મહારાષ્ટ્ર રાજ્યમાં લિંગ અનુપાત અંગે એક મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા રાજ્ય વિધાનસભામાં સામે આવી છે. રાજ્યના આરોગ્યપ્રધાન પ્રકાશ આબિટકરે વિધાનસભામાં આપેલા નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે છેલ્લા વર્ષોમાં લિંગ અનુપાતમાં થોડો સુધારો થયો છે, પરંતુ હજી પણ સ્થિતિ સંતોષકારક નથી અને સામાજિક જાગૃતિ લાવવી અત્યંત જરૂરી છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે સ્ત્રીભ્રૂણ હત્યા રોકવા માટે સરકાર પ્રી-કન્સેપ્શન ઍન્ડ પ્રી-નેટલ ડાયગ્નોસ્ટિક ટેક્નિક (PCPNDT) કાયદાને વધુ મજબૂત બનાવવાના પગલાં લઈ રહી છે.

લિંગ અનુપાત શું કહે છે?

લિંગ અનુપાત એટલે પ્રતિ ૧૦૦૦ પુરુષો સામે કેટલી મહિલાઓ છે તેનો આંકડો. આ આંકડો સમાજના આરોગ્ય, સ્ત્રી સશક્તિકરણ, શિક્ષણ અને માનસિકતાનું પ્રતિબિંબ છે.
મહારાષ્ટ્રમાં:

• ૨૦૨૩માં લિંગ અનુપાત: ૯૦૭

• ૨૦૨૪માં લિંગ અનુપાત: ૯૧૨

• હાલ: ૯૧૩

આંકડાઓ દર્શાવે છે કે સુધારો થયો છે, પરંતુ પ્રતિ ૧૦૦૦ પુરુષે ૯૧૩ મહિલાઓનો અર્થ એ છે કે હજી પણ સ્ત્રીઓની સંખ્યા નોંધપાત્ર રીતે ઓછી છે.

વિધાનસભામાં ઉઠેલો મુદ્દો

નૅશનલિસ્ટ કૉન્ગ્રેસ પાર્ટી (SP)ના નેતા જિતેન્દ્ર આવ્હાડે વિધાનસભામાં લિંગ અનુપાતના પ્રશ્નને ગંભીરતાથી ઉઠાવ્યો. તેમણે રાજ્યમાં ચાલતી સામાજિક માનસિકતા, ગર્ભપાત અને ગેરકાયદેસર લિંગ નિર્ધારણ પરીક્ષણોની બાબત પર ધ્યાન દોર્યું.

તેના જવાબમાં આરોગ્યપ્રધાન પ્રકાશ આબિટકરે જણાવ્યું કે સરકાર PCPNDT કાયદાને કડક રીતે લાગુ કરી રહી છે અને આ કાયદા હેઠળ અત્યાર સુધી:

• ૯૦ સ્ટિંગ ઑપરેશન

• ૬૨૭ કેસ નોંધાયા

• ૧૨૯ ડૉક્ટરોનું રજિસ્ટ્રેશન રદ

આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે ગેરકાયદેસર લિંગ નિર્ધારણ અને સ્ત્રીભ્રૂણ હત્યાના કેસો સામે કાર્યવાહી થઈ રહી છે.

PCPNDT કાયદો શું છે?

PCPNDT કાયદો ગર્ભમાં બાળકનું લિંગ નિર્ધારણ કરવાની ગેરકાયદેસર પ્રક્રિયા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.
આ કાયદાના મુખ્ય હેતુઓ:

• ગર્ભમાં બાળકનું લિંગ જાણવા પર પ્રતિબંધ

• ગેરકાયદેસર સોનોગ્રાફી સેન્ટરો પર કાર્યવાહી

• સ્ત્રીભ્રૂણ હત્યા રોકવી

• ડૉક્ટરો અને ક્લિનિકો પર કડક નિયંત્રણ

આ કાયદો હોવા છતાં ગેરકાયદેસર રીતે લિંગ નિર્ધારણ થતું હોવાના કિસ્સાઓ સામે આવતા રહે છે, જે ચિંતાજનક છે.

સામાજિક માનસિકતા: મૂળ કારણ

લિંગ અનુપાતના અસંતુલન પાછળનું સૌથી મોટું કારણ સામાજિક માનસિકતા છે.
ઘણા વિસ્તારોમાં આજે પણ:

• પુત્ર પ્રાધાન્ય

• કન્યાને આર્થિક બોજ તરીકે જોવાની માનસિકતા

• દહેજ પ્રથા

• કુટુંબની વંશ પરંપરા પુત્ર દ્વારા જ ચાલે એવી માન્યતા

આ કારણે ગર્ભમાં દીકરી હોવાનું જાણવા મળતાં ગેરકાયદેસર ગર્ભપાત કરાવવાના કિસ્સાઓ બનતા રહે છે.

શહેરી અને ગ્રામ્ય વિસ્તાર વચ્ચેનો તફાવત

મહારાષ્ટ્રમાં શહેરી વિસ્તારોમાં શિક્ષણ અને આરોગ્ય સેવાઓ વધુ હોવા છતાં લિંગ અનુપાતમાં ખાસ સુધારો નથી.
તેના કારણો:

• ખાનગી સોનોગ્રાફી સેન્ટરોનો દુરુપયોગ

• આર્થિક રીતે સક્ષમ વર્ગમાં પુત્ર પ્રાધાન્ય

• ટેક્નોલોજીનો ગેરઉપયોગ

ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં:

• અશિક્ષણ

• સામાજિક દબાણ

• પરંપરાગત માન્યતાઓ

આ બધું મળીને સમસ્યાને વધુ ગંભીર બનાવે છે.

સરકારના પગલાં

આરોગ્યપ્રધાનના જણાવ્યા અનુસાર સરકાર નીચેના પગલાં લઈ રહી છે:

૧. સ્ટિંગ ઑપરેશન

ગેરકાયદેસર લિંગ નિર્ધારણ કરતા ક્લિનિકો સામે ગુપ્ત કાર્યવાહી.

૨. ડૉક્ટરો પર કાર્યવાહી

કાયદા ભંગ કરતા ડૉક્ટરોના રજિસ્ટ્રેશન રદ.

૩. જાગૃતિ અભિયાન

“બેટી બચાવો, બેટી પડાવો” જેવા અભિયાન દ્વારા સમાજમાં જાગૃતિ.

૪. સોનોગ્રાફી સેન્ટરોની મોનીટરિંગ

દરેક પરીક્ષણનો રેકોર્ડ રાખવાની ફરજ.

લિંગ અનુપાત ખરાબ હોય તો શું થાય?

લિંગ અનુપાતમાં અસંતુલનના ગંભીર સામાજિક પરિણામો થાય છે:

• લગ્ન માટે મહિલાઓની અછત

• મહિલાઓની ખરીદી-વેચાણ જેવી માનવ વણજ

• મહિલાઓ સામેના ગુનાઓમાં વધારો

• બહુપત્ની પ્રથા

• સામાજિક અસ્થિરતા

આ સમસ્યા માત્ર મહિલાઓ માટે નહીં પરંતુ સમગ્ર સમાજ માટે ખતરનાક છે.

આરોગ્ય અને શિક્ષણ સાથેનો સંબંધ

જે વિસ્તારોમાં:

• મહિલાઓનું શિક્ષણ વધારે

• આરોગ્ય સેવાઓ સારી

• મહિલાઓને રોજગાર મળે

તે વિસ્તારોમાં લિંગ અનુપાત સુધરેલો જોવા મળે છે.
આથી સ્પષ્ટ થાય છે કે મહિલાઓનું સશક્તિકરણ જ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ છે.

કાનૂની પગલાં પૂરતા નથી

વિશેષજ્ઞોના મત અનુસાર માત્ર કાયદા કડક બનાવવાથી સમસ્યા હલ થતી નથી.
જરૂરી છે:

• માનસિકતા બદલવી

• દીકરીઓને સમાન હક આપવો

• પરિવાર સ્તરે જાગૃતિ

• ધાર્મિક અને સામાજિક આગેવાનોનો સહયોગ

ડૉક્ટરોની ભૂમિકા

ચિકિત્સા ક્ષેત્રમાં કેટલાક ડૉક્ટરો ગેરકાયદેસર રીતે લિંગ નિર્ધારણ કરતા હોવાનું બહાર આવ્યું છે.
પરંતુ મોટાભાગના ડૉક્ટરો કાયદાનું પાલન કરે છે.
આ માટે:

• મેડિકલ એથિક્સ પર ભાર

• કડક લાયસન્સ સિસ્ટમ

• નિયમિત ઓડિટ

આ જરૂરી છે.

મહિલાઓની ઘટતી સંખ્યા: ભવિષ્ય માટે ખતરો

જો લિંગ અનુપાતમાં સુધારો નહીં થાય તો:

• સામાજિક અસંતુલન વધશે

• મહિલાઓની સુરક્ષા પ્રશ્ન બની રહેશે

• કુટુંબ વ્યવસ્થા પર અસર પડશે

આથી આ માત્ર આંકડાનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ સમાજના ભવિષ્યનો પ્રશ્ન છે.

સફળ ઉદાહરણો

કેટલાક જિલ્લાઓમાં:

• કન્યા જન્મ પર પ્રોત્સાહન

• મફત શિક્ષણ

• આરોગ્ય વીમા

• કન્યા કલ્યાણ યોજનાઓ

આ પગલાંથી લિંગ અનુપાતમાં સુધારો જોવા મળ્યો છે.
આ મોડેલને રાજ્યભરમાં અમલમાં મૂકવાની જરૂર છે.

મીડિયા અને સમાજની જવાબદારી

મીડિયા:

• જાગૃતિ ફેલાવે

• ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ બહાર લાવે

સમાજ:

• દીકરીના જન્મને ઉત્સવ તરીકે ઉજવે

• દહેજનો વિરોધ કરે

• શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપે

રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ જરૂરી

આ મુદ્દે રાજકીય પક્ષોએ એકમતથી કામ કરવું પડશે.
લિંગ અનુપાત કોઈ એક પક્ષનો મુદ્દો નથી – તે સમગ્ર સમાજનો પ્રશ્ન છે.

નિષ્કર્ષ

મહારાષ્ટ્રમાં પ્રતિ ૧૦૦૦ પુરુષે ૯૧૩ મહિલાઓનો આંકડો ચિંતાજનક છે, ભલે થોડો સુધારો થયો હોય.
સરકારના કાનૂની પગલાં, સ્ટિંગ ઑપરેશન અને ડૉક્ટરો સામેની કાર્યવાહી મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ માત્ર એટલું પૂરતું નથી.
સામાજિક માનસિકતા બદલ્યા વગર આ સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ શક્ય નથી.

દીકરી બોજ નથી – તે સમાજનું ભવિષ્ય છે.
લિંગ સમતોલન જ સમાજની સાચી પ્રગતિનો આધાર છે.