વૈશ્વિક અર્થતંત્ર છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી અસ્થિરતાના ગંભીર ચક્રમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. કોવિડ-19 મહામારી બાદ વિશ્વના મોટા ભાગના દેશો હજુ સુધી સંપૂર્ણપણે પુનઃસ્થાપિત થઈ શક્યા નથી, જ્યારે રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ, મધ્ય પૂર્વમાં વધતી તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિઓ, વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનના ખલેલ અને ઊંચા વ્યાજ દરો જેવા પરિબળો અર્થતંત્ર પર સતત દબાણ સર્જી રહ્યા છે. આવી જટિલ અને અનિશ્ચિત પરિસ્થિતિ વચ્ચે પણ International Monetary Fund (IMF) દ્વારા જાહેર કરાયેલા તાજેતરના અંદાજો મુજબ ભારતે મજબૂત પ્રદર્શન દર્શાવ્યું છે.
IMFના વર્ષ 2026 માટેના અંદાજ મુજબ India 6.5 ટકા વૃદ્ધિ દર સાથે વિશ્વના મોટા અર્થતંત્રોમાં સૌથી ઝડપી વૃદ્ધિ નોંધાવશે. બીજી તરફ China 4.4 ટકા વૃદ્ધિ સાથે ભારત કરતાં પાછળ રહેશે. આ આંકડાઓ માત્ર આર્થિક વૃદ્ધિ દર્શાવતા નથી, પરંતુ વૈશ્વિક મંચ પર ભારતની વધતી આર્થિક શક્તિ અને સ્થિરતાનું પ્રતિબિંબ પણ છે.
વૈશ્વિક મંદી વચ્ચે ભારતનું મજબૂત પ્રદર્શન
વિશ્વના અનેક દેશોમાં મંદીનો ભય હજુ યથાવત છે. અમેરિકા અને યુરોપના દેશોમાં મોંઘવારી નિયંત્રણમાં લાવવા માટે વ્યાજ દરોમાં વધારો કરવામાં આવ્યો છે, જેના કારણે રોકાણ અને વપરાશ પર અસર પડી છે. ચીન જેવી મોટી અર્થવ્યવસ્થાએ પણ રિયલ એસ્ટેટ સંકટ, આંતરિક માંગમાં ઘટાડો અને નિકાસમાં ઘટાડા જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.
આવી પરિસ્થિતિમાં ભારતનું 6.5 ટકા વૃદ્ધિ દર નોંધાવવું એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ ગણાય છે. આ વૃદ્ધિ પાછળ અનેક પરિબળો જવાબદાર છે:
-
મજબૂત આંતરિક માંગ
-
યુવા વસ્તી અને વધતી ખરીદ શક્તિ
-
સરકારની ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ નીતિઓ
-
ડિજિટલ ઈકોનોમીનો ઝડપી વિકાસ
-
મેન્યુફેક્ચરિંગ અને સર્વિસ સેક્ટરમાં વૃદ્ધિ
આંતરિક માંગ અને વપરાશ – ભારતની તાકાત
ભારતનું સૌથી મોટું બળ તેનું વિશાળ ઘરેલું બજાર છે. 140 કરોડથી વધુ વસ્તી ધરાવતા દેશમાં મધ્યમવર્ગનો સતત વિસ્તરણ થઈ રહ્યો છે. આ વર્ગની વધતી આવક અને વપરાશ શક્તિ અર્થતંત્રને મજબૂત આધાર આપે છે.શહેરો સાથે સાથે ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પણ ખર્ચ કરવાની ક્ષમતા વધી રહી છે. સરકાર દ્વારા ચલાવવામાં આવતી કલ્યાણકારી યોજનાઓ, સીધી લાભ ટ્રાન્સફર (DBT) અને રોજગાર આધારિત કાર્યક્રમો આ વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપે છે.
સરકારની નીતિઓ અને સુધારાઓ
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારત સરકારે આર્થિક સુધારાઓના અનેક પગલાં લીધા છે. તેમાં ખાસ કરીને:
-
મેક ઈન ઈન્ડિયા પહેલ
-
પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) યોજના
-
ગૂડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ (GST)
-
ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્ષેત્રમાં ભારે રોકાણ
-
ડિજિટલ ઈન્ડિયા મિશન
આ તમામ નીતિઓએ ઉત્પાદન, નિકાસ અને રોજગારમાં વધારો કર્યો છે. ખાસ કરીને મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રમાં ભારત વૈશ્વિક કંપનીઓ માટે આકર્ષક કેન્દ્ર બન્યું છે.
ડિજિટલ ક્રાંતિ – વિકાસનો નવો એન્જિન
ભારતનું ડિજિટલ ઈકોસિસ્ટમ આજે વિશ્વમાં અનોખું ઉદાહરણ બની ગયું છે. યુપીઆઈ (UPI) જેવી વ્યવસ્થાએ ડિજિટલ પેમેન્ટ્સને સરળ અને ઝડપી બનાવ્યા છે. નાના વેપારીઓથી લઈને મોટા ઉદ્યોગો સુધી ડિજિટલ પ્લેટફોર્મનો વ્યાપ વધ્યો છે.સ્ટાર્ટઅપ ઈકોસિસ્ટમ પણ ઝડપથી વિકસ્યું છે. ભારત આજે વિશ્વના ટોચના સ્ટાર્ટઅપ હબમાં સ્થાન ધરાવે છે, જે નવીનતા અને રોજગારી સર્જન માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
ચીન સાથેની તુલના – બદલાતું વૈશ્વિક સંતુલન
દાયકાઓ સુધી ચીન વિશ્વના સૌથી ઝડપથી વિકસતા અર્થતંત્ર તરીકે ઓળખાતું હતું. પરંતુ હાલમાં ચીનને અનેક આંતરિક પડકારોનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે:
-
રિયલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રમાં સંકટ
-
યુવા બેરોજગારીમાં વધારો
-
વૈશ્વિક માંગમાં ઘટાડો
-
જીઓ-પોલિટિકલ તણાવ
આ કારણે ચીનનો વૃદ્ધિ દર ધીમો પડ્યો છે. IMFના અંદાજ મુજબ 2026માં ચીનનો વૃદ્ધિ દર 4.4 ટકા રહેશે, જે ભારત કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછો છે.
આ તુલના દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં ભારત હવે એક નવી આગેવાની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે.
વિદેશી રોકાણ અને નિકાસમાં વધારો
ભારતમાં વિદેશી સીધી મૂડીરોકાણ (FDI) સતત વધી રહ્યું છે. વૈશ્વિક કંપનીઓ હવે ચીન ઉપરાંત ભારતને વિકલ્પ તરીકે જોઈ રહી છે. “ચાઇના પ્લસ વન” વ્યૂહરચના અંતર્ગત અનેક કંપનીઓ ઉત્પાદન માટે ભારત તરફ વળી રહી છે.નિકાસ ક્ષેત્રમાં પણ ભારતે નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. આઈટી સર્વિસ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, ટેક્સટાઇલ્સ અને એન્જિનિયરિંગ ઉત્પાદનોમાં ભારતનું સ્થાન મજબૂત બન્યું છે.
પડકારો પણ યથાવત
જોકે ભારતનું પ્રદર્શન મજબૂત છે, છતાં કેટલાક પડકારો હજુ યથાવત છે:
-
બેરોજગારી
-
ગ્રામ્ય આવકમાં અસમાનતા
-
મોંઘવારીનો દબાણ
-
વૈશ્વિક બજારની અનિશ્ચિતતા
