પેટ્રોલ-ડીઝલ બચાવવા અમદાવાદ અને સુરત મહાનગરપાલિકાનો મોટો નિર્ણય:

હવે અધિકારીઓ માટે ‘કાર પુલિંગ’ અને ‘ટુ-વ્હીલર શેરિંગ’ ફરજિયાત

દેશમાં વધતી ઇંધણની કિંમતો અને વૈશ્વિક સ્તરે ઊભી થયેલી ઊર્જા સંકટ જેવી પરિસ્થિતિ વચ્ચે હવે ગુજરાતની મહાનગરપાલિકાઓ પણ સક્રિય બની છે. વડાપ્રધાન Narendra Modi દ્વારા નાગરિકોને પેટ્રોલ અને ડીઝલનો વપરાશ ઘટાડવા માટે કરાયેલી અપીલ બાદ હવે Ahmedabad Municipal Corporation અને Surat Municipal Corporation દ્વારા મહત્વપૂર્ણ અને કડક નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. બંને મહાનગરપાલિકાઓએ પોતાના અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓ માટે ‘કાર પુલિંગ’ અને ‘ટુ-વ્હીલર શેરિંગ’ને પ્રોત્સાહન આપતાં તેને વ્યવહારિક રીતે ફરજિયાત બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો છે. વધતા પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વચ્ચે ઈંધણ બચત અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ માટે લેવામાં આવેલા આ નિર્ણયને મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.

તાજેતરમાં અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કમિશનર દ્વારા જાહેર કરાયેલા સત્તાવાર પરિપત્રમાં સ્પષ્ટ સૂચનાઓ આપવામાં આવી છે કે, જે અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓ એક જ ઓફિસ કમ્પાઉન્ડમાં અથવા નજીકની કચેરીઓમાં ફરજ બજાવે છે, તેઓએ હવે અલગ-અલગ વાહનોમાં ઓફિસ આવવાને બદલે ‘કાર પુલિંગ’ અથવા ‘ટુ-વ્હીલર શેરિંગ’ની પદ્ધતિ અપનાવવી પડશે. પાલિકા તંત્રનું માનવું છે કે જો એક જ વિસ્તારના કર્મચારીઓ સંયુક્ત રીતે મુસાફરી કરશે તો ઈંધણની બચત ઉપરાંત ટ્રાફિકનો બોજ પણ ઘટશે અને પર્યાવરણને પણ રાહત મળશે.

આ પરિપત્રમાં વધુમાં જણાવાયું છે કે, ફક્ત ઓફિસ આવવા-જવા પૂરતું જ નહીં પરંતુ વિવિધ મિટિંગો, સ્પોટ વિઝિટ અને ફિલ્ડ ઇન્સ્પેક્શન દરમિયાન પણ અધિકારીઓએ અલગ-અલગ સરકારી કે ખાનગી વાહનોનો ઉપયોગ ટાળવો રહેશે. તેના બદલે સંબંધિત અધિકારીઓએ એક જ વાહનમાં મુસાફરી કરવાની રહેશે. પાલિકા તંત્રના મતે દરરોજ મોટી સંખ્યામાં અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓ અલગ-અલગ વાહનોમાં આવતાં હોવાથી ઈંધણનો મોટાપાયે વ્યય થતો હતો. હવે આ નવી વ્યવસ્થાથી પેટ્રોલ અને ડીઝલનો વપરાશ નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય તેવી આશા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.

અમદાવાદ મહાનગરપાલિકા દ્વારા જાહેર કરાયેલા માર્ગદર્શનમાં જાહેર પરિવહન સેવાનો વધુમાં વધુ ઉપયોગ કરવા પણ સૂચન આપવામાં આવ્યું છે. ખાસ કરીને મેટ્રો, BRTS અને AMTS બસ સેવા જેવા વિકલ્પોનો ઉપયોગ વધારવા માટે અધિકારીઓને પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવ્યા છે. પાલિકા કમિશનર સહિતના ઉચ્ચ અધિકારીઓ મિટિંગ કે સ્પોટ વિઝિટ માટે અલગ-અલગ ગાડીઓમાં જવાના બદલે એક જ ગાડીમાં જવાની વ્યવસ્થા અમલમાં મૂકશે એવી પણ જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ નિર્ણયથી નીચેના સ્તરના કર્મચારીઓમાં પણ સંદેશો જશે અને સમગ્ર તંત્રમાં ઈંધણ બચત અંગે જાગૃતિ વધશે એવી અપેક્ષા છે.

બીજી તરફ સુરત મહાનગરપાલિકાએ પણ સમાન પ્રકારની પહેલ શરૂ કરી છે. M. Nagarajan દ્વારા પેટ્રોલ અને ડીઝલની બચત માટે અગત્યની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. સુરત પાલિકા તંત્રના જણાવ્યા મુજબ હવે અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓએ મિટિંગ, નિરીક્ષણ અથવા ઓફિસીયલ કામ માટે અલગ-અલગ વાહનો વાપરવાને બદલે સંયુક્ત મુસાફરી કરવાની રહેશે. સુરત મ્યુનિસિપલ કમિશનરે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે ઈંધણ બચત હવે ફક્ત સૂચન નહીં પરંતુ પ્રશાસનિક જવાબદારી બની રહી છે.

સુરત પાલિકાએ માત્ર કાર પુલિંગ સુધી મર્યાદિત ન રહી પર્યાવરણલક્ષી પરિવહન તરફ પણ મોટું પગલું ભર્યું છે. શહેરમાં ડોર-ટુ-ડોર ગાર્બેજ કલેક્શન અને સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ માટે હવે મોટા પ્રમાણમાં ઈ-વ્હીકલનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. પાલિકા તંત્રનું કહેવું છે કે આગામી સમયમાં ડીઝલ આધારિત વાહનોને તબક્કાવાર દૂર કરીને ઈલેક્ટ્રિક વાહનોને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે. ખાસ કરીને જાહેર પરિવહન ક્ષેત્રમાં હાલ ચાલી રહેલી ડીઝલ બસોને ધીમે ધીમે ઈ-બસથી બદલવાનું આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે.

પર્યાવરણ નિષ્ણાતોના મતે અમદાવાદ અને સુરત મહાનગરપાલિકાનો આ નિર્ણય ભવિષ્ય માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે. ભારત હાલમાં વૈશ્વિક ઊર્જા સંકટ અને વધતા ઇંધણ ભાવોની સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓ દ્વારા લેવામાં આવતા નાના-નાના નિર્ણયો પણ લાંબા ગાળે મોટા પરિણામો આપી શકે છે. જો સરકારી કચેરીઓમાં દરરોજ સૈંકડો વાહનોની અવરજવર ઘટશે તો પેટ્રોલ અને ડીઝલની બચત સાથે વાયુ પ્રદૂષણમાં પણ ઘટાડો થશે.

ટ્રાફિક નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે શહેરોમાં વધતા વાહનોને કારણે ટ્રાફિક સમસ્યા દિવસેને દિવસે ગંભીર બની રહી છે. ખાસ કરીને અમદાવાદ અને સુરત જેવા ઝડપી વિકસતા શહેરોમાં ઓફિસ સમય દરમિયાન ટ્રાફિક જામ સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે. જો સરકારી કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓ કાર પુલિંગ અપનાવશે તો શહેરના રસ્તાઓ પર વાહનોની સંખ્યા ઘટી શકે છે. જેના કારણે ટ્રાફિક મેનેજમેન્ટમાં પણ સુધારો આવશે.

આ નિર્ણય પાછળનું એક મહત્વપૂર્ણ કારણ વૈશ્વિક પરિસ્થિતિ પણ માનવામાં આવી રહી છે. મધ્યપૂર્વમાં ઊભેલા તણાવને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં ભારે વધારો થયો છે. ભારત જેવા દેશો મોટા પ્રમાણમાં કાચું તેલ આયાત કરતા હોવાથી તેની સીધી અસર દેશના ઇંધણ ભાવો પર પડી રહી છે. તાજેતરમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં થયેલા વધારાએ સામાન્ય જનતાનું બજેટ ખોરવી નાખ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં સરકાર અને સ્થાનિક તંત્ર બંને દ્વારા ઇંધણ બચતના પ્રયાસો વધારવામાં આવી રહ્યા છે.

પર્યાવરણ કાર્યકરોનું કહેવું છે કે ‘કાર પુલિંગ’ અને ‘ટુ-વ્હીલર શેરિંગ’ જેવી વ્યવસ્થાઓ માત્ર ઈંધણ બચાવવાનો જ નહીં પરંતુ કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવાનો પણ અસરકારક રસ્તો છે. એક જ વાહનમાં વધુ લોકો મુસાફરી કરશે તો ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો થશે. લાંબા ગાળે આ પહેલ હવામાન પરિવર્તન સામેની લડતમાં પણ મદદરૂપ બની શકે છે.

સરકારી કર્મચારીઓમાં પણ આ નિર્ણય અંગે મિશ્ર પ્રતિસાદ જોવા મળી રહ્યો છે. કેટલાક કર્મચારીઓએ જણાવ્યું હતું કે, જો યોગ્ય આયોજન સાથે અમલ કરવામાં આવશે તો ખર્ચમાં બચત થશે અને મુસાફરી વધુ સુવિધાજનક બની શકે છે. જ્યારે કેટલાક કર્મચારીઓએ સમય અને રૂટ સંકલન સંબંધિત પડકારો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમ છતાં મોટાભાગના અધિકારીઓનું માનવું છે કે હાલની વૈશ્વિક પરિસ્થિતિમાં ઈંધણ બચત માટે દરેક વ્યક્તિએ પોતાનું યોગદાન આપવું જરૂરી બની ગયું છે.

અમદાવાદ અને સુરત બાદ હવે રાજ્યની અન્ય મહાનગરપાલિકાઓ અને સરકારી વિભાગો પણ આવી જ વ્યવસ્થા અમલમાં મૂકે તેવી ચર્ચા ચાલી રહી છે. ખાસ કરીને વડોદરા, રાજકોટ અને ગાંધીનગર જેવા શહેરોમાં પણ સરકારી કચેરીઓ માટે કાર પુલિંગ મોડલ લાગુ કરવાની શક્યતાઓ અંગે વિચારણા થઈ રહી હોવાનું સૂત્રો જણાવે છે.

આ સમગ્ર અભિયાનનો મુખ્ય હેતુ માત્ર ઇંધણ બચાવવાનો નથી, પરંતુ નાગરિકોમાં જવાબદાર પરિવહન પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવાનો પણ છે. જો સરકારી તંત્ર પોતે ઉદાહરણ પૂરું પાડશે તો સામાન્ય નાગરિકો પણ કાર પુલિંગ, જાહેર પરિવહન અને ઈલેક્ટ્રિક વાહનો તરફ વધુ પ્રેરિત થઈ શકે છે.

વિશેષજ્ઞોનું માનવું છે કે આવનારા સમયમાં ભારત માટે ઊર્જા બચત અને પર્યાવરણ સુરક્ષા સૌથી મોટા પડકારોમાંથી એક બનવાના છે. આવા સમયમાં અમદાવાદ અને સુરત મહાનગરપાલિકાની પહેલ અન્ય શહેરો માટે પણ પ્રેરણારૂપ બની શકે છે. વધતા પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વચ્ચે હવે ‘એક વ્યક્તિ-એક વાહન’ની સંસ્કૃતિ છોડીને ‘સાંઝા પરિવહન’ તરફ આગળ વધવાનો સમય આવી ગયો છે, અને ગુજરાતની બે મહાનગરપાલિકાઓએ તેની શરૂઆત કરી દીધી છે.