો અહેસાસ યથાવત રહ્યો હતો.
ખેડૂતો માટે પણ આ ગરમી ચિંતાનો વિષય બની છે. ઉનાળુ પાક, શાકભાજી અને પશુઓ માટે પાણીની વધતી જરૂરિયાત વચ્ચે ગરમીનો વધતો પારો કૃષિ પર અસર કરી શકે છે. પશુપાલન ક્ષેત્રમાં પણ દૂધ ઉત્પાદન પર ગરમીનો પ્રભાવ પડી શકે છે. પાણીના સ્ત્રોતો પર વધતો દબાણ આગામી દિવસોમાં વધુ સ્પષ્ટ બની શકે છે.
હવામાન વિભાગે આગાહી કરી છે કે આગામી 3 દિવસ સુધી રાજ્યના અનેક વિસ્તારોમાં તાપમાન 41 થી 45 ડિગ્રી સેલ્સિયસ વચ્ચે રહી શકે છે. એટલે કે ગરમીનો પ્રકોપ હજી યથાવત રહેશે. જોકે ત્રણ દિવસ બાદ કેટલીક જગ્યાએ 2 થી 3 ડિગ્રીનો આંશિક ઘટાડો થવાની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી છે, પરંતુ તે પણ સંપૂર્ણ રાહત નહીં ગણાય. કારણ કે 41 અથવા 42 ડિગ્રીનું તાપમાન પણ સામાન્ય જનજીવન માટે ભારે બની શકે છે.
આ પરિસ્થિતિમાં સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓ માટે પણ પડકારો વધ્યા છે. શહેરોમાં પાણી પુરવઠો, જાહેર સ્થળોએ પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા, આરોગ્ય કેમ્પ અને ગરમીથી બચાવ અંગે જાગૃતિ અભિયાન વધુ મજબૂત કરવાની જરૂર છે. હોસ્પિટલોમાં હીટસ્ટ્રોક કેસ માટે તૈયારી વધારવાની જરૂરિયાત નિષ્ણાતો વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.
નાગરિકો માટે હાલમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે સાવચેતી. ખાસ કરીને:
-
બપોરે બહાર જવાનું ટાળો
-
કપાસના હળવા કપડાં પહેરો
-
પાણી, છાશ, લીંબુ પાણી વધુ લો
-
વૃદ્ધો અને બાળકોની ખાસ કાળજી લો
-
વાહનમાં બાળકો અથવા પાળતુ પ્રાણીઓને એકલા ન છોડો
