જામનગર જિલ્લાના જોડિયા તાલુકાના ભાદરા ગામે સ્વામિનારાયણ મંદિર ખાતે યોજાયેલ ‘ગ્રામ કલ્યાણ કાર્યક્રમ’ અને પ્રાકૃતિક કૃષિ પરિસંવાદે ગ્રામ્ય વિકાસ, ખેડૂત કલ્યાણ અને ઝેરમુક્ત ખેતીના સંકલ્પને નવી દિશા આપી છે. રાજ્યપાલ આચાર્ય દેવવ્રતના અધ્યક્ષસ્થાને યોજાયેલા આ કાર્યક્રમમાં પ્રાકૃતિક ખેતીના મહત્ત્વ, ગૌ આધારિત કૃષિ, જમીનની ફળદ્રુપતા, પાણી સંરક્ષણ અને ખેડૂત આવક વધારવાના મુદ્દાઓ પર વિસ્તૃત માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું હતું. સાથે સાથે ‘સેવા સેતુ’ કાર્યક્રમ દ્વારા સરકારની વિવિધ જનકલ્યાણકારી યોજનાઓના લાભો ગ્રામજનોને ઘરઆંગણે પહોંચાડવામાં આવ્યા હતા.
પ્રાકૃતિક ખેતી – વિકસિત ભારત માટેનો માર્ગ
રાજ્યપાલશ્રીએ પોતાના ઉદબોધનમાં જણાવ્યું કે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના માર્ગદર્શન અને મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના નેતૃત્વ હેઠળ ગુજરાતમાં પ્રાકૃતિક ખેતી અભિયાન જનઆંદોલન બની રહ્યું છે. ઝેરમુક્ત ખોરાક, સ્વસ્થ નાગરિક અને ફળદ્રુપ જમીન – આ ત્રણેયને જોડતો એકમાત્ર માર્ગ પ્રાકૃતિક ખેતી છે.
તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે રાસાયણિક ખાતર અને જંતુનાશકોના વધતા ઉપયોગને કારણે જમીનની ઊર્જા ઘટી રહી છે, ભૂગર્ભ જળ પ્રદૂષિત થઈ રહ્યું છે અને ખોરાકમાં ઝેરના અંશ વધતા કેન્સર જેવી જીવલેણ બીમારીઓનું જોખમ વધી રહ્યું છે. આ પરિસ્થિતિમાં પ્રાકૃતિક ખેતી માત્ર વિકલ્પ નથી, પરંતુ અનિવાર્યતા છે.
ખર્ચ ઓછો – ઉત્પાદન વધુ
રાજ્યપાલશ્રીએ ઉદાહરણ આપતાં જણાવ્યું કે રાસાયણિક ખેતીમાં ખાતર, દવાઓ અને સિંચાઈ માટે ભારે ખર્ચ થાય છે, જ્યારે પ્રાકૃતિક ખેતીમાં જીવામૃત, બીજામૃત, આચ્છાદન જેવી પદ્ધતિઓથી ઓછા ખર્ચે વધુ ઉત્પાદન મેળવી શકાય છે. જમીનમાં ઓર્ગેનિક કાર્બન વધે છે, ભેજ જળવાઈ રહે છે અને પાકની ગુણવત્તા સુધરે છે.
તેમણે જંગલનું ઉદાહરણ આપ્યું – “જંગલમાં કોઈ ખાતર નાખતું નથી, છતાં વૃક્ષો પ્રાકૃતિક રીતે વિકસે છે, કારણ કે ત્યાં રસાયણો નથી.” આ ઉદાહરણ દ્વારા તેમણે ખેડૂતોને કુદરતી ચક્રને સમજી ખેતી કરવાની સલાહ આપી.
દેશી ગાય – પ્રાકૃતિક ખેતીનો આધારસ્તંભ
પ્રાકૃતિક ખેતીમાં દેશી ગાયના મહત્વ પર ભાર મૂકતા રાજ્યપાલશ્રીએ જણાવ્યું કે ગૌમૂત્ર અને ગૌછાણથી બનાવાતા જીવામૃત જમીનને જીવંત બનાવે છે. પશુપાલન અને ખેતીને જોડવાથી ખેડૂતની આવકમાં વધારો થાય છે. ગાય માત્ર ધાર્મિક નહીં, પરંતુ કૃષિ આધારિત આર્થિક સમૃદ્ધિનો મુખ્ય સ્તંભ છે.
તેમણે ખેડૂતોને શરૂઆતમાં આખા ખેતરમાં નહીં, પરંતુ એક એકરથી પ્રયોગ શરૂ કરીને ધીમે ધીમે વિસ્તાર વધારવા અનુરોધ કર્યો.
જમીન – જીવંત સજીવ છે
રાજ્યપાલશ્રીએ જમીનને ‘જીવંત સજીવ’ ગણાવી જણાવ્યું કે અળસિયા અને સૂક્ષ્મ જીવાણુઓ જમીન માટે રસોઈ બનાવે છે. યુરિયા, ડીએપી અને ઝેરી દવાઓના ઉપયોગથી આ મિત્ર જીવ નાશ પામે છે, જેના કારણે જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટે છે. પ્રાકૃતિક ખેતીથી આ જીવાણુઓ ફરી સક્રિય બને છે અને જમીન પોચી બને છે.
અળસિયાને તેમણે ‘નેચરલ વોટર હાર્વેસ્ટર’ ગણાવી કહ્યું કે તે જમીનમાં પાણી સંગ્રહ ક્ષમતા વધારવામાં મદદરૂપ થાય છે.
જિલ્લામાં પ્રાકૃતિક ખેતી માટે વ્યાપક આયોજન
જિલ્લા કલેક્ટર શ્રી કેતન ઠક્કરે જિલ્લામાં પ્રાકૃતિક ખેતીના પ્રસાર માટે થયેલા પ્રયાસોની માહિતી આપતા જણાવ્યું કે:
-
૧૪૦ ક્લસ્ટર કાર્યરત
-
૧૫૦થી વધુ કૃષિ સખી અને સી.આર.પી. માસ્ટર ટ્રેનર તરીકે કાર્યરત
-
૧,૪૮૮ ખેડૂતોએ પ્રાકૃતિક ખેતીનો સંકલ્પ કર્યો
-
૩૧ બાયો ઇનપુટ રિસોર્સ સેન્ટર
-
૨૧૬ મોડલ ફાર્મ તૈયાર
આ માળખું ખેડૂતોને તાલીમ, માર્ગદર્શન અને પ્રયોગાત્મક મદદ પૂરી પાડે છે.
ખેડૂતોને આર્થિક સહાય – સીધી ડીબીટી દ્વારા ચુકવણી
કલેક્ટરશ્રીએ ખેડૂતોના આર્થિક ઉત્કર્ષ અંગે માહિતી આપતા જણાવ્યું કે:
-
કમોસમી વરસાદ માટે ૧.૪૦ લાખ ખેડૂતોને રૂ. ૪૮૪.૮૮ કરોડ સહાય
-
ટેકાના ભાવે ખરીદી અંતર્ગત રૂ. ૧૬૨૧.૨૪ કરોડ ચૂકવણું
-
‘એગ્રીસ્ટેક’ હેઠળ ૯૨% પ્લોટનો ડિજિટલ સર્વે
-
‘મુખ્યમંત્રી ગૌમાતા પોષણ યોજના’ હેઠળ ગૌશાળાઓને રૂ. ૩.૭૭ કરોડ સહાય
આ યોજનાઓ ખેડૂતોને નાણાકીય સુરક્ષા અને ટેકનિકલ સક્ષમતા આપે છે.
વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ પર માર્ગદર્શન
આત્મા પ્રોજેક્ટ ડાયરેક્ટર બી.એ. પટેલે પ્રાકૃતિક ખેતીની વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ સમજાવી. જીવામૃત બનાવવાની રીત, બીજ સંસ્કાર, મલ્ચિંગ, પાક ફેરબદલી અને જીવાત નિયંત્રણના કુદરતી ઉપાયો વિશે વિસ્તૃત માહિતી આપવામાં આવી. તેમણે જણાવ્યું કે આ પદ્ધતિઓ અપનાવવાથી ખેતી ખર્ચમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે અને જમીનની લાંબા ગાળાની ઉત્પાદન ક્ષમતા વધે છે.
સેવા સેતુ – સરકાર ઘેર ઘેર
કાર્યક્રમ અંતર્ગત આયોજિત ‘સેવા સેતુ’માં ગ્રામજનોને વિવિધ સેવાઓ મળી:
-
આવકના દાખલા
-
આયુષ્માન કાર્ડ
-
રસીકરણ કેમ્પ
-
કૃષિ માર્ગદર્શન
-
પશુપાલન માહિતી
આથી ગામડાના લોકોને સરકારી કચેરી સુધી જવાનું ટાળીને સેવાઓ ઘરઆંગણે મળી.
પ્રાકૃતિક કૃષિના સ્ટોલ – જીવંત પ્રદર્શન
રાજ્યપાલશ્રીએ વિવિધ સ્ટોલની મુલાકાત લઈને પ્રાકૃતિક ખેતીના પ્રયોગો, બાયો ઇનપુટ, ગૌ આધારિત ઉત્પાદનો અને મોડલ ફાર્મના પ્રદર્શન નિહાળ્યા. સ્વામિનારાયણ સંસ્થાના સારંગપુર ખાતે ચાલી રહેલા પ્રાકૃતિક કૃષિ ફાર્મ અને ટ્રેનિંગ સેન્ટરની તેમણે પ્રશંસા કરી.
ખેડૂતોમાં ઉમંગ અને આશા
કાર્યક્રમમાં હાજર ખેડૂતો, કૃષિ સખીઓ, સી.આર.પી. કિસાન મિત્રો અને સરપંચોએ પ્રાકૃતિક ખેતી તરફ વળવાનો સંકલ્પ વ્યક્ત કર્યો. ઘણા ખેડૂતો માટે આ કાર્યક્રમ માર્ગદર્શક સાબિત થયો.
એક ખેડૂતે જણાવ્યું કે રાસાયણિક ખાતરના વધતા ખર્ચથી ખેતીમાં નફો ઘટી રહ્યો છે, જ્યારે પ્રાકૃતિક ખેતીથી ખર્ચ ઓછો અને જમીન સુધરે છે.
ગાર્ડ ઓફ ઓનર અને સન્માનવિધિ
કાર્યક્રમ પૂર્વે રાજ્યપાલશ્રીને ગાર્ડ ઓફ ઓનર આપવામાં આવ્યો. મહાનુભાવોને મિલેટ બાસ્કેટ દ્વારા સ્વાગત કરવામાં આવ્યું. જિલ્લા વિકાસ અધિકારી શારદા કાથડે આભારવિધિ વ્યક્ત કરી.
પ્રાકૃતિક ખેતી – ભવિષ્યની ખેતી
આ સમગ્ર પરિસંવાદે સ્પષ્ટ કર્યું કે પ્રાકૃતિક ખેતી માત્ર ખેતીની પદ્ધતિ નહીં, પરંતુ સ્વસ્થ સમાજ, સ્વચ્છ પર્યાવરણ અને ટકાઉ વિકાસનો માર્ગ છે. જમીન, પાણી, પશુધન અને માનવ આરોગ્ય – ચારેયને સુરક્ષિત રાખતી આ પદ્ધતિ ખેડૂતોને આર્થિક રીતે મજબૂત બનાવી શકે છે.
રાજ્યપાલશ્રીએ અંતમાં કહ્યું કે “આપણે આવનારી પેઢીને ઝેરમુક્ત ધરતી આપવી છે તો આજે જ પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવવી પડશે.”
નિષ્કર્ષ
ભાદરા ગામે યોજાયેલ આ પરિસંવાદે જામનગર જિલ્લામાં પ્રાકૃતિક ખેતીના પ્રસાર માટે મજબૂત પાયો નાખ્યો છે. સરકાર, પ્રશાસન, સંસ્થાઓ અને ખેડૂતો વચ્ચે સંકલન ઉભું થઈ રહ્યું છે. મોડલ ફાર્મ, તાલીમ કેન્દ્રો અને બાયો ઇનપુટ સેન્ટરો દ્વારા પ્રયોગાત્મક માર્ગદર્શન મળવાથી આગામી વર્ષોમાં જિલ્લામાં પ્રાકૃતિક ખેતીનું પ્રમાણ વધવાની શક્યતા છે.
ઝેરમુક્ત ખોરાક, ફળદ્રુપ જમીન અને સ્વસ્થ જીવન – આ ત્રણેયને સાકાર કરવા પ્રાકૃતિક ખેતી જ સચોટ માર્ગ છે. જામનગરના ખેડૂતો માટે આ પરિસંવાદ પ્રેરણાદાયી મંજિલ બની રહ્યો છે.
