જામનગર શહેરના વિકાસ અને વિસ્તરણની વાતો વચ્ચે, શહેરના કેટલાક વિસ્તારોમાં એવી હકીકતો સામે આવી રહી છે કે જે માત્ર તંત્રની બેદરકારી નહીં પરંતુ નાગરિકોની અણસમજ અને સ્વાર્થપૂર્ણ વૃત્તિ ઉપર પણ ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. જામનગરના નાનગપુરી વિસ્તારમાં રણજીત સાગર રોડ પર નજરે પડતું એક દૃશ્ય તો જાણે માનવ બેદરકારીની પરાકાષ્ઠા દર્શાવે છે. જ્યાં એક તરફ હાઈવોલ્ટેજ વીજ લાઈનો માથા પર ઝૂલતી દેખાય છે, અને બીજી તરફ આ લાઈનોને અડીને, નિયમોને લંગઘીને ગેરકાયદે ગેલેરીઓ અને બાંધકામ કરવામાં આવ્યા છે.
આ દૃશ્ય માત્ર આંખે જોવાનો વિષય નથી, પરંતુ ભવિષ્યમાં મોટી હોનારતનું સ્પષ્ટ સંકેત છે. અહીં પ્રશ્ન એ નથી કે પીજીવીસીએલ શું કરી રહી છે અથવા મહાનગરપાલિકા કેમ ચૂપ છે, પરંતુ મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું કોઈ વ્યક્તિને પોતાના પરિવારના સભ્યોના જીવ જોખમમાં મૂકવાનો અધિકાર છે? શું થોડા ચોરસ ફૂટ વધારવા માટે મોતને આટલું નજીકથી આમંત્રણ આપવું યોગ્ય ગણાય?
ગેરકાયદે બાંધકામની લાલસા અને સુરક્ષાની અવગણના
નાનગપુરી વિસ્તાર જેવા રહેણાંક વિસ્તારોમાં જગ્યા ઓછી અને વસતી વધુ હોવાના કારણે ઘણા આસામી પોતાનું ઘર મોટું કરવા માટે ગેલેરી બહાર કાઢે છે. પરંતુ આ લાલસા જ્યારે કાયદા અને સુરક્ષાની સીમા ઓળંગે છે, ત્યારે તે માત્ર વ્યક્તિગત મુદ્દો રહેતો નથી, પરંતુ જાહેર સલામતીનો પ્રશ્ન બની જાય છે. ખાસ કરીને જ્યારે આવા બાંધકામ હાઈવોલ્ટેજ વીજ લાઈનોની નીચે કે નજીક કરવામાં આવે, ત્યારે જોખમ અનેકગણું વધી જાય છે.
વીજ વિતરણ કંપનીઓ દ્વારા સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા આપવામાં આવે છે કે હાઈવોલ્ટેજ લાઈનોની નીચે અથવા તેની નક્કી કરેલી સુરક્ષા દૂરીની અંદર કોઈ પણ પ્રકારનું બાંધકામ કરવું કાયદેસર ગુનો છે. છતાં, ‘કંઈ નહીં થાય’ અથવા ‘અત્યાર સુધી તો કશું થયું નથી’ જેવી માનસિકતા હેઠળ આસામી પોતે અને પોતાના પરિવારને મોતના મોઢે ધકેલી રહ્યા છે.
માથા પર ઝૂલતી મોતની લાઈનો
હાઈવોલ્ટેજ વીજ લાઈનો કોઈ સામાન્ય વાયર નથી. તેમાંથી પસાર થતો વીજ પ્રવાહ એટલો શક્તિશાળી હોય છે કે એક ક્ષણની બેદરકારી જીવલેણ સાબિત થઈ શકે. વરસાદી મોસમમાં, પવન દરમિયાન અથવા કોઈ તકનીકી ખામી સર્જાય ત્યારે આ લાઈનો વધુ જોખમી બની જાય છે. આવી સ્થિતિમાં જો ગેલેરી, બાલ્કની કે છત સીધી લાઈનોની નજીક હોય, તો અકસ્માતની શક્યતા સતત મંડરાતી રહે છે.
વિચાર કરો, ઘરમાં નાના બાળકો રમતા હોય, વડીલો બાલ્કનીમાં બેઠા હોય અથવા કોઈ કપડા સુકવવા માટે વાયર નજીક જાય – એક નાની ભૂલ અને આખું પરિવાર દુર્ઘટનાનો ભોગ બની શકે. આ માત્ર કલ્પના નથી, પરંતુ દેશભરમાં આવી અનેક ઘટનાઓ બની ચૂકી છે, જ્યાં ગેરકાયદે બાંધકામ અને વીજ લાઈનોના કારણે નિર્દોષ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યો છે.
દુર્ઘટના પછી જવાબદારી કોની?
સૌથી મોટો અને કડવો પ્રશ્ન એ છે કે જો ભગવાન ન કરે અને કાલે કોઈ અઘટિત ઘટના બને, કોઈ નિર્દોષનું મોત થાય, તો પછી કોણ જવાબદાર ગણાશે? સામાન્ય રીતે આવી ઘટનાઓ પછી લોકો પીજીવીસીએલ, મહાનગરપાલિકા અથવા તંત્ર પર આક્ષેપો કરે છે. ફરિયાદો થાય છે, આંદોલન થાય છે, અને થોડા દિવસો માટે ચર્ચા ગરમાય છે.
પરંતુ સત્ય એ છે કે જ્યારે કોઈ આસામી પોતાની ઇચ્છાથી, જાણતા-જોયતા નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે છે, ત્યારે તેની જવાબદારી પણ એટલી જ મોટી હોય છે. કાયદા સ્પષ્ટ છે, માર્ગદર્શિકા જાહેર છે, અને જોખમ વિશે જાણકારી પણ સૌને છે. છતાં જો કોઈ વ્યક્તિ સ્વાર્થ ખાતર આ બધું અવગણે, તો પછી દુર્ઘટના બાદ ‘તંત્રને દોષ’ આપવો કેટલો ન્યાયસંગત છે?
તંત્રની ભૂમિકા અને નાગરિકોની જવાબદારી
આ વાત સાચી છે કે તંત્રની જવાબદારી પણ નકારી શકાતી નથી. મહાનગરપાલિકાએ ગેરકાયદે બાંધકામ સામે સમયસર પગલાં લેવા જોઈએ, પીજીવીસીએલે જોખમી સ્થળોની તપાસ કરીને નોટિસ આપવી જોઈએ અને જરૂર પડે ત્યાં કાર્યવાહી પણ કરવી જોઈએ. પરંતુ તંત્ર માત્ર એક મર્યાદા સુધી જ કામ કરી શકે છે. નાગરિકોની સહભાગિતા અને જવાબદારી વગર કોઈ પણ નિયમ અસરકારક બની શકતો નથી.
જ્યારે આસામી પોતે જ જોખમને આમંત્રણ આપે છે, ત્યારે તંત્ર માટે દરેક ઘર પર નજર રાખવી મુશ્કેલ બની જાય છે. આથી જરૂરી છે કે લોકો પોતાની અને પોતાના પરિવારની સલામતીને પ્રાથમિકતા આપે, થોડા ફાયદા માટે મોટું જોખમ ન લે.
“પહેલાં કશું થયું નથી” – સૌથી ખતરનાક માનસિકતા
નાનગપુરી જેવા વિસ્તારોમાં ઘણીવાર સાંભળવા મળે છે કે, “આટલા વર્ષથી લાઈનો અહીં છે, કંઈ થયું નથી.” પરંતુ આ વિચારધારા જ સૌથી વધુ ખતરનાક છે. અકસ્માતો કોઈ પૂર્વ સૂચના આપીને આવતા નથી. વર્ષો સુધી કશું ન બને અને એક દિવસ પળભરમાં બધું બદલાઈ જાય – એ જ તો દુર્ઘટનાનો સ્વભાવ છે.
આ માનસિકતા બદલવાની જરૂર છે. સુરક્ષા નિયમો કોઈને હેરાન કરવા માટે નથી બનાવાયા, પરંતુ માનવજીવન બચાવવા માટે બનાવાયા છે. નિયમોનું પાલન કરવું એ માત્ર કાનૂની ફરજ નથી, પરંતુ નૈતિક જવાબદારી પણ છે.
સમાજ માટે ચેતવણી
નાનગપુરી વિસ્તારનું આ દૃશ્ય માત્ર એક વિસ્તારની વાત નથી. જામનગર સહિત ગુજરાતના અનેક શહેરોમાં આવી સ્થિતિઓ જોવા મળે છે. આ ઘટના સમાજ માટે ચેતવણી સમાન છે. જો આજે આંખ મીંચી લેવામાં આવશે, તો કાલે અફસોસ સિવાય કંઈ બચશે નહીં.
આથી, સંબંધિત તંત્રને તાત્કાલિક કડક પગલાં લેવા જોઈએ, પરંતુ સાથે સાથે નાગરિકોએ પણ આત્મમંથન કરવાની જરૂર છે. પોતાના ઘરની ગેલેરી કે વધારાની જગ્યા કરતાં પોતાના પરિવારનો જીવ અનેકગણો મૂલ્યવાન છે – આ સત્ય સ્વીકારવું જ પડશે.
અંતમાં…
ગેરકાયદે બાંધકામ અને હાઈવોલ્ટેજ વીજ લાઈનોની નજીક રહેવું એ જાણે કરંટ કરતાં પણ વધુ ઘાતક કૃત્ય છે. આ માત્ર કાયદાનો ભંગ નથી, પરંતુ માનવજીવન પ્રત્યેની ગંભીર બેદરકારી છે. આજે જો સમયસર ચેતીએ, નિયમોનું પાલન કરીએ અને સ્વાર્થને બાજુએ રાખીને સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપીએ, તો ઘણી હોનારતો ટાળી શકાય.
નહીંતર, કાલે જો કોઈ અઘટિત ઘટના બનશે, તો આક્ષેપો અને આંસુઓથી કોઈ જીવ પાછો આવશે નહીં – અને એ સમયે ‘પીજીવીસીએલ કે તંત્રના નામે છાજિયા લેવાનો’ કોઈ અર્થ પણ નહીં રહે.
