મતાધિકાર પર સંકટ? ફોર્મ નંબર-૭ના દુરુપયોગ સામે કોંગ્રેસનો ઘનઘોર વિરોધ

મતદાર યાદી સુધારણાની પ્રક્રિયામાં કાયદાના ઉલ્લંઘન બદલ મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીને આવેદનપત્ર

ગુજરાત પ્રદેશ કોંગ્રેસ સમિતિના પ્રમુખ શ્રી અમિતભાઈ ચાવડા ના સ્પષ્ટ આદેશ અનુસાર, જામનગર શહેર કોંગ્રેસ સમિતિના પ્રમુખ શ્રી દિગુભા જાડેજાના માર્ગદર્શન હેઠળ અને શહેર કોંગ્રેસ સમિતિની જવાબદારી હેઠળ આજે એક મહત્વપૂર્ણ લોકશાહી લડત હાથ ધરવામાં આવી હતી. મતાધિકારની રક્ષા અને સામાન્ય મતદાતાઓને તેમના બંધારણીય અધિકારથી વંચિત રાખવાના પ્રયાસો સામે અવાજ ઉઠાવતા, પ્રદેશમાંથી પ્રાપ્ત થયેલ ફોર્મ નંબર-૭ સંબંધિત વાંધા અરજીઓ મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી સમક્ષ સોંપવામાં આવી હતી.

આ આવેદનપત્રમાં “રજીસ્ટ્રેશન ઓફ ઈલેક્ટર્સ રૂલ્સ, ૧૯૬૦”ના વિવિધ નિયમો — ખાસ કરીને રૂલ ૧૩(૨), ૧૫(૧)(બી), ૧૭, ૧૯, ૨૦ અને ૨૧A —ના ખુલ્લેઆમ ઉલ્લંઘન દ્વારા ગુજરાત રાજ્યના હજારો સામાન્ય મતદાતાઓને મતાધિકારથી વંચિત રાખવાના ગંભીર આરોપો લગાવવામાં આવ્યા છે.

મતદાર યાદી સુધારણા-૨૦૨૬ અને શંકાસ્પદ પ્રક્રિયા

ગુજરાત રાજ્યમાં મતદાર યાદીની ખાસ સઘન સુધારણા-૨૦૨૬ના સંદર્ભે તા. ૧૯/૧૨/૨૦૨૫ના રોજ મુસદા મતદાર યાદી (Draft Electoral Roll) જાહેર કરવામાં આવી હતી. આ ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદી અનુસંધાને વાંધા, સૂચનો અને હક્ક-દાવા રજૂ કરવા માટે ફોર્મ નં. ૬, ૭ અને ૮ ભરવાની અંતિમ તારીખ તા. ૧૮/૦૧/૨૦૨૬ નક્કી કરવામાં આવી હતી.

પરંતુ અત્યંત ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે અચાનક તા. ૧૬/૦૧/૨૦૨૬થી સમગ્ર ગુજરાતમાં મતદાર નામ કમી કરવા માટેના ફોર્મ નં. ૭ હજારોની સંખ્યામાં જમા થવા લાગ્યા. કોંગ્રેસ પક્ષનું માનવું છે કે આ કોઈ સ્વાભાવિક પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ એક સુયોજિત અને ષડયંત્રાત્મક પ્રયાસ છે.

સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો

નામદાર સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા લાલબાબ હુસેન કેસમાં સ્પષ્ટપણે જણાવવામાં આવ્યું છે કે:

“જો કોઈ વ્યક્તિનું નામ પહેલેથી જ મતદાર યાદીમાં સામેલ હોય, તો તે ભારતીય નાગરિક છે તેવી કાયદાકીય ધારણા (presumption) કરવી જોઈએ.”

આ સ્પષ્ટ ચુકાદા છતાં પણ આધાર પુરાવા વગર હજારો મતદાતાઓના નામ કમી કરવા માટે ફોર્મ નં. ૭નો ઉપયોગ થતો હોવાનું કોંગ્રેસે ગંભીર રીતે રજૂ કર્યું છે.

રૂલ ૧૩(૨): વાંધો રજૂ કરવાનો અધિકાર કોને?

રજીસ્ટ્રેશન ઓફ ઈલેક્ટર્સ રૂલ્સ, ૧૯૬૦ના રૂલ ૧૩(૨) અનુસાર વાંધો રજૂ કરવાનો અધિકાર માત્ર તે વ્યક્તિને છે, જે તે જ વિધાનસભા મતવિસ્તારનો નોંધાયેલ મતદાર હોય. એટલે કે કોઈ બાહ્ય વ્યક્તિ, રાજકીય કાર્યકર કે સંસ્થાને આ અધિકાર મળતો નથી.

છતાં પણ કોંગ્રેસે આરોપ લગાવ્યો છે કે:

• બિનઅધિકૃત વ્યક્તિઓ દ્વારા ફોર્મ નં. ૭ ભરવામાં આવ્યા

• આધાર પુરાવા વગર વાંધા દાખલ કરવામાં આવ્યા

• રજીસ્ટ્રેશન ઓફિસર દ્વારા આવા વાંધાઓ તાત્કાલિક રદ કરવામાં આવ્યા નથી

નોટિસ અને સુનાવણી વિના નામ કમી કરવાની કોશિશ

જો રજીસ્ટ્રેશન ઓફિસર કોઈ વાંધાને માન્ય ગણે, તો રૂલ ૧૯ મુજબ સંબંધિત મતદાતાને નોટિસ આપવી ફરજીયાત છે અને સુનાવણીની પુરતી તક આપવી જરૂરી છે. કોંગ્રેસના આવેદનપત્ર મુજબ આ પ્રક્રિયાનો મોટા પાયે ભંગ થયો છે.

આ ઉપરાંત, જો ફાઈનલ ઇલેક્ટોરલ રોલ પ્રસિદ્ધ થાય તે પહેલા કોઈ નામ કમી કરવાનું હોય, તો:

• રૂલ ૨૧ મુજબ ફોર્મ ૧૧માં વિગતવાર યાદી તૈયાર કરવી

• નોટિસ બોર્ડ પર જાહેર કરવી

• રૂલ ૧૫(૧)(બી) મુજબ જાહેર જનતા માટે પ્રસિદ્ધ કરવી

આ તમામ કાનૂની ફરજોનું પાલન થતું ન હોવાનું કોંગ્રેસે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે.

રૂલ ૧૭ અને ખોટી વાંધા અરજીઓ

રૂલ ૧૭ અનુસાર આધાર પુરાવા વગર રજૂ થયેલી ફોર્મ નં. ૭ની અરજીઓ રજીસ્ટ્રેશન ઓફિસરે ફરજીયાત રદ કરવી જોઈએ. એટલું જ નહીં, આવી ખોટી વાંધા અરજી કરનાર સામે “ધ રીપ્રેઝન્ટેશન ઓફ પીપલ્સ એક્ટ, ૧૯૫૦”ની કલમ-૩૧ અને ભારતીય ન્યાય સંહિતાની કલમ ૨૧૨, ૨૧૬ અને ૨૧૭ હેઠળ ફોજદારી કાર્યવાહી થવી જોઈએ.

કોંગ્રેસનો આરોપ છે કે આ કડક જોગવાઈઓ હોવા છતાં કોઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવી નથી.

રાજકીય દબાણ અને ષડયંત્રનો ગંભીર આરોપ

આવેદનપત્રમાં સૌથી ગંભીર આરોપ એ છે કે રજીસ્ટ્રેશન ઓફ ઈલેક્ટર્સ રૂલ્સ, ૧૯૬૦ના નિયમોનું પાલન ન કરી સામાન્ય મતદાતાઓને મતાધિકારથી વંચિત રાખવાનો ષડયંત્ર ભારતીય જનતા પાર્ટીના ઈશારે અને દબાણવશ થઈ રહ્યો હોવાનું સ્પષ્ટ જણાય છે.

કોંગ્રેસે આને લોકશાહીના મૂળ પર સીધો હુમલો ગણાવ્યો છે.

કોંગ્રેસની મુખ્ય માંગણીઓ

ઉપરોક્ત તમામ હકીકતોને ધ્યાનમાં લેતા કોંગ્રેસ પક્ષે મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી સમક્ષ નીચે મુજબની માંગણીઓ મૂકી છે:

1. ફોર્મ નં. ૭ મુજબ રજૂ થયેલ તમામ વિધાનસભાના વાંધાઓને ફોર્મ ૧૧ મુજબ જાહેર જનતા માટે પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવે

2. આધાર પુરાવા વગર રજૂ થયેલી તમામ ફોર્મ ૭ની અરજીઓ તાત્કાલિક દફ્તરે કરવામાં આવે

3. ખોટી વાંધા અરજીઓ કરનાર વાંધેદારો સામે ફોજદારી કાર્યવાહી કરવામાં આવે

4. કોઈપણ મતદારનું નામ યોગ્ય પ્રક્રિયા વિના કમી ન કરવામાં આવે

5. તમામ યોગ્ય મતદાતાઓના નામ ફાઈનલ મતદાર યાદીમાં સમાવિષ્ટ કરવામાં આવે

મતાધિકારની રક્ષા માટે સંઘર્ષ

કોંગ્રેસ પક્ષે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે મતાધિકાર એ બંધારણીય હક છે અને તેને કોઈ પણ રીતે છીનવી લેવો લોકશાહીના વિરુદ્ધ છે. જો જરૂર પડશે તો કોંગ્રેસ આ મુદ્દે રાજ્યવ્યાપી આંદોલન કરશે.

લોકશાહીની લડત યથાવત્

આ સમગ્ર ઘટના એ બતાવે છે કે લોકશાહી માત્ર ચૂંટણી સુધી સીમિત નથી, પરંતુ મતદાર યાદીની પારદર્શકતા અને કાનૂની પ્રક્રિયા પણ એટલી જ મહત્વની છે. જામનગરથી શરૂ થયેલો આ અવાજ હવે સમગ્ર ગુજરાતમાં ગુંજશે એવી કોંગ્રેસની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.