દેશભરમાં છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી ગંભીર જાહેર સમસ્યા બની રહેલા રખડતા શ્વાનોના મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ અને કડક વલણ દાખવતા અનેક મહત્વના નિર્દેશો આપ્યા છે. દેશના વિવિધ શહેરોમાં વધતી શ્વાન હુમલાની ઘટનાઓ, બાળકો અને વૃદ્ધો પર થતા હુમલા, જાહેર સુરક્ષાને ઉભા થતા જોખમો અને નાગરિકોની વધતી ફરિયાદોને ધ્યાનમાં રાખીને સુપ્રીમ કોર્ટે આ મુદ્દે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે ડોગ લવર્સ અને પ્રાણીપ્રેમી સંગઠનો દ્વારા કરવામાં આવેલી કેટલીક અરજીઓને ફગાવી દીધી હતી અને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે માનવજીવનની સુરક્ષા અને જાહેર સલામતી સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા છે. કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશ આપતા જણાવ્યું હતું કે ખસીકરણ અથવા રસીકરણ બાદ રખડતા શ્વાનોને ફરી જાહેર રસ્તાઓ પર છોડી દેવાની પ્રથા યોગ્ય નથી અને સ્થાનિક તંત્રએ આવા શ્વાનોને જાહેર સ્થળોથી દૂર રાખવા માટે અસરકારક વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ.
સુપ્રીમ કોર્ટના આ આદેશ બાદ દેશભરમાં આ મુદ્દે ભારે ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે. એક તરફ સામાન્ય નાગરિકો અને શ્વાન હુમલાના ભોગ બનેલા લોકો કોર્ટના નિર્ણયનું સ્વાગત કરી રહ્યા છે, જ્યારે બીજી તરફ કેટલાક પ્રાણીપ્રેમી સંગઠનો અને ડોગ લવર્સમાં નિરાશા જોવા મળી રહી છે. રખડતા શ્વાનોનો પ્રશ્ન છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી મહાનગરો, શહેરો અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ગંભીર સમસ્યા બની રહ્યો છે. અનેક શહેરોમાં નાના બાળકો, વૃદ્ધો અને સાયકલ અથવા બાઈક ચાલકો પર રખડતા શ્વાનો હુમલો કરતા હોવાના બનાવો સતત સામે આવી રહ્યા છે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલી રહેલી સુનાવણી દરમિયાન વિવિધ રાજ્યો અને નગરપાલિકાઓ તરફથી પણ માહિતી રજૂ કરવામાં આવી હતી. ઘણા શહેરોમાં રખડતા શ્વાનોની સંખ્યા ઝડપથી વધી રહી હોવાનું જણાવાયું હતું. હોસ્પિટલોમાં ડોગ બાઇટના કેસોમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે અને કેટલાક કેસોમાં રેબીઝ જેવી જીવલેણ બીમારીના કારણે મોત પણ નોંધાયા છે. કોર્ટે આ સમગ્ર પરિસ્થિતિને ગંભીર ગણાવી હતી અને કહ્યું હતું કે જાહેર રસ્તાઓ, શાળાઓ, બગીચાઓ અને રહેણાંક વિસ્તારોમાં લોકોનો સુરક્ષિત રીતે અવરજવર કરવાનો અધિકાર અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે ખાસ કરીને ખસીકરણ બાદ શ્વાનોને ફરી એ જ સ્થળે છોડી દેવાની પદ્ધતિ અંગે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. ઘણા શહેરોમાં હાલમાં Animal Birth Control કાર્યક્રમ અંતર્ગત રખડતા શ્વાનોને પકડી તેમનું ખસીકરણ અને રસીકરણ કર્યા બાદ ફરી એ જ વિસ્તારમાં છોડી દેવામાં આવે છે. પરંતુ કોર્ટે પૂછ્યું હતું કે જો શ્વાનો ફરી રસ્તા પર છોડવામાં આવશે તો સામાન્ય નાગરિકોની સુરક્ષા કેવી રીતે સુનિશ્ચિત થશે? કોર્ટે કહ્યું હતું કે માત્ર ખસીકરણથી સમસ્યાનો સંપૂર્ણ ઉકેલ આવતો નથી.
સુનાવણી દરમિયાન કેટલાક અરજદારો દ્વારા દલીલ કરવામાં આવી હતી કે રખડતા શ્વાનોને ખોરાક આપવો અને તેમની સંભાળ રાખવી માનવતાનો ભાગ છે અને તેમને સ્થળાંતર કરવું અથવા દૂર કરવું પ્રાણીઓના અધિકારો વિરુદ્ધ છે. પરંતુ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે પ્રાણીઓ પ્રત્યે કરુણા રાખવી જરૂરી છે, છતાં તે માનવજીવન અને જાહેર સલામતીના મૂલ્યે ન હોવી જોઈએ. કોર્ટે કહ્યું કે બાળકો, મહિલાઓ અને વૃદ્ધો જો ડરના કારણે રસ્તા પર ચાલી ન શકે તેવી સ્થિતિ સ્વીકાર્ય નથી.
દેશના અનેક શહેરોમાં છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં ડોગ બાઇટના અનેક ગંભીર બનાવો સામે આવ્યા છે. કેટલાક કેસોમાં નાના બાળકોને ગંભીર ઈજાઓ પહોંચી છે અને કેટલાક બનાવોમાં મોત પણ થયા છે. રહેણાંક સોસાયટીઓ, શાળાઓની આસપાસ અને જાહેર બગીચાઓમાં રખડતા શ્વાનોના ટોળા લોકોને સતત ભયમાં રાખતા હોવાની ફરિયાદો વધતી જઈ રહી છે. ખાસ કરીને રાત્રિના સમયે રસ્તાઓ પર બાઈક ચાલકો અને પગપાળા જતા લોકો માટે આ મોટી સમસ્યા બની રહી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ બાદ હવે વિવિધ રાજ્યો અને સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓ માટે પડકાર વધ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો છે કે રખડતા શ્વાનોની સમસ્યાને લઈને હવે માત્ર કાગળ પરની કાર્યવાહી પૂરતી નહીં રહે. શહેરોમાં અસરકારક ડોગ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ ઉભી કરવાની જરૂર પડશે. જેમાં શ્વાનોને પકડવા, આશ્રયસ્થાનોમાં રાખવા, રસીકરણ, ખસીકરણ અને સંભાળ માટે યોગ્ય સુવિધાઓ વિકસાવવી પડશે.
નગરપાલિકાઓ અને મહાનગરપાલિકાઓ માટે પણ આ મુદ્દો લાંબા સમયથી પડકારરૂપ રહ્યો છે. ઘણા શહેરોમાં પૂરતા ડોગ શેલ્ટર નથી અને શ્વાનોની વધતી સંખ્યાને નિયંત્રિત કરવા માટે જરૂરી સંસાધનોની પણ અછત છે. કેટલીક જગ્યાએ સ્થાનિક લોકો અને પ્રાણીપ્રેમી સંગઠનો વચ્ચે પણ વિવાદ સર્જાતા રહ્યા છે. કેટલાક લોકો રખડતા શ્વાનોને ખવડાવે છે જ્યારે અન્ય લોકો તેમની હાજરીને કારણે ડર અને અસુરક્ષા અનુભવે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના અવલોકનમાં જણાવ્યું હતું કે જાહેર સ્થળો સૌ માટે સુરક્ષિત હોવા જોઈએ. કોઈ વ્યક્તિ માત્ર રખડતા શ્વાનોના ભયને કારણે બહાર નીકળવાનું ટાળે તે યોગ્ય સ્થિતિ નથી. કોર્ટે સ્થાનિક તંત્રોને જાહેર સ્થળો પરથી રખડતા શ્વાનોને હટાવવા માટે અસરકારક કાર્યવાહી કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.
આ નિર્ણય બાદ દેશભરના પ્રાણીપ્રેમી સંગઠનોમાં મિશ્ર પ્રતિક્રિયા જોવા મળી રહી છે. કેટલાક સંગઠનોનું કહેવું છે કે સમસ્યાનો ઉકેલ માત્ર શ્વાનોને હટાવવામાં નથી પરંતુ લોકોમાં જાગૃતિ, જવાબદાર પાલતુ પ્રાણી સંસ્કૃતિ અને યોગ્ય Animal Birth Control નીતિમાં છે. તેઓનું કહેવું છે કે જો પાલતુ શ્વાનોને રસ્તા પર છોડવાની પ્રથા રોકવામાં આવશે અને ખસીકરણનો વ્યાપ વધારવામાં આવશે તો સમસ્યા ધીમે ધીમે નિયંત્રણમાં આવી શકે છે.
બીજી તરફ સામાન્ય નાગરિકોમાં કોર્ટના આદેશને લઈને રાહતની લાગણી જોવા મળી રહી છે. ખાસ કરીને એવા વિસ્તારોમાં જ્યાં રખડતા શ્વાનોના હુમલાની ઘટનાઓ વધી રહી હતી ત્યાં લોકો હવે કડક કાર્યવાહી થવાની આશા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. ઘણા વાલીઓએ જણાવ્યું હતું કે બાળકોને સ્કૂલ મોકલતી વખતે સતત ડર રહેતો હતો. વૃદ્ધો અને મહિલાઓ માટે પણ સવારે અને સાંજે ચાલવા જવું મુશ્કેલ બની રહ્યું હતું.
ડોક્ટરોનું કહેવું છે કે ડોગ બાઇટના કેસોમાં વધારો જાહેર આરોગ્ય માટે ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે. ખાસ કરીને રેબીઝ જેવી બીમારી સમયસર સારવાર ન મળે તો જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. હોસ્પિટલોમાં દરરોજ મોટી સંખ્યામાં લોકો ડોગ બાઇટની સારવાર માટે પહોંચી રહ્યા છે. જેના કારણે આરોગ્ય તંત્ર પર પણ ભાર વધી રહ્યો છે.
સામાજિક વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે આ મુદ્દો માત્ર પ્રાણીપ્રેમ અને જાહેર સુરક્ષા વચ્ચેનો વિવાદ નથી પરંતુ શહેરી આયોજન અને જવાબદાર નાગરિક વ્યવસ્થાનો પણ પ્રશ્ન છે. શહેરોમાં વધતી વસતી, ખુલ્લો કચરો, ખોરાકની ઉપલબ્ધતા અને યોગ્ય નિયંત્રણ વ્યવસ્થાના અભાવે રખડતા શ્વાનોની સંખ્યા સતત વધી રહી છે.
ઘણા નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે લાંબા ગાળે સમસ્યાના ઉકેલ માટે બહુઆયામી અભિગમ અપનાવવાની જરૂર છે. જેમાં મોટા પ્રમાણમાં ખસીકરણ, શેલ્ટર હોમ, જવાબદાર કચરા વ્યવસ્થાપન, પાલતુ પ્રાણીઓની નોંધણી અને લોકોમાં જાગૃતિ અભિયાનનો સમાવેશ થવો જોઈએ.
સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ બાદ હવે દેશના અનેક રાજ્યોમાં સ્થાનિક તંત્ર દ્વારા નવી નીતિઓ અને કાર્યવાહી શરૂ થવાની શક્યતા છે. કેટલાક શહેરોમાં પહેલેથી જ રખડતા શ્વાનોને પકડવાની કામગીરી તેજ કરવામાં આવી છે. સાથે જ ડોગ શેલ્ટર અને રસીકરણ કેન્દ્રોની સંખ્યા વધારવા અંગે ચર્ચા ચાલી રહી છે.
કાનૂની નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે સુપ્રીમ કોર્ટનો આ અભિગમ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે તેણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જાહેર સુરક્ષા અને માનવજીવનને પ્રાથમિકતા આપવી જરૂરી છે. સાથે જ કોર્ટે પ્રાણીઓ પ્રત્યે ક્રૂરતા ન થાય તે બાબતનું પણ ધ્યાન રાખવાનું સૂચન કર્યું છે.
આ સમગ્ર મુદ્દાએ દેશભરમાં એક મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા શરૂ કરી છે કે શહેરોમાં માનવ અને પ્રાણી વચ્ચે સંતુલન કેવી રીતે જાળવવું. એક તરફ પ્રાણીઓ પ્રત્યે કરુણા જરૂરી છે તો બીજી તરફ નાગરિકોની સુરક્ષા અને નિર્ભય જીવન જીવવાનો અધિકાર પણ એટલો જ મહત્વપૂર્ણ છે.
હાલ માટે તો સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ બાદ સ્થાનિક તંત્રો પર જવાબદારી વધી ગઈ છે અને લોકો હવે આશા રાખી રહ્યા છે કે રખડતા શ્વાનોની સમસ્યાનો અસરકારક અને માનવતાપૂર્વક ઉકેલ લાવવામાં આવશે જેથી જાહેર સુરક્ષા અને પ્રાણી કલ્યાણ બંને વચ્ચે સંતુલન જળવાઈ રહે.
