દેશની સૌથી પ્રતિષ્ઠિત અને પ્રીમિયમ ટ્રેનોમાં ગણાતી ત્રિવેન્દ્રમ-હઝરત નિઝામુદ્દીન રાજધાની એક્સપ્રેસમાં આજે વહેલી સવારે લાગેલી આગની ઘટનાએ સમગ્ર રેલવે તંત્ર અને મુસાફરોમાં ભારે ચિંતા ફેલાવી દીધી હતી. ટ્રેન નંબર 12431ની બી-1 એસી 3-ટાયર કોચમાં સવારે લગભગ 5:15 વાગ્યે અચાનક આગ લાગી હતી. આ ઘટના મધ્યપ્રદેશના રતલામ જિલ્લામાં આવેલા વિક્રમગઢ અલોટ અને લુની રિછા સ્ટેશન વચ્ચે બની હતી. જોકે સૌથી રાહતની વાત એ રહી કે રેલવે સ્ટાફ, સુરક્ષા દળો અને તંત્રની સમયસરની સાવચેતી અને ઝડપી કાર્યવાહીથી એક મોટો અકસ્માત ટળી ગયો અને કોચમાં મુસાફરી કરી રહેલા તમામ 68 મુસાફરોને સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢવામાં સફળતા મળી હતી.
પ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર, આ રાજધાની એક્સપ્રેસ દક્ષિણ ભારતના ત્રિવેન્દ્રમથી દેશની રાજધાની દિલ્હી તરફ જઈ રહી હતી. વહેલી સવારે મોટાભાગના મુસાફરો ઊંઘમાં હતા ત્યારે ટ્રેનના બી-1 કોચમાંથી અચાનક ધુમાડો નીકળવા લાગ્યો હતો. શરૂઆતમાં કેટલાક મુસાફરોને બળતરની ગંધ આવી હતી, પરંતુ થોડા જ સમયમાં ધુમાડો વધતા પરિસ્થિતિ ગંભીર બની ગઈ હતી. ટ્રેનના ગાર્ડે સૌપ્રથમ કોચમાંથી ધુમાડો અને જ્વાળાઓ નીકળતી જોયા હતા અને તેમણે તરત જ લોકો પાઇલટને જાણ કરી હતી. પરિસ્થિતિની ગંભીરતા સમજીને ટ્રેનને તાત્કાલિક રોકવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો.
વિક્રમગઢ અલોટ સ્ટેશન નજીક ટ્રેન રોકાતા જ રેલવે સ્ટાફ અને આરપીએફના જવાનો તાત્કાલિક બચાવ કામગીરીમાં જોડાઈ ગયા હતા. કોચમાં રહેલા મુસાફરોને ઝડપથી બહાર કાઢવા માટે દરવાજા ખોલવામાં આવ્યા અને મુસાફરોને શાંતિ જાળવવાની અપીલ કરવામાં આવી હતી. આ સમગ્ર પ્રક્રિયા દરમિયાન થોડા સમય માટે ગભરાટનું વાતાવરણ સર્જાયું હતું, કારણ કે આગ ઝડપથી ફેલાઈ રહી હતી. પરંતુ રેલવે કર્મચારીઓની સતર્કતા અને તાલમેલના કારણે માત્ર 15 મિનિટની અંદર તમામ 68 મુસાફરોને સુરક્ષિત રીતે બહાર કાઢવામાં સફળતા મળી હતી.
ઘટનાસ્થળે હાજર કેટલાક મુસાફરોએ જણાવ્યું હતું કે કોચમાં ધુમાડો એટલો ઝડપથી ફેલાયો હતો કે થોડા જ મિનિટોમાં શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થવા લાગી હતી. કેટલાક મુસાફરો પોતાની સામગ્રી પણ છોડીને બહાર દોડી આવ્યા હતા. ખાસ કરીને બાળકો, મહિલાઓ અને વૃદ્ધ મુસાફરોને પહેલા બહાર કાઢવામાં આવ્યા હતા. આ સમગ્ર ઘટનાએ મુસાફરોમાં ભારે ભયનો માહોલ ઉભો કર્યો હતો, પરંતુ સદનસીબે કોઈ જાનહાનિ થઈ નહોતી.
આગને સંપૂર્ણ ટ્રેનમાં ફેલાતી અટકાવવા માટે રેલવે તંત્રએ સૌથી મહત્વપૂર્ણ પગલું લીધું હતું. અસરગ્રસ્ત બી-1 કોચને તાત્કાલિક બાકીની ટ્રેનથી અલગ કરી દેવામાં આવ્યો હતો. જો આ પગલું સમયસર લેવામાં ન આવ્યું હોત તો આગ અન્ય કોચોમાં પણ ફેલાઈ શકતી હતી અને પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની શકતી હતી. કોચ અલગ કર્યા બાદ ફાયર સેફ્ટી ટીમોએ આગ પર કાબૂ મેળવવાનો પ્રયાસ શરૂ કર્યો હતો.
સલામતીના ભાગરૂપે ટ્રેક પરનો ઓવરહેડ ઇલેક્ટ્રિક સપ્લાય પણ તાત્કાલિક બંધ કરી દેવામાં આવ્યો હતો. વીજ પુરવઠો ચાલુ રહે તો આગ વધુ વિકરાળ બની શકે અથવા બચાવ કામગીરીમાં જોખમ ઊભું થઈ શકે તેવા સંજોગોમાં આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. જેના કારણે દિલ્હી-મુંબઈ મુખ્ય રેલવે રૂટ પર ટ્રેન વ્યવહાર અસ્થાયી રીતે પ્રભાવિત થયો હતો. અનેક ટ્રેનોને રસ્તામાં રોકવી પડી હતી અને કેટલીક ટ્રેનોના રૂટ ડાયવર્ટ કરવામાં આવ્યા હતા.
રેલવે અધિકારીઓએ ઘટનાની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને તરત જ ઉચ્ચ અધિકારીઓને જાણ કરી હતી. થોડા જ સમયમાં કોટા રેલવે ડિવિઝનના અધિકારીઓ, DRM તેમજ ટેકનિકલ ટીમો ઘટનાસ્થળે પહોંચી ગઈ હતી. આગ કઈ રીતે લાગી તે અંગે તપાસ શરૂ કરવામાં આવી હતી. પ્રાથમિક અનુમાન મુજબ શોર્ટ સર્કિટને આગનું સંભવિત કારણ માનવામાં આવી રહ્યું છે, જોકે અધિકૃત રીતે કોઈ કારણ જાહેર કરવામાં આવ્યું નથી.
રેલવે બોર્ડ દ્વારા આ ઘટનાની ઉચ્ચસ્તરીય તપાસના આદેશ આપવામાં આવ્યા છે. તપાસમાં ખાસ કરીને કોચના ઇલેક્ટ્રિકલ સિસ્ટમ, મેન્ટેનન્સ રેકોર્ડ અને સેફ્ટી પ્રોટોકોલની ચકાસણી કરવામાં આવશે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતીય રેલવે દ્વારા આગ સુરક્ષા માટે અનેક આધુનિક પગલાં લેવામાં આવ્યા છે, છતાં આવી ઘટનાઓ સામે આવતા સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ પર ફરી પ્રશ્નો ઉભા થયા છે.
આ ઘટનાએ ફરી એકવાર રેલવેમાં ફાયર સેફ્ટી અંગેની ચર્ચાને તેજ બનાવી છે. રાજધાની જેવી પ્રીમિયમ ટ્રેનોમાં મુસાફરો વધુ ભાડું ચૂકવીને સલામત અને આરામદાયક મુસાફરીની અપેક્ષા રાખે છે. આવી સ્થિતિમાં આગ જેવી ગંભીર ઘટના બનવી એ ચિંતાજનક બાબત છે. જો કે આ ઘટનામાં કોઈ જાનહાનિ થઈ નથી, પરંતુ જો આગ વધુ ઝડપથી ફેલાઈ હોત અથવા ટ્રેન સમયસર રોકાઈ ન હોત તો મોટી દુર્ઘટના સર્જાઈ શકતી હતી.
ઘટના બાદ રેલવે તંત્રએ મુસાફરો માટે હેલ્પલાઇન નંબર પણ જાહેર કર્યા હતા અને અસરગ્રસ્ત મુસાફરોને મદદ પૂરી પાડવા માટે વિશેષ ટીમો તૈનાત કરવામાં આવી હતી. કેટલાક મુસાફરોને અન્ય કોચોમાં ખસેડવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે કેટલાકને નજીકના સ્ટેશનો પર ઉતારીને વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી.
મુસાફરોના પરિવારજનોમાં પણ ભારે ચિંતા ફેલાઈ ગઈ હતી. સોશિયલ મીડિયા પર આગના વીડિયો અને તસવીરો વાયરલ થતા સમગ્ર દેશમાં આ ઘટનાની ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ હતી. વીડિયોમાં કોચમાંથી નીકળતી જ્વાળાઓ અને ધુમાડાના દ્રશ્યો જોઈને લોકો હચમચી ઉઠ્યા હતા.
આ ઘટનાએ રેલવે સુરક્ષા પ્રણાલીઓની કાર્યક્ષમતા પણ સાબિત કરી છે. ગાર્ડની સતર્કતા, લોકો પાઇલટની ઝડપી પ્રતિક્રિયા અને આરપીએફ તથા રેલવે સ્ટાફની તાલમેલભરી કામગીરીને કારણે એક મોટી દુર્ઘટના ટળી શકી હતી. મુસાફરોને સુરક્ષિત બહાર કાઢવામાં જે ઝડપ અને સમજદારી દાખવવામાં આવી તે પ્રશંસનીય માનવામાં આવી રહી છે.
ભારતીય રેલવે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આધુનિકીકરણ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. વંદે ભારત જેવી ટ્રેનો, આધુનિક સિગ્નલિંગ સિસ્ટમ અને સ્ટેશન વિકાસ જેવા પ્રોજેક્ટ વચ્ચે સુરક્ષા હંમેશા સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો રહ્યો છે. આવી ઘટનાઓ તંત્રને વધુ સાવચેત રહેવાની યાદ અપાવે છે.
વિશેષજ્ઞોનું માનવું છે કે લાંબી અંતરની ટ્રેનોમાં ઇલેક્ટ્રિકલ સિસ્ટમની નિયમિત અને સખત ચકાસણી જરૂરી છે. ખાસ કરીને એસી કોચોમાં ભારે પ્રમાણમાં વીજ ઉપકરણોનો ઉપયોગ થતો હોવાથી શોર્ટ સર્કિટ અથવા ઓવરલોડિંગનું જોખમ વધારે રહે છે. આ માટે સમયાંતરે ટેકનિકલ ઓડિટ અને ફાયર સેફ્ટી ડ્રિલ્સ જરૂરી બની જાય છે.
ઘટના બાદ રેલવે મંત્રાલયે પણ પરિસ્થિતિ પર નજર રાખી હતી અને અધિકારીઓ પાસેથી સતત માહિતી મેળવી હતી. મુસાફરોની સલામતીને પ્રથમ પ્રાથમિકતા આપવાની સૂચના આપવામાં આવી હતી.
આમ, ત્રિવેન્દ્રમ-હઝરત નિઝામુદ્દીન રાજધાની એક્સપ્રેસમાં લાગેલી આ આગની ઘટના એક ગંભીર ચેતવણી સમાન છે, પરંતુ સાથે જ રેલવે તંત્રની ઝડપી કાર્યવાહી અને સતર્કતાને કારણે એક મોટી જાનહાનિ ટળી હોવાનું પણ સ્પષ્ટ થાય છે. આગામી દિવસોમાં તપાસ રિપોર્ટ શું કહે છે અને રેલવે સુરક્ષા સુધારવા માટે કયા નવા પગલાં લેવામાં આવે છે તેના પર સમગ્ર દેશની નજર રહેશે.
