દેશના ભવિષ્યના વિકાસ, જનકલ્યાણકારી યોજનાઓના સચોટ અમલીકરણ અને નીતિનિર્માણ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાતી જનગણના–૨૦૨૭ની પ્રક્રિયાને હવે ડિજિટલ દિશા મળતી જોવા મળી રહી છે. ભારત સરકાર દ્વારા શરૂ કરાયેલા વિશેષ “સ્વ-ગણતરી” (Self-Enumeration) અભિયાનને પ્રોત્સાહન આપવા ગુજરાતના નાયબ મુખ્યમંત્રી Harsh Sanghavi હર્ષભાઈ સંઘવીએ પોતે ઓનલાઈન પોર્ટલ ઉપર પરિવારની વિગતો ભરીને આ રાષ્ટ્રીય અભિયાનમાં સક્રિય ભાગ લીધો હતો. સુરત ખાતે પોતાના નિવાસસ્થાનેથી ઓનલાઈન સ્વ-ગણતરી પૂર્ણ કર્યા બાદ તેમણે સમગ્ર ગુજરાતના નાગરિકોને પણ આ ડિજિટલ અભિયાનમાં ઉત્સાહપૂર્વક જોડાવા માટે જાહેર અપીલ કરી હતી.
દેશવ્યાપી જનગણનાની પ્રક્રિયા માત્ર આંકડાકીય કામગીરી નથી, પરંતુ તે દેશના વિકાસનું ભવિષ્ય નક્કી કરતું એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સાધન માનવામાં આવે છે. સરકાર દ્વારા આરોગ્ય, શિક્ષણ, આવાસ, પીવાનું પાણી, રોજગાર, પરિવહન, ગરીબી નિવારણ, શહેરી વિકાસ અને ગ્રામ્ય વિકાસ જેવી યોજનાઓનું આયોજન મોટાભાગે જનગણનાના આંકડાઓના આધારે કરવામાં આવે છે. આ કારણે જ નાયબ મુખ્યમંત્રીએ જનગણનાને “સશક્ત ભારતના નિર્માણનો આધારસ્તંભ” ગણાવી હતી.
આ વખતે જનગણનાની પ્રક્રિયામાં ટેકનોલોજી અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. ભારત સરકાર દ્વારા નાગરિકોને ઘરે બેઠા પોતાની અને પોતાના પરિવારની વિગતો જાતે ઓનલાઈન ભરવાની સુવિધા ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી છે, જેને “સ્વ-ગણતરી” નામ આપવામાં આવ્યું છે. આ ડિજિટલ અભિયાનનો મુખ્ય હેતુ જનગણનાની પ્રક્રિયાને વધુ સરળ, ઝડપી, પારદર્શક અને સચોટ બનાવવાનો છે.
હર્ષભાઈ સંઘવીએ જણાવ્યું હતું કે દેશના વિકાસ માટે વિશ્વસનીય અને સચોટ માહિતી અત્યંત જરૂરી છે. જો જનગણનાના આંકડા સાચા હશે તો જ સરકાર દરેક વિસ્તાર અને દરેક વર્ગની જરૂરિયાતોને યોગ્ય રીતે સમજી શકશે. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે “સચોટ જનગણના એટલે સશક્ત વિકાસનો પાયો.” તેમના જણાવ્યા મુજબ જનગણનાના આધારે જ સરકાર જાણી શકે છે કે કયા વિસ્તારમાં કેટલી વસ્તી છે, ક્યાં શાળાઓની જરૂર છે, ક્યાં હોસ્પિટલની જરૂર છે, કયા વિસ્તારોમાં રોજગારીની તકો વધારવાની જરૂર છે અને ક્યાં મૂળભૂત સુવિધાઓનો અભાવ છે.
નાયબ મુખ્યમંત્રીએ લોકોને સમજાવ્યું કે આ અભિયાનમાં ભાગ લેવો માત્ર સરકાર માટેની માહિતી આપવાનો મુદ્દો નથી, પરંતુ દેશના વિકાસમાં સીધો સહભાગી બનવાનો અવસર છે. દરેક નાગરિક જો પોતાની વિગતો સાચી રીતે આપે તો ભવિષ્યમાં સરકાર વધુ અસરકારક અને લોકોના હિતની યોજનાઓ બનાવી શકશે. તેમણે જણાવ્યું કે ઘણી વખત ખોટા અથવા અધૂરા આંકડાઓના કારણે જરૂરિયાતમંદ લોકો સુધી યોજનાઓનો પૂરતો લાભ પહોંચી શકતો નથી. આથી દરેક નાગરિકે પોતાની જવાબદારી સમજીને સાચી માહિતી આપવી જોઈએ.
હર્ષભાઈ સંઘવીએ ખાસ કરીને યુવાનોને આ ડિજિટલ અભિયાન સાથે જોડાવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા. તેમણે જણાવ્યું કે આજનો યુવા વર્ગ ટેકનોલોજી સાથે સારી રીતે જોડાયેલો છે અને તે પોતાના પરિવાર ઉપરાંત સમાજના અન્ય લોકોને પણ સ્વ-ગણતરીની પ્રક્રિયામાં મદદ કરી શકે છે. ગામડાંઓ અને શહેરોના એવા વિસ્તારોમાં જ્યાં ડિજિટલ જ્ઞાન ઓછું હોય ત્યાં યુવાનો લોકો માટે માર્ગદર્શક બની શકે છે.
આ પ્રસંગે તેમણે જનગણનાની ઐતિહાસિક મહત્વતા વિશે પણ વાત કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે વિશ્વના મોટા દેશોમાં ભારતની સૌથી મોટી અને સૌથી વ્યાપક ગણાતી વસ્તીગણતરી પ્રક્રિયા દેશના વહીવટી અને વિકાસ માળખાને મજબૂત બનાવે છે. દેશના દરેક નાગરિકની માહિતી એકત્રિત કરવી એ માત્ર આંકડાકીય કાર્ય નથી, પરંતુ તે રાષ્ટ્રના ભવિષ્યનું દિશાનિર્ધારણ કરતી પ્રક્રિયા છે.
સ્વ-ગણતરી અભિયાન હેઠળ નાગરિકો ઘરે બેઠા મોબાઈલ, લેપટોપ અથવા કમ્પ્યુટર દ્વારા ઓનલાઈન પોર્ટલમાં લોગિન કરીને પોતાના પરિવારની વિગતો ભરી શકે છે. તેમાં પરિવારના સભ્યોની સંખ્યા, ઉંમર, શિક્ષણ, વ્યવસાય, રહેઠાણ, ભાષા અને અન્ય જરૂરી વિગતોનો સમાવેશ થાય છે. સરકારનો દાવો છે કે આ ડિજિટલ પદ્ધતિથી સમયની બચત થશે અને માહિતી વધુ ચોકસાઈથી એકત્રિત કરી શકાશે.
નાયબ મુખ્યમંત્રીએ લોકોને ખાસ સાવચેત રહેવાની પણ અપીલ કરી હતી. તેમણે જણાવ્યું કે જનગણના દરમિયાન સાયબર ઠગાઈનો ભય રહેતો હોઈ શકે છે. આથી OTP, બેન્ક વિગતો અથવા અન્ય કોઈપણ ગુપ્ત માહિતી અજાણ્યા વ્યક્તિ સાથે શેર ન કરવી જોઈએ. તેમણે નાગરિકોને માત્ર સત્તાવાર પોર્ટલ અને અધિકૃત માધ્યમનો જ ઉપયોગ કરવાની સલાહ આપી હતી.
આજના સમયમાં ડિજિટલ ગવર્નન્સને વધુ મજબૂત બનાવવાની દિશામાં ભારત ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. ડિજિટલ ઇન્ડિયા અભિયાન પછી હવે જનગણના જેવી વિશાળ પ્રક્રિયામાં પણ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો આ પ્રયોગ સફળ થશે તો ભવિષ્યમાં અન્ય સરકારી સર્વે અને યોજનાઓ માટે પણ આવી જ ડિજિટલ પદ્ધતિઓ વધુ પ્રમાણમાં અપનાવવામાં આવશે.
હર્ષભાઈ સંઘવીએ જણાવ્યું હતું કે ૧૫ મેથી ૩૧ મે દરમિયાન ચાલનારી આ સ્વ-ગણતરી પ્રક્રિયામાં દરેક પરિવાર ઉત્સાહભેર જોડાય અને પોતાના પરિવારની માહિતી સ્વયં ભરે. તેમણે કહ્યું કે “ઘરે બેઠા થોડા મિનિટનો સમય આપીને નાગરિકો દેશના વિકાસમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપી શકે છે.” તેમના જણાવ્યા મુજબ આ માહિતીના આધારે ભવિષ્યની યોજનાઓ વધુ વાસ્તવિક અને લોકોની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ બની શકશે.
જનગણનાની માહિતી સરકાર માટે એટલી મહત્વપૂર્ણ કેમ છે તે અંગે પણ તેમણે વિગતવાર સમજાવ્યું. જો કોઈ વિસ્તારમાં બાળકોની સંખ્યા વધુ હોય તો ત્યાં વધુ શાળાઓ અને શિક્ષકોની જરૂરિયાત ઊભી થાય છે. જો વૃદ્ધોની સંખ્યા વધારે હોય તો આરોગ્ય અને પેન્શન સંબંધિત યોજનાઓ મજબૂત બનાવવાની જરૂર પડે છે. જો કોઈ વિસ્તારમાં બેરોજગારી વધુ હોય તો રોજગારી સર્જન માટે વિશેષ યોજનાઓ ઘડવામાં આવે છે. આ રીતે જનગણના દેશના વિકાસનું વૈજ્ઞાનિક આયોજન બનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
સુરત ખાતે યોજાયેલા આ કાર્યક્રમ દરમિયાન મહાનગરપાલિકા કમિશનર એમ. નાગરાજન, એડિશનલ સિટી સેન્સસ ઓફિસર રાકેશ મોદી, સંગઠન પ્રદેશ પ્રમુખ પરેશ પટેલ સહિત વિવિધ અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. અધિકારીઓએ પણ લોકોને આ અભિયાનમાં સહભાગી બનવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા.
વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે ભારત જેવા વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર દેશમાં સચોટ જનગણના કરવી એ એક ખૂબ મોટો પડકાર છે. લાખો ગામડાં, શહેરો, વિવિધ ભાષાઓ અને અલગ-અલગ સામાજિક પરિસ્થિતિઓ વચ્ચે દરેક નાગરિક સુધી પહોંચવું સરળ નથી. પરંતુ ડિજિટલ ટેકનોલોજીના ઉપયોગથી આ પ્રક્રિયા વધુ સરળ બની શકે છે.
નાગરિકોમાં પણ આ અભિયાનને લઈને રસ જોવા મળી રહ્યો છે. ઘણા લોકો હવે ઘરે બેઠા ઓનલાઈન માહિતી ભરવાની સુવિધાને આવકાર આપી રહ્યા છે. ખાસ કરીને શહેરોમાં રહેતા અને ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરતા લોકો માટે આ પ્રક્રિયા વધુ અનુકૂળ બની રહી છે. જોકે ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ડિજિટલ જાગૃતિ વધારવાની જરૂરિયાત હજુ પણ અનુભવી રહી છે.
સરકાર દ્વારા વિવિધ માધ્યમો દ્વારા લોકોને સ્વ-ગણતરી અંગે માહિતી આપવામાં આવી રહી છે. સોશિયલ મીડિયા, ટીવી, રેડિયો અને જાહેર અભિયાન દ્વારા લોકોને ઓનલાઈન પ્રક્રિયા સમજાવવામાં આવી રહી છે. અનેક સ્થળોએ મદદ કેન્દ્રો પણ ઉભા કરવામાં આવ્યા છે, જ્યાં લોકો જનગણનાની માહિતી ભરવામાં સહાય મેળવી શકે છે.
હર્ષભાઈ સંઘવીએ જણાવ્યું હતું કે દેશના દરેક નાગરિકની ભાગીદારી વગર જનગણના સફળ બની શકતી નથી. તેમણે કહ્યું કે “દરેક વ્યક્તિ દેશના વિકાસનો હિસ્સો છે અને દરેકની માહિતી રાષ્ટ્ર નિર્માણ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.” તેમણે ખાસ ભાર મૂક્યો કે લોકો માત્ર ફરજ તરીકે નહીં પરંતુ ગૌરવ અને જવાબદારી સાથે આ અભિયાનમાં જોડાય.
આજના સમયમાં ડેટા એટલે વિકાસનું સૌથી મોટું સાધન માનવામાં આવે છે. સરકાર પાસે જેટલી સચોટ માહિતી હશે તેટલું વિકાસનું આયોજન વધુ અસરકારક બની શકે છે. જનગણના દ્વારા મળતા આંકડાઓ દેશના ભવિષ્ય માટે માર્ગદર્શક સાબિત થાય છે. આથી જ સરકાર હવે લોકોને સીધા ડિજિટલ રીતે આ પ્રક્રિયામાં જોડવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જો લોકો સ્વ-ગણતરીમાં સક્રિય રીતે ભાગ લેશે તો સરકારનો સમય અને ખર્ચ બંનેમાં બચત થશે. સાથે સાથે માહિતી વધુ ઝડપથી અને ચોકસાઈથી પ્રાપ્ત થઈ શકશે. આથી ભવિષ્યમાં નીતિનિર્માણ અને યોજનાઓના અમલીકરણમાં પણ ઝડપ આવશે.
આ સમગ્ર અભિયાન દ્વારા સરકાર એક સંદેશ આપવા માંગે છે કે દેશના વિકાસમાં દરેક નાગરિકનું યોગદાન મહત્વપૂર્ણ છે. જનગણના માત્ર સરકારની પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ દેશના ભવિષ્ય માટેની સંયુક્ત જવાબદારી છે. સાચી માહિતી આપીને લોકો પોતાના વિસ્તાર, પોતાના સમાજ અને પોતાના દેશના વિકાસમાં સીધો ફાળો આપી શકે છે.
હવે સમગ્ર રાજ્યમાં આ ડિજિટલ અભિયાનને વધુ વ્યાપક બનાવવા માટે વિવિધ સ્તરે પ્રયાસો શરૂ થઈ ગયા છે. સરકારનો આશય છે કે વધુમાં વધુ લોકો ઘરે બેઠા ઓનલાઈન પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરે અને દેશના વિકાસ માટે મજબૂત ડેટા આધાર તૈયાર કરવામાં સહભાગી બને. જનગણના–૨૦૨૭ને માત્ર વસ્તીગણતરી નહીં પરંતુ “વિકસિત ભારત” તરફના એક મોટા પગલા તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
