જામનગરમાં રેલવે નોટિસનો મુદ્દો ઉગ્ર બન્યો બાવરી વાસ–હનુમાન ટેકરી–સિદ્ધાર્થનગરના રહેવાસીઓનો મહાનગરપાલિકા સામે રોષ, પોલીસ દ્વારા અટકાયત

જામનગરમાં રેલવે નોટિસનો મુદ્દો ઉગ્ર બન્યો

બાવરી વાસ–હનુમાન ટેકરી–સિદ્ધાર્થનગરના રહેવાસીઓનો મહાનગરપાલિકા સામે રોષ, પોલીસ દ્વારા અટકાયત

જામનગર શહેરમાં રેલવે તંત્ર દ્વારા દિગજામ સર્કલ નજીક આવેલા બાવરી વાસ, હનુમાન ટેકરી અને સિદ્ધાર્થનગર વિસ્તારના રહેવાસીઓને આપવામાં આવેલી નોટિસોને લઈને તણાવપૂર્ણ સ્થિતિ સર્જાઈ છે. વર્ષોથી વસવાટ કરતા નાગરિકોને અચાનક સ્થળ ખાલી કરવાની ચેતવણી મળતાં લોકોમાં ભય અને રોષ ફાટી નીકળ્યો છે. પોતાના નિવાસસ્થાન, રોજગાર અને બાળકોના ભવિષ્ય અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતાં મોટી સંખ્યામાં રહેવાસીઓએ મહાનગરપાલિકા કચેરીએ પહોંચી આવેદનપત્ર આપવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ કમિશનર નીચે ન આવતા લોકોમાં અસંતોષ વધ્યો અને વાતાવરણ તંગ બન્યું. અંતે પોલીસ તંત્રને હસ્તક્ષેપ કરવો પડ્યો અને અનેક લોકોને અટકાયત કરી હેડક્વાર્ટર ખાતે લઈ જવાયા.

વર્ષોથી વસવાટ છતાં અચાનક નોટિસ

સ્થાનિક લોકોના જણાવ્યા મુજબ, આ વિસ્તારોમાં ઘણા પરિવારો છેલ્લા બે થી ત્રણ દાયકાથી વસવાટ કરે છે. કેટલાક લોકો પાસે વીજ કનેક્શન, રેશન કાર્ડ, મતદાર ઓળખપત્ર, આધાર કાર્ડ સહિતના દસ્તાવેજો પણ છે, જેના આધારે તેઓ પોતાને કાયદેસર રહેવાસી ગણાવે છે. તેમ છતાં રેલવે વિભાગે જમીન પોતાની માલિકીની હોવાનો દાવો કરી સ્થળ ખાલી કરવા નોટિસ આપતાં લોકો મુશ્કેલીમાં મુકાયા છે.

રહેવાસીઓનો આક્ષેપ છે કે

• નોટિસ આપવા પહેલા કોઈ સર્વે કે ચર્ચા કરવામાં આવી નથી

• પુનર્વસન અંગે કોઈ સ્પષ્ટ યોજના જાહેર કરવામાં આવી નથી

• ગરીબ અને મજૂર વર્ગને સીધો અસર થશે

“અમારા બાળકો અહીં જ શાળા જાય છે, રોજગાર નજીક છે, અને હવે અચાનક ઘર તોડી નાખવાની નોટિસ મળે તો અમે ક્યાં જઈએ?” — એક રહેવાસીએ વ્યથા વ્યક્ત કરી.

મહાનગરપાલિકા કચેરીએ મોટી સંખ્યામાં ભેગા

નોટિસ બાદ રહેવાસીઓએ એકજૂટ થઈ મહાનગરપાલિકા કમિશનરને આવેદનપત્ર આપવા માટે કચેરીએ ધરણા સ્વરૂપે હાજરી આપી. મહિલાઓ, વૃદ્ધો અને યુવાનો સહિત મોટી સંખ્યામાં લોકો હાથમાં અરજીઓ અને દસ્તાવેજો લઈને પહોંચ્યા હતા. લોકોની માંગણી હતી કે કમિશનર ખુદ નીચે આવીને તેમની સમસ્યા સાંભળે અને લેખિતમાં ખાતરી આપે કે કોઈ પણ કાર્યવાહી પહેલા પુનર્વસન યોજના બનાવવામાં આવશે.

પરંતુ કમિશનર કચેરીમાંથી નીચે ન આવતા લોકોમાં રોષ ફાટી નીકળ્યો. “અમારી વાત સાંભળવા પણ તૈયાર નથી, તો અમે કોને જઈએ?” — એવા નારા પણ સાંભળવા મળ્યા.

તંત્ર સામે ઉગ્ર નારા, પોલીસ હસ્તક્ષેપ

જેમ જેમ લોકોનો ગુસ્સો વધતો ગયો તેમ સ્થિતિ નિયંત્રણ બહાર જવાની ભીતિ સર્જાઈ. કેટલાક લોકોએ કમિશનર સામે નારેબાજી કરી. કચેરીની બહાર થોડી ધક્કામુક્કી જેવી સ્થિતિ પણ સર્જાઈ હોવાનું જાણવા મળે છે. ત્યારબાદ પોલીસ તંત્રને બોલાવવામાં આવ્યું.

પોલીસે પ્રથમ સમજાવટનો માર્ગ અપનાવ્યો અને લોકોને શાંતિ જાળવવા અપીલ કરી. છતાં કેટલાક લોકો રસ્તા પર બેસી જતા અને ઉગ્ર સૂત્રોચ્ચાર કરતા પોલીસે અટકાયતની કાર્યવાહી હાથ ધરી. અનેક પુરુષો અને મહિલાઓને પોલીસ વાહનમાં બેસાડી હેડક્વાર્ટર લઈ જવાયા.

લોકોના મુખ્ય પ્રશ્નો

સ્થાનિક રહેવાસીઓએ નીચેના મુદ્દાઓ ઉઠાવ્યા:

1. પુનર્વસન વગર ઉખેડાણ નહીં
   ગરીબ પરિવારો માટે વૈકલ્પિક વસવાટની વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ.

2. સર્વે અને દસ્તાવેજ ચકાસણી
   જે લોકો વર્ષોથી રહે છે અને સરકારી દસ્તાવેજ ધરાવે છે તેમને કાયદેસર માન્યતા આપવી.

3. શાળા અને રોજગાર પર અસર
   બાળકોના શિક્ષણ અને રોજિંદા કામકાજ પર અસર નહીં થાય તેવી યોજના.

4. માનવતાવાદી અભિગમ
   તંત્ર દ્વારા બુલડોઝર રાજ નહીં પરંતુ ચર્ચા અને સમાધાન.

રાજકીય અને સામાજિક પ્રતિક્રિયા

સ્થાનિક સામાજિક સંગઠનો અને કેટલાક રાજકીય કાર્યકરોએ પણ આ મુદ્દે રસ દર્શાવ્યો છે. તેઓએ માંગણી કરી કે

• રેલવે અને મહાનગરપાલિકા વચ્ચે સંકલન બેઠક બોલાવવામાં આવે

• ગરીબોને રસ્તા પર ન મૂકવા રાજ્ય સરકાર હસ્તક્ષેપ કરે

• સ્લમ પુનર્વસન યોજના (SRA પ્રકાર) અમલમાં લાવવામાં આવે

કેટલાક કાર્યકરોએ આ મુદ્દાને “માનવ અધિકાર” સાથે જોડ્યો છે.

કાનૂની સ્થિતિ શું કહે છે?

શહેરોમાં રેલવે જમીન પર વસવાટનો મુદ્દો લાંબા સમયથી વિવાદાસ્પદ રહ્યો છે. કાયદા મુજબ રેલવે જમીન પર ગેરકાયદેસર વસવાટ દૂર કરવાની સત્તા રેલવે તંત્રને છે, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટ અને વિવિધ હાઈકોર્ટોએ પુનર્વસન અને માનવતાવાદી અભિગમ અપનાવવા સરકારોને માર્ગદર્શન આપ્યું છે. ખાસ કરીને ગરીબ અને લાંબા સમયથી વસવાટ કરતા લોકો માટે

• પૂર્વ નોટિસ

• સર્વે

• વૈકલ્પિક પ્લોટ અથવા આવાસ
  આ બાબતો પર ભાર મુકાયો છે.

પોલીસની ભૂમિકા

પોલીસ અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે

• કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા માટે કાર્યવાહી કરાઈ

• કોઈને મારપીટ કે બળજબરી કરવામાં આવી નથી

• અટકાયત બાદ લોકોને મુક્ત કરવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવશે

પોલીસનો દાવો છે કે શાંતિપૂર્ણ વાતાવરણ જાળવવું તેમની પ્રથમ જવાબદારી છે.

તંત્રનો સત્તાવાર પ્રતિસાદ

મહાનગરપાલિકાના સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ

• આ જમીન રેલવેની માલિકીની હોવાથી કાર્યવાહી રેલવે દ્વારા શરૂ કરવામાં આવી છે

• પાલિકા સીધી રીતે ઉખેડાણમાં સામેલ નથી

• જો રાજ્ય સરકાર તરફથી પુનર્વસન અંગે સૂચના મળશે તો જરૂરી કાર્યવાહી થશે

પરંતુ કમિશનર દ્વારા સીધો જાહેર પ્રતિભાવ ન આપાતા લોકોમાં અસંતોષ યથાવત રહ્યો છે.

માનવતાવાદી સંકટની ભીતિ

બાવરી વાસ, હનુમાન ટેકરી અને સિદ્ધાર્થનગર જેવા વિસ્તારોમાં મોટાભાગે મજૂર વર્ગ, રિક્ષા ચાલકો, ઘરગથ્થુ કામદારો અને નાના વેપારીઓ રહે છે. ઘર તૂટી જશે તો

• રોજગાર ખોવાઈ જશે

• બાળકોનું શિક્ષણ અટકી જશે

• આરોગ્ય અને સુરક્ષાનો પ્રશ્ન ઉભો થશે

આથી સામાજિક કાર્યકરોએ આ મુદ્દાને “માત્ર જમીનનો વિવાદ નહીં, પરંતુ માનવ જીવનનો પ્રશ્ન” ગણાવ્યો છે.

આગળ શું?

હાલ સ્થિતિ તણાવપૂર્ણ પરંતુ નિયંત્રણમાં હોવાનું કહેવાય છે. રહેવાસીઓએ ચેતવણી આપી છે કે

• જો પુનર્વસન વગર ઉખેડાણ થશે તો તેઓ આંદોલન કરશે

• કોર્ટનો દરવાજો ખટખટાવશે

બીજી તરફ તંત્ર માટે પણ આ સંવેદનશીલ મુદ્દો છે, કારણ કે ગરીબોના વસવાટનો પ્રશ્ન રાજકીય રીતે પણ મહત્વનો બની શકે છે.

નિષ્કર્ષ

જામનગરમાં રેલવે નોટિસનો મુદ્દો હવે માત્ર કાગળ પરની કાર્યવાહી નહીં પરંતુ માનવ જીવન, વસવાટના અધિકાર અને તંત્રની સંવેદનશીલતા વચ્ચેનો મોટો પ્રશ્ન બની ગયો છે. એક તરફ સરકારી જમીનનો કાયદેસર ઉપયોગ અને વિકાસનો મુદ્દો છે, તો બીજી તરફ વર્ષોથી વસવાટ કરતા ગરીબ પરિવારોનું ભવિષ્ય દાવ પર છે.

તંત્ર, રેલવે વિભાગ, મહાનગરપાલિકા અને રાજ્ય સરકાર જો સંકલિત રીતે ચર્ચા કરીને માનવતાવાદી ઉકેલ લાવે તો જ આ તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિનો શાંતિપૂર્ણ અંત આવી શકે. હાલ તો લોકો ન્યાય અને પુનર્વસનની આશામાં બેઠા છે, જ્યારે શહેર તંત્રની આગામી કાર્યવાહી પર સૌની નજર ટકેલી છે.