ટ્રમ્પે ફગાવ્યો ઈરાનનો શાંતિ પ્રસ્તાવ,હોર્મુઝમાં વધ્યું યુદ્ધનું જોખમ.

અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે છેલ્લા 10 સપ્તાહથી ચાલી રહેલા ઘર્ષણ અને સૈન્ય તણાવ વચ્ચે આખી દુનિયા શાંતિની આશા રાખી રહી હતી. પશ્ચિમ એશિયામાં વધતી અસ્થિરતા, સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝમાં ખતરનાક પરિસ્થિતિ, તેલના વધતા ભાવ અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પડતા ગંભીર પ્રભાવ વચ્ચે ઈરાને અમેરિકાને શાંતિ માટેનો એક પ્રસ્તાવ મોકલ્યો હતો. આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારી વર્તુળોમાં એવી અપેક્ષા વ્યક્ત થઈ રહી હતી કે કદાચ બંને દેશો વચ્ચે તણાવ ઘટાડવાનો કોઈ રસ્તો નીકળશે. પરંતુ અમેરિકાના પ્રમુખ Donald Trump એ ઈરાનના પ્રસ્તાવને “સદંતર અસ્વીકાર્ય” ગણાવીને સીધો ફગાવી દીધો છે. ટ્રમ્પના આ કડક વલણ બાદ માત્ર મધ્યપૂર્વ જ નહીં પરંતુ આખી દુનિયામાં રાજકીય અને આર્થિક અનિશ્ચિતતા વધુ ઘેરી બની છે.

ટ્રમ્પના નિવેદન પછી વૈશ્વિક બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં તાત્કાલિક 3 ટકાનો ઉછાળો નોંધાયો હતો. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડ અને વેસ્ટ ટેક્સાસ ઈન્ટરમીડિયેટ (WTI)ના દરોમાં તેજી જોવા મળી હતી. કારણ કે વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ માર્ગ ગણાતા સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝમાં હજુ પણ યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ યથાવત છે. વેપારી જહાજો અને તેલ ટેન્કરો માટે આ માર્ગ અત્યંત સંવેદનશીલ બની ગયો છે. દરિયાઈ સુરક્ષા એજન્સીઓએ ચેતવણી આપી છે કે જો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ વધુ વધશે તો વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનને ભારે નુકસાન થઈ શકે છે.

આ સમગ્ર વિવાદની શરૂઆત લગભગ 10 સપ્તાહ પહેલાં થઈ હતી, જ્યારે અમેરિકા દ્વારા ઈરાન પર વધારાના આર્થિક પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા હતા. અમેરિકાનો આરોપ હતો કે ઈરાન પોતાની પરમાણુ ક્ષમતાઓ ગુપ્ત રીતે વધારી રહ્યું છે અને મધ્યપૂર્વમાં આતંકી સંગઠનોને સહાય પૂરી પાડી રહ્યું છે. તેના જવાબમાં ઈરાને અમેરિકી સૈન્યની હાજરી અને પશ્ચિમ દેશોની દખલગીરી સામે આક્રમક વલણ અપનાવ્યું હતું. છેલ્લા બે મહિનામાં હોર્મુઝ વિસ્તારમાં અનેક તેલ ટેન્કરો પર હુમલાની ઘટનાઓ સામે આવી હતી, જેમાં અમેરિકા અને તેના સાથી દેશોએ ઈરાનને જવાબદાર ગણાવ્યું હતું. જોકે ઈરાને તમામ આરોપો નકારી કાઢ્યા હતા.

વિશ્વના કુલ તેલ વેપારનો મોટો હિસ્સો સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝમાંથી પસાર થાય છે. પર્શિયન ગલ્ફ અને ઓમાનની ખાડી વચ્ચે આવેલો આ સાંકડો દરિયાઈ માર્ગ વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષાનું હૃદય માનવામાં આવે છે. સાઉદી અરેબિયા, કતાર, કુવૈત, યુનાઇટેડ આરબ અમીરાત અને ઈરાક જેવા તેલ ઉત્પાદક દેશોના જહાજો આ માર્ગ પરથી દુનિયાભરમાં તેલ પહોંચાડે છે. જો આ માર્ગમાં અવરોધ ઊભો થાય તો આખી દુનિયામાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધી શકે છે અને મોંઘવારીમાં ભારે ઉછાળો આવી શકે છે. એ જ કારણ છે કે અમેરિકાએ હોર્મુઝ વિસ્તારમાં પોતાના નૌકાદળની હાજરી વધારી છે.

ઈરાન દ્વારા અમેરિકાને મોકલાયેલા શાંતિ પ્રસ્તાવમાં ચાર મુખ્ય માંગણીઓ સામેલ હતી. પ્રથમ માંગ હતી કે અમેરિકા ઈરાન સામે લાદેલી નૌકાદળની નાકાબંધી સંપૂર્ણપણે દૂર કરે. ઈરાનનું માનવું છે કે અમેરિકી યુદ્ધજહાજો અને દેખરેખી કાર્યવાહી તેના વેપાર અને તેલ નિકાસને અવરોધી રહી છે. બીજી માંગ યુદ્ધ દરમિયાન થયેલા નુકસાન માટે વળતર ચૂકવવાની હતી. ઈરાનનો દાવો છે કે અમેરિકી પ્રતિબંધો અને સૈન્ય દબાણને કારણે તેની અર્થવ્યવસ્થાને અબજો ડોલરનું નુકસાન થયું છે.

ત્રીજી અને સૌથી વિવાદાસ્પદ માંગ સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ પર સંપૂર્ણ સાર્વભૌમત્વની હતી. ઈરાન લાંબા સમયથી દાવો કરતું આવ્યું છે કે હોર્મુઝ વિસ્તાર પર તેનું ઐતિહાસિક અને વ્યૂહાત્મક અધિકાર છે. જોકે અમેરિકા અને પશ્ચિમ દેશો આ દરિયાઈ માર્ગને આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ માને છે અને ત્યાં મુક્ત અવરજવરનો અધિકાર હોવાનો દાવો કરે છે. ઈરાનની ચોથી માંગ તેલના વેચાણ પર લાગેલા તમામ અમેરિકી પ્રતિબંધો દૂર કરવાની હતી, જેથી તે ફરી વૈશ્વિક બજારમાં સંપૂર્ણ ક્ષમતાથી તેલ નિકાસ કરી શકે.

પ્રમુખ ટ્રમ્પે આ તમામ માંગણીઓને અમેરિકાના હિતો વિરુદ્ધ ગણાવી હતી. વ્હાઇટ હાઉસ દ્વારા જાહેર કરાયેલા નિવેદનમાં જણાવાયું હતું કે અમેરિકા “દબાણ હેઠળ કોઈ સમજૂતી કરશે નહીં” અને ઈરાનને પહેલા તેના “આક્રમક વર્તન”માં ફેરફાર કરવો પડશે. ટ્રમ્પે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે ઈરાનને પરમાણુ કાર્યક્રમ, આતંકવાદી ગઠબંધનો અને દરિયાઈ સુરક્ષાને લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમોનું પાલન કરવું જ પડશે. અમેરિકી પ્રશાસનના સૂત્રો અનુસાર ટ્રમ્પ સરકાર માને છે કે જો ઈરાનની માંગણીઓ સ્વીકારી લેવામાં આવે તો તે મધ્યપૂર્વમાં અમેરિકાની વ્યૂહાત્મક સ્થિતિને નબળી બનાવી દેશે.

ટ્રમ્પના આ નિર્ણયથી ઈરાનમાં પણ ભારે પ્રતિક્રિયા જોવા મળી છે. ઈરાનના કટ્ટરપંથી નેતાઓએ અમેરિકાને “વિશ્વનો સૌથી મોટો દાદાગીર દેશ” ગણાવ્યો છે. ઈરાનના સત્તાવાર મીડિયા દ્વારા એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે અમેરિકા યુદ્ધ દ્વારા મધ્યપૂર્વના કુદરતી સંસાધનો પર કબજો જમાવવા માગે છે. ઈરાનની સંસદના કેટલાક સભ્યોએ તો હોર્મુઝમાં અમેરિકી જહાજો સામે વધુ કડક કાર્યવાહી કરવાની ચેતવણી પણ આપી છે.

આ તણાવ વચ્ચે સૌથી વધુ ચિંતા વૈશ્વિક અર્થતંત્રને લઈને વ્યક્ત થઈ રહી છે. પહેલાથી જ અનેક દેશો મોંઘવારી, બેરોજગારી અને મંદીના જોખમ સામે ઝઝૂમી રહ્યા છે. જો મધ્યપૂર્વમાં યુદ્ધ વધુ ભડકે ચઢશે તો તેલના ભાવમાં વધુ વધારો થઈ શકે છે. વિશેષજ્ઞોના મતે જો હોર્મુઝ માર્ગ થોડા દિવસ માટે પણ સંપૂર્ણ બંધ થઈ જાય તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના દર પ્રતિ બેરલ 150 ડોલર સુધી પહોંચી શકે છે. તેનો સીધો પ્રભાવ ભારત સહિત તેલ આયાત કરતા દેશો પર પડશે.

ભારત માટે પણ આ પરિસ્થિતિ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. ભારત પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો મધ્યપૂર્વમાંથી આયાત કરે છે. હોર્મુઝ વિસ્તારમાં તણાવ વધતા ભારતીય વેપારી જહાજોની સુરક્ષા અંગે પણ ચિંતા વધી છે. ભારત સરકાર પહેલાથી જ પરિસ્થિતિ પર નજર રાખી રહી છે અને વૈકલ્પિક ઊર્જા પુરવઠા અંગે ચર્ચા કરી રહી છે. જો તેલના ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહેશે તો દેશમાં પેટ્રોલ-ડીઝલ મોંઘું થઈ શકે છે, જેના કારણે મોંઘવારીમાં વધારો થવાની શક્યતા છે.

આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ વચ્ચે ટ્રમ્પની આગામી ચીન મુલાકાત પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે. આ અઠવાડિયે ટ્રમ્પ ચીનની મુલાકાતે જઈ રહ્યા છે, જ્યાં તેઓ ચીનના પ્રમુખ Xi Jinping સાથે ખાસ બેઠક કરશે. આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકીય વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે આ બેઠકમાં ઈરાન મુદ્દો સૌથી મુખ્ય રહેશે. અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ચીન ઈરાન પર દબાણ લાવે અને તેને શાંતિ માટે વધુ લવચીક વલણ અપનાવવા મજબૂર કરે.

ચીન અને ઈરાન વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વ્યૂહાત્મક સંબંધો મજબૂત બન્યા છે. ચીન ઈરાનમાં મોટા પ્રમાણમાં રોકાણ કરી રહ્યું છે અને ઊર્જા ક્ષેત્રમાં બંને દેશો વચ્ચે ગાઢ સહકાર છે. અમેરિકી પ્રતિબંધો હોવા છતાં ચીન ઈરાન પાસેથી તેલ ખરીદતું રહ્યું છે. આ કારણે અમેરિકા વારંવાર ચીનની ટીકા કરતું આવ્યું છે. હવે ટ્રમ્પ ઈચ્છે છે કે ચીન પોતાની આર્થિક અને રાજકીય અસરનો ઉપયોગ કરીને ઈરાનને નિયંત્રણમાં રાખે.

પરંતુ બીજી તરફ ઈરાનને પણ ચીન પાસેથી ઘણી આશાઓ છે. ઈરાનના નેતાઓએ ખુલ્લેઆમ જણાવ્યું છે કે તેઓ આશા રાખે છે કે ચીન અમેરિકાની “દાદાગીરી” સામે અવાજ ઉઠાવશે. ઈરાન માને છે કે અમેરિકા એકતરફી પ્રતિબંધો અને સૈન્ય દબાણ દ્વારા વિશ્વ વ્યવસ્થાને પોતાના હિત મુજબ ચલાવવા માગે છે. ચીન પહેલાથી જ અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓ પર અમેરિકી નીતિઓનો વિરોધ કરતું આવ્યું છે. તેથી ઈરાનને લાગે છે કે બેઇજિંગ તેના પક્ષમાં ઊભું રહી શકે છે.

આ સમગ્ર સંઘર્ષ પાછળ માત્ર તેલ કે હોર્મુઝનો પ્રશ્ન જ નથી, પરંતુ વૈશ્વિક સત્તા સંતુલનનો પણ મોટો ખેલ ચાલી રહ્યો છે. એક તરફ અમેરિકા મધ્યપૂર્વમાં પોતાનું પ્રભુત્વ જાળવી રાખવા માગે છે, જ્યારે બીજી તરફ ચીન અને રશિયા જેવા દેશો અમેરિકી પ્રભાવને પડકારવા માંગે છે. ઈરાન આ શક્તિ સંઘર્ષમાં મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર બની ગયું છે. ચીન માટે ઈરાન ઊર્જા સુરક્ષા અને ‘બેલ્ટ એન્ડ રોડ’ પહેલ માટે વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે, જ્યારે અમેરિકા માટે ઈરાન મધ્યપૂર્વની સુરક્ષા નીતિમાં સૌથી મોટો પડકાર છે.

રાજકીય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ટ્રમ્પનો કડક અભિગમ તેમના સ્થાનિક રાજકારણ સાથે પણ જોડાયેલો હોઈ શકે છે. અમેરિકામાં આગામી ચૂંટણીને ધ્યાનમાં રાખીને ટ્રમ્પ પોતાને મજબૂત અને સમજૂતી ન કરનાર નેતા તરીકે રજૂ કરવા માંગે છે. તેમના સમર્થકો લાંબા સમયથી ઈરાન સામે કડક કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરતા આવ્યા છે. તેથી ટ્રમ્પ માટે ઈરાન સામે નરમાઈ દાખવવી રાજકીય રીતે નુકસાનકારક બની શકે છે.

બીજી તરફ ઈરાનમાં પણ આંતરિક દબાણ વધી રહ્યું છે. અમેરિકી પ્રતિબંધોને કારણે ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થા ગંભીર સંકટમાંથી પસાર થઈ રહી છે. બેરોજગારી, મોંઘવારી અને ચલણના અવમૂલ્યનથી સામાન્ય લોકો પર ભારે અસર પડી છે. છતાં ઈરાનની સરકાર પોતાના વલણમાં નરમાઈ દાખવવા તૈયાર નથી, કારણ કે તેને ડર છે કે અમેરિકા સામે ઝૂકવાથી દેશની અંદર રાજકીય વિરોધ વધી શકે છે.

મધ્યપૂર્વના અન્ય દેશો પણ આ પરિસ્થિતિને લઈને ચિંતિત છે. સાઉદી અરેબિયા અને યુનાઇટેડ આરબ અમીરાત જેવા દેશો અમેરિકાના નજીકના સાથી છે અને તેઓ ઈરાનના વધતા પ્રભાવને જોખમ માને છે. બીજી તરફ કતાર અને કેટલાક અન્ય દેશો બંને પક્ષો વચ્ચે મધ્યસ્થતા કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંગઠન પણ બંને દેશોને સંયમ રાખવાની અપીલ કરી રહ્યું છે.

સુરક્ષા નિષ્ણાતોના મતે હાલની પરિસ્થિતિ “ઠંડા યુદ્ધ” જેવી બની રહી છે, જેમાં સીધી લડાઈ કરતાં દબાણ, પ્રતિબંધો, સાયબર હુમલા અને દરિયાઈ અથડામણો વધુ જોવા મળી રહી છે. પરંતુ જો કોઈ એક મોટી ઘટના બની જાય, જેમ કે હોર્મુઝમાં કોઈ જહાજ પર મોટો હુમલો કે અમેરિકી સૈનિકોના મૃત્યુ, તો પરિસ્થિતિ સંપૂર્ણ યુદ્ધમાં ફેરવાઈ શકે છે.

વિશ્વભરના શેરબજારો પણ આ ઘટનાક્રમથી પ્રભાવિત થયા છે. રોકાણકારોમાં અનિશ્ચિતતા વધતા સોનાના ભાવમાં પણ વધારો થયો છે. સામાન્ય રીતે યુદ્ધ અથવા વૈશ્વિક તણાવ વધે ત્યારે રોકાણકારો સુરક્ષિત રોકાણ તરફ વળે છે. આ વખતે પણ તે જ સ્થિતિ જોવા મળી રહી છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકીય વર્તુળોમાં હવે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે શું કોઈ દેશ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે મધ્યસ્થતા કરી શકશે? કેટલાક વિશ્લેષકો માને છે કે ચીન અથવા યુરોપિયન યુનિયન આ દિશામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. જોકે હાલ બંને દેશોના વલણ જોતા નજીકના ભવિષ્યમાં કોઈ સમાધાન થવાની શક્યતા ઓછી દેખાઈ રહી છે.

ટ્રમ્પની ચીન મુલાકાત હવે વૈશ્વિક રાજકારણનું કેન્દ્ર બની ગઈ છે. જો ચીન ઈરાન પર દબાણ લાવશે તો કદાચ સંવાદના નવા દરવાજા ખુલી શકે. પરંતુ જો ચીન ખુલ્લેઆમ ઈરાનના પક્ષમાં ઊભું રહેશે તો અમેરિકા-ચીન સંબંધોમાં પણ વધુ તણાવ આવી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં વિશ્વ બે મોટા ગઠબંધનોમાં વહેંચાતું જાય તેવી શક્યતા પણ નિષ્ણાતો વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.

હાલ માટે દુનિયા એક અનિશ્ચિત અને જોખમી વળાંક પર ઉભી છે. એક તરફ યુદ્ધનું જોખમ છે, બીજી તરફ શાંતિ માટેની આશા હજુ સંપૂર્ણપણે મરી નથી. પરંતુ ટ્રમ્પ દ્વારા ઈરાનના શાંતિ પ્રસ્તાવને ફગાવી દેતા મધ્યપૂર્વમાં તણાવનો પારોઢ વધુ ગાઢ બન્યો છે. હવે આગામી દિવસોમાં ચીનની ભૂમિકા, હોર્મુઝની પરિસ્થિતિ અને વૈશ્વિક દબાણ – આ ત્રણ પરિબળો નક્કી કરશે કે દુનિયા યુદ્ધ તરફ આગળ વધશે કે રાજદ્વારી સમાધાન તરફ.