બ્રિક્સ બેઠક વચ્ચે ઈરાનનો ભારત પર વિશેષ વિશ્વાસ: અબ્બાસ અરાઘચીનું મોટું નિવેદન, ચાબહારથી લઈને પશ્ચિમ એશિયાની શાંતિ સુધી ભારતને ગણાવ્યું ‘નિર્ણાયક શક્તિ’
નવી દિલ્હી ખાતે યોજાયેલી બ્રિક્સ દેશોની મહત્વપૂર્ણ બેઠક દરમિયાન ભારત આવેલા ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ ભારત અને ઈરાનના સંબંધોને લઈને એવું નિવેદન આપ્યું છે, જેને માત્ર કૂટનીતિક ટિપ્પણી તરીકે નહીં પરંતુ વૈશ્વિક રાજકારણના બદલાતા સમીકરણોમાં એક મોટા સંકેત તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે. અરાઘચીએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે ભારત અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધો માત્ર વેપાર કે ઊર્જા સહયોગ પૂરતા મર્યાદિત નથી પરંતુ બંને દેશો વચ્ચેનો સંબંધ વ્યૂહાત્મક, ઐતિહાસિક અને ભવિષ્યમુખી છે. ખાસ કરીને પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા તણાવ, અમેરિકા-ઈરાન વિવાદ, ઈઝરાયેલ સાથેના સંઘર્ષ અને વૈશ્વિક ઊર્જા રાજકારણની વચ્ચે ભારતની ભૂમિકા ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે તેવો સંદેશ પણ ઈરાન તરફથી આપવામાં આવ્યો છે. બ્રિક્સ મંચ પરથી ભારતને આપવામાં આવેલ આ મહત્ત્વ ઈરાનના બદલાતા કૂટનીતિક અભિગમને દર્શાવે છે.
અબ્બાસ અરાઘચીએ પોતાના નિવેદનમાં કહ્યું કે ઈરાન ભારતને માત્ર એક એશિયાઈ શક્તિ તરીકે જ નથી જોતું પરંતુ વિશ્વમાં સંતુલન સ્થાપિત કરી શકે તેવા વિશ્વસનીય દેશ તરીકે જુએ છે. તેમણે કહ્યું કે ભારતની છબી વિશ્વના મોટા ભાગના દેશોમાં સકારાત્મક છે અને ભારત એવા થોડાક દેશોમાં સામેલ છે, જે પશ્ચિમ અને પૂર્વ બંને સાથે સંતુલિત સંબંધો જાળવી શકે છે. અરાઘચીના આ નિવેદન પાછળનો અર્થ બહુ ઊંડો માનવામાં આવી રહ્યો છે કારણ કે હાલ વિશ્વમાં અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે વધતી સ્પર્ધા, રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ, ગાઝા સંકટ અને પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા સૈન્ય તણાવ વચ્ચે ભારત પોતાની “મલ્ટી-અલાઈનમેન્ટ” નીતિ દ્વારા અલગ ઓળખ ઉભી કરી રહ્યું છે. ઈરાનનો આ વિશ્વાસ ભારતની આંતરરાષ્ટ્રીય છબીને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
ઈરાનના વિદેશ મંત્રીએ સૌથી મહત્વપૂર્ણ નિવેદન તેમના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે આપ્યું. તેમણે સ્પષ્ટ કહ્યું કે ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ સંપૂર્ણપણે શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે છે અને તેનો ઉપયોગ માત્ર ઊર્જા, વૈજ્ઞાનિક વિકાસ અને નાગરિક જરૂરિયાતો માટે જ થવાનો છે. પશ્ચિમ દેશો ખાસ કરીને અમેરિકા લાંબા સમયથી ઈરાન પર પરમાણુ હથિયારો વિકસાવવાનો આરોપ લગાવતા આવ્યા છે, જેના કારણે અનેક વખત પ્રતિબંધો, આર્થિક દબાણ અને સૈન્ય ધમકીઓનો માહોલ ઉભો થયો છે. પરંતુ અરાઘચીએ દાવો કર્યો કે જ્યારે ઈરાન સાથે ચર્ચા અને વાતચીત ચાલી રહી હતી ત્યારે જ તેના પર હુમલો કરવામાં આવ્યો, જેના કારણે વિશ્વાસનો અભાવ વધુ ઊંડો બન્યો છે. તેમણે આ ઘટનાને આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિ માટે ખતરનાક ગણાવી.
અરાઘચીના આ નિવેદનનો સીધો સંદર્ભ તાજેતરમાં પશ્ચિમ એશિયામાં વધેલા સૈન્ય હુમલાઓ અને તણાવ સાથે જોડાયેલો માનવામાં આવી રહ્યો છે. ઈરાન છેલ્લા ઘણા સમયથી અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ સાથેના સંઘર્ષના કેન્દ્રમાં રહ્યું છે. ગાઝા યુદ્ધ બાદ સમગ્ર પશ્ચિમ એશિયામાં અસ્થિરતા વધી છે. લેબનાનમાં હિઝબુલ્લાહ, યમનમાં હુથી બળવો, સીરિયામાં પ્રોક્સી યુદ્ધ અને ઈરાકમાં સશસ્ત્ર જૂથોની સક્રિયતા વચ્ચે ઈરાનની ભૂમિકા હંમેશા ચર્ચામાં રહી છે. આવી સ્થિતિમાં ઈરાન હવે એવા દેશોની શોધમાં છે, જે વૈશ્વિક સ્તરે સંતુલિત અને વિશ્વસનીય મધ્યસ્થી બની શકે. ભારતનું નામ આ સંદર્ભમાં આગળ આવવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
ઈરાનના વિદેશ મંત્રીએ ભારતની પ્રશંસા કરતા જણાવ્યું કે ભારત ફારસની ખાડીના લગભગ તમામ દેશો સાથે મિત્રતાપૂર્ણ સંબંધો ધરાવે છે. ભારતના સંબંધો એક તરફ સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ અને કતાર જેવા સુન્ની દેશો સાથે મજબૂત છે તો બીજી તરફ ઈરાન સાથે પણ ઐતિહાસિક અને વ્યૂહાત્મક જોડાણ છે. આ ઉપરાંત ભારતના ઈઝરાયેલ સાથે પણ મજબૂત રક્ષણાત્મક અને ટેકનોલોજી આધારિત સંબંધો છે. આવી સ્થિતિમાં ભારત પાસે તે ક્ષમતા છે કે તે તણાવગ્રસ્ત પક્ષો વચ્ચે સંવાદ સ્થાપિત કરી શકે. અરાઘચીએ કહ્યું કે જો ભારત શાંતિ માટે મધ્યસ્થીની ભૂમિકા ભજવવા આગળ આવે તો ઈરાન તેનો સ્વાગત કરશે. આ નિવેદન માત્ર એક રાજકીય શિષ્ટાચાર નથી પરંતુ ઈરાન તરફથી ભારત માટે ખુલ્લું આમંત્રણ માનવામાં આવી રહ્યું છે.
વિશ્વ રાજકારણના નિષ્ણાતો માને છે કે ભારત છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વૈશ્વિક સ્તરે “વિશ્વસનીય શક્તિ” તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ દરમિયાન ભારતે કોઈ એક પક્ષને ખુલ્લો ટેકો આપ્યા વગર બંને દેશો સાથે સંવાદ જાળવ્યો હતો. તે જ રીતે ગાઝા મુદ્દે પણ ભારતે આતંકવાદ સામે કડક વલણ સાથે માનવતાવાદી સહાય અને શાંતિની જરૂરિયાત બંને પર ભાર મૂક્યો હતો. ભારતની આ સંતુલિત નીતિ ઘણા દેશોને વિશ્વાસ આપે છે કે નવી દિલ્હી કોઈ પણ સંકટમાં સંવાદ અને શાંતિનો માર્ગ શોધી શકે છે. ઈરાનના નિવેદનથી આ માન્યતા વધુ મજબૂત બની છે.
અરાઘચીએ પોતાના નિવેદનમાં ચાબહાર પોર્ટ પ્રોજેક્ટનો પણ વિશેષ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે અમેરિકાના પ્રતિબંધો હોવા છતાં ચાબહાર ભારત માટે મધ્ય એશિયા અને યુરોપ સુધી પહોંચવાનો “ગોલ્ડન ગેટ” સાબિત થઈ શકે છે. ચાબહાર બંદર ભારત અને ઈરાન વચ્ચેનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક પ્રોજેક્ટ માનવામાં આવે છે. આ બંદર દ્વારા ભારત પાકિસ્તાનને બાયપાસ કરીને અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયા સુધી વેપાર માર્ગ વિકસાવી શકે છે. ભારત માટે આ પ્રોજેક્ટ માત્ર વેપારનો માર્ગ નથી પરંતુ ચીનના વધતા પ્રભાવ સામે વ્યૂહાત્મક સંતુલન પણ છે.
ચાબહાર પોર્ટનું મહત્વ એટલા માટે પણ વધારે છે કારણ કે ચીન પાકિસ્તાનમાં ગ્વાદર પોર્ટ વિકસાવી રહ્યું છે, જે ચીન-પાકિસ્તાન આર્થિક કોરિડોરનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. ગ્વાદર અને ચાબહાર બંને બંદરો ભૌગોલિક રીતે નજીક છે પરંતુ બંને પાછળના વ્યૂહાત્મક હેતુઓ અલગ છે. ચીન ગ્વાદર દ્વારા અરબી સમુદ્ર અને મધ્ય પૂર્વમાં પોતાનો પ્રભાવ વધારવા માગે છે જ્યારે ભારત ચાબહાર દ્વારા વેપાર, ઊર્જા અને કૂટનીતિક પહોંચ વધારવા માગે છે. ઈરાન દ્વારા ચાબહાર પ્રોજેક્ટને “ગોલ્ડન ગેટ” ગણાવવું ભારત માટે મોટો સંકેત છે કે તેહરાન હજુ પણ નવી દિલ્હીને વિશ્વસનીય ભાગીદાર તરીકે જુએ છે.
અમેરિકાના પ્રતિબંધો ચાબહાર પ્રોજેક્ટ માટે સૌથી મોટો પડકાર રહ્યા છે. ઈરાન પર લાગેલા આર્થિક પ્રતિબંધોના કારણે અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ અને રોકાણકારો પાછળ હટી ગયા હતા. ભારતે પણ કેટલાક તબક્કે સાવચેત અભિગમ અપનાવ્યો હતો. તેમ છતાં ભારતે આ પ્રોજેક્ટમાંથી સંપૂર્ણપણે હાથ ખેંચ્યો નથી. તાજેતરમાં બંને દેશો વચ્ચે લાંબા ગાળાના કરાર થયા બાદ ચાબહાર પ્રોજેક્ટ ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. અરાઘચીએ ભારતને આ પ્રોજેક્ટની ગતિ વધારવા અપીલ કરી છે, જે દર્શાવે છે કે ઈરાન હવે વધુ ઝડપથી આ બંદરને વૈશ્વિક વેપાર કેન્દ્ર બનાવવા ઈચ્છે છે.
ચાબહાર પ્રોજેક્ટ ભારત માટે કેટલો મહત્વપૂર્ણ છે તે સમજવું પણ જરૂરી છે. ભારત લાંબા સમયથી મધ્ય એશિયા સુધી સીધી પહોંચ મેળવવા માંગે છે પરંતુ પાકિસ્તાન જમીન માર્ગ આપવા તૈયાર નથી. આવી સ્થિતિમાં ઈરાનનું ચાબહાર બંદર ભારત માટે વૈકલ્પિક દરિયાઈ અને જમીની માર્ગ પ્રદાન કરે છે. આ માર્ગ દ્વારા ભારત અફઘાનિસ્તાન, ઉઝબેકિસ્તાન, તુર્કમેનિસ્તાન અને આગળ યુરોપ સુધી વેપાર વધારી શકે છે. ખાસ કરીને ઈન્ટરનેશનલ નોર્થ-સાઉથ ટ્રાન્સપોર્ટ કોરિડોર સાથે જોડાણ થવાથી ભારતને વેપારમાં મોટો ફાયદો થઈ શકે છે.
અબ્બાસ અરાઘચીના નિવેદનનો બીજો મહત્વપૂર્ણ પાસો બ્રિક્સ સંગઠન સાથે જોડાયેલો છે. બ્રિક્સ હવે માત્ર આર્થિક ગઠબંધન નથી રહ્યું પરંતુ પશ્ચિમ પ્રભાવ સામે વૈકલ્પિક વૈશ્વિક વ્યવસ્થા ઉભી કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન અને દક્ષિણ આફ્રિકા સાથે હવે નવા સભ્ય દેશો પણ જોડાઈ રહ્યા છે. ઈરાન પણ બ્રિક્સમાં જોડાયા બાદ પોતાની વૈશ્વિક સ્થિતિ મજબૂત બનાવવા ઈચ્છે છે. ભારત અને ઈરાન વચ્ચે વધતું સહયોગ બ્રિક્સની અંદર નવી સમીકરણો ઉભી કરી શકે છે.
ભારત માટે પણ ઈરાન ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ દેશ છે. ઊર્જા સુરક્ષા, વેપાર, સમુદ્રી માર્ગો અને પશ્ચિમ એશિયામાં ભારતીય પ્રવાસીઓની સુરક્ષા જેવા અનેક મુદ્દાઓમાં ઈરાનની ભૂમિકા છે. એક સમય એવો હતો જ્યારે ભારત ઈરાન પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઈલ ખરીદતું હતું. અમેરિકી પ્રતિબંધો બાદ તેમાં ઘટાડો થયો હતો પરંતુ ભવિષ્યમાં પરિસ્થિતિ અનુકૂળ બનશે તો બંને દેશો વચ્ચે ઊર્જા સહયોગ ફરી વધી શકે છે. આર્થિક રીતે મુશ્કેલીનો સામનો કરી રહેલા ઈરાન માટે ભારત મોટું બજાર અને રોકાણકાર દેશ બની શકે છે.
અરાઘચીના નિવેદન બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચર્ચા શરૂ થઈ છે કે શું ભારત ખરેખર પશ્ચિમ એશિયામાં મધ્યસ્થી બની શકે? ઘણા નિષ્ણાતો માને છે કે ભારત પાસે વિશ્વસનીયતા છે પરંતુ તે ખુલ્લેઆમ મધ્યસ્થીની ભૂમિકા લેવાનું ટાળે છે. ભારત પરંપરાગત રીતે “સંવાદ” અને “કૂટનીતિક ઉકેલ”ની વાત કરે છે પરંતુ સીધા સંઘર્ષમાં હસ્તક્ષેપ કરતું નથી. તેમ છતાં ઈરાન તરફથી આવી ઓફર મળવી ભારત માટે મોટી કૂટનીતિક તક ગણાઈ રહી છે.
ભારત અને ઈરાનના સંબંધો ઐતિહાસિક રીતે પણ ખૂબ ઊંડા રહ્યા છે. બંને દેશો વચ્ચે સાંસ્કૃતિક, ભાષાકીય અને વેપારી સંબંધો સદીઓ જૂના છે. મુગલ કાળથી લઈને આધુનિક યુગ સુધી ફારસી સંસ્કૃતિનો ભારત પર મોટો પ્રભાવ રહ્યો છે. આજના સમયમાં પણ બંને દેશો વચ્ચે શૈક્ષણિક, સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક સહયોગ ચાલુ છે. ચાબહાર પ્રોજેક્ટ અને ઊર્જા સહયોગ આ સંબંધોને વધુ વ્યૂહાત્મક બનાવે છે.
વિશ્વમાં બદલાતી ભૂરાજકીય પરિસ્થિતિ વચ્ચે ભારત હવે માત્ર પ્રાદેશિક શક્તિ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક નિર્ણય પ્રક્રિયામાં મહત્વપૂર્ણ ખેલાડી તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. ઈરાનના વિદેશ મંત્રીનું નિવેદન આ બદલાવની જ સાબિતી છે. પશ્ચિમ એશિયાના સંકટ, પરમાણુ વિવાદ, ઊર્જા રાજકારણ અને વૈશ્વિક વેપાર માર્ગોની વચ્ચે ભારતને મળતું આ મહત્વ આગામી વર્ષોમાં ભારતની વિદેશ નીતિ માટે નવી તકો અને પડકારો બંને ઉભા કરી શકે છે.
અંતમાં કહી શકાય કે બ્રિક્સ બેઠક દરમિયાન અબ્બાસ અરાઘચીએ આપેલા નિવેદન માત્ર કૂટનીતિક શબ્દો નથી પરંતુ તેમાં ભવિષ્યની વૈશ્વિક રાજનીતિના અનેક સંકેતો છુપાયેલા છે. ઈરાન ભારતને વિશ્વાસપાત્ર મિત્ર, સંભવિત મધ્યસ્થી અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર તરીકે જુએ છે. ચાબહાર પોર્ટથી લઈને પશ્ચિમ એશિયાની શાંતિ સુધી ભારતની ભૂમિકા આગામી સમયમાં વધુ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. હવે દુનિયાની નજર એ પર રહેશે કે ભારત આ વિશ્વાસને કેવી રીતે આગળ વધારે છે અને વૈશ્વિક મંચ પર પોતાની સંતુલિત અને વ્યૂહાત્મક ભૂમિકાને કેટલી અસરકારક રીતે નિભાવે છે.
