અમેરિકા-ઈરાન સંઘર્ષમાં નવી રાજનૈતિક ચાલ:

પાકિસ્તાન મારફતે ઈરાનનો વ્હાઇટ હાઉસને શાંતિ પ્રસ્તાવ, પહેલા હોર્મુઝ ખોલવા તૈયાર પરંતુ પરમાણુ મુદ્દે હાલ ચર્ચા નહીં

અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે છેલ્લા બે મહિનાથી ચાલતા તણાવ, સૈન્ય અથડામણો અને આર્થિક દબાણ વચ્ચે હવે એક મહત્વપૂર્ણ રાજનૈતિક વળાંક સામે આવ્યો છે. તાજા અહેવાલો મુજબ ઈરાને પાકિસ્તાનને મધ્યસ્થી બનાવી વ્હાઇટ હાઉસ સુધી એક નવો પ્રસ્તાવ પહોંચાડ્યો છે, જેમાં તેણે વિશ્વના સૌથી વ્યૂહાત્મક અને ઊર્જા પુરવઠા માટે અતિમહત્વપૂર્ણ ગણાતા સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝને ફરીથી ખુલ્લો કરવાની તૈયારી દર્શાવી છે. જોકે, આ સાથે ઈરાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલ પરમાણુ હથિયારો, યુરેનિયમ સંવર્ધન અથવા તેના ન્યૂક્લિયર સ્ટોકપાઇલ અંગે કોઈ અંતિમ સમજૂતી અથવા ચર્ચા માટે તે તૈયાર નથી અને આ મુદ્દાને ભવિષ્ય માટે મુલતવી રાખવા માંગે છે.

ઈરાનનો આ પ્રસ્તાવ મૂળભૂત રીતે “પ્રથમ આર્થિક અને દરિયાઈ રાહત, પછી પરમાણુ ચર્ચા” જેવા સૂત્ર પર આધારિત માનવામાં આવી રહ્યો છે. સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ વિશ્વના તેલ અને ગેસ પરિવહન માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ જલમાર્ગોમાંનો એક છે, જ્યાંથી વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠાનો મોટો હિસ્સો પસાર થાય છે. આ માર્ગમાં અવરોધ કે નિયંત્રણનો સીધો પ્રભાવ વૈશ્વિક તેલબજાર, શિપિંગ, ઈન્શ્યોરન્સ અને મોંઘવારી પર પડે છે. ઈરાન જાણે છે કે હોર્મુઝ પરનો તેનો પ્રભાવ તેને કૂટનીતિક રીતે મહત્વપૂર્ણ દબાણબિંદુ આપે છે, અને હવે તે આ વ્યૂહાત્મક શક્તિને આર્થિક રાહત મેળવવા માટે વાપરવા માંગે છે.

તાજેતરના અહેવાલો મુજબ ઈરાનના નેતૃત્વમાં આંતરિક મતભેદો ગંભીર બની રહ્યા છે. વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ પણ સંકેત આપ્યો છે કે પરમાણુ ભંડાર, સમૃદ્ધ યુરેનિયમ અને ભવિષ્યના ન્યૂક્લિયર માળખા અંગે દેશની અંદર એકમતતા નથી. એટલે કે, ઈરાનનું નેતૃત્વ હાલ તાત્કાલિક આર્થિક બચાવ, આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને પ્રતિબંધોમાં રાહતને વધુ પ્રાથમિકતા આપી રહ્યું છે, જ્યારે પરમાણુ મુદ્દે આંતરિક રાજકીય સંતુલન જાળવવા માટે સમય મેળવવા માંગે છે.

આ પ્રસ્તાવનો એક મોટો પાસો એ છે કે ઈરાન અમેરિકા દ્વારા લાદવામાં આવેલી આર્થિક નાકાબંધી, ખાસ કરીને તેલ નિકાસ પરના દબાણ અને નૌકાદળ અવરોધમાંથી બહાર આવવા આતુર છે. લાંબા ગાળાની નાકાબંધીના કારણે ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થા પર ભારે દબાણ છે—ચલણ પર અસર, ઊંચી મોંઘવારી, આંતરિક અસંતોષ અને વિદેશી વેપાર પર ગંભીર અસર પડી રહી છે. આથી ઈરાન માટે હોર્મુઝ ખોલવાની તૈયારી માત્ર શાંતિપ્રસ્તાવ નહીં, પણ અર્થતંત્રને ઓક્સિજન આપવાનો પ્રયાસ પણ છે.

પાકિસ્તાનની ભૂમિકા પણ આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની છે. ઇસ્લામાબાદ છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયાથી બંને દેશો વચ્ચે મધ્યસ્થી તરીકે આગળ આવ્યું છે અને અગાઉના બે-સ્ટેજ અથવા ત્રણ-સ્ટેજ સીઝફાયર મોડલ પર પણ ચર્ચા થઈ ચૂકી છે. પાકિસ્તાન માટે આ મધ્યસ્થી ભૂમિકા પ્રાદેશિક કૂટનીતિમાં તેની સ્થિતિ મજબૂત કરવાની તક બની શકે છે.

બીજી તરફ, અમેરિકન વહીવટીતંત્ર—ખાસ કરીને ટ્રમ્પ પ્રશાસન—આ પ્રસ્તાવને લઈને મૂંઝવણમાં છે. અમેરિકા માટે મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે જો પરમાણુ કરાર પહેલાં જ નાકાબંધી હળવી કરવામાં આવે, તો ઈરાન પર ભવિષ્યમાં દબાણ લાવવાની તેની સૌથી મોટી વ્યૂહાત્મક શક્તિ કમજોર થઈ શકે. વ્હાઇટ હાઉસમાં ચિંતા એ છે કે ઈરાન પહેલા વેપાર અને પ્રતિબંધ રાહત મેળવી લે અને પછી પરમાણુ મુદ્દે ફરી કડક વલણ અપનાવે. આથી અમેરિકી નીતિનિર્માતાઓ “લિવરેજ ગુમાવવાનો” જોખમ તોલી રહ્યા છે.

ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જાહેર સંકેતોમાં ઈરાનને વાતચીત માટે ખુલ્લું રાખ્યું છે, પરંતુ તેમની મુખ્ય શરત યથાવત છે—ઈરાનને પરમાણુ હથિયાર ક્ષમતા સુધી પહોંચવા ન દેવી. એટલે હાલનું મુખ્ય રાજનૈતિક સંકટ એ છે કે શું અમેરિકા પહેલા દરિયાઈ અને આર્થિક ડી-એસ્કલેશન સ્વીકારશે કે પહેલા ન્યૂક્લિયર મુદ્દે મજબૂત ખાતરી માંગશે.

વૈશ્વિક બજારો માટે આ પ્રસ્તાવના બહુ મોટા પરિણામો હોઈ શકે છે:

• હોર્મુઝ ફરી ખુલ્લો થાય તો વૈશ્વિક તેલ પુરવઠામાં સ્થિરતા આવી શકે

• ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ પર દબાણ ઘટી શકે

• શિપિંગ ઈન્શ્યોરન્સ ખર્ચ ઘટી શકે

• મધ્યપૂર્વમાં સૈન્ય અથડામણની તીવ્રતા ઘટી શકે

• પરંતુ પરમાણુ મુદ્દો અધૂરો રહે તો લાંબા ગાળે અસ્થિરતા યથાવત રહી શકે

વિશ્લેષકો માને છે કે ઈરાનનું આ પગલું tactical de-escalation છે—અર્થાત્ તે તરત જ બધું છોડવા તૈયાર નથી, પરંતુ પહેલા શ્વાસ લેવા જેવી સ્થિતિ બનાવા માંગે છે. આ મોડેલ એક “ઇન્ટરિમ ડીલ” બની શકે છે, જેમાં પહેલા હોર્મુઝ, સીઝફાયર અને પ્રતિબંધોમાં મર્યાદિત રાહત, ત્યારબાદ પરમાણુ મુદ્દે કઠિન વાટાઘાટો.

હાલ માટે એક બાબત સ્પષ્ટ છે: ઈરાન અને અમેરિકા બંને સંપૂર્ણ યુદ્ધના ખર્ચથી વાકેફ છે, પરંતુ બંને પોતાની વ્યૂહાત્મક શરતો ગુમાવ્યા વિના આગળ વધવા માંગે છે. તેથી શાંતિની વાતચીત શરૂ થવી પોતે મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ અંતિમ સમાધાન હજુ દૂર દેખાય છે.

આ સમગ્ર પરિસ્થિતિ હવે માત્ર બે દેશો વચ્ચેનો વિવાદ નથી રહ્યો; તે વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા, મધ્યપૂર્વની ભૂરાજનીતિ, પરમાણુ નિયંત્રણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે નિર્ણાયક ચરણ બની રહ્યો છે.

ઈરાનનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે—“હાલ અમને આર્થિક અને દરિયાઈ રાહત આપો, પરમાણુ મુદ્દે પછી વાત કરીએ.” હવે જોવાનું એ છે કે વ્હાઇટ હાઉસ આ પ્રસ્તાવને વ્યૂહાત્મક તક તરીકે જુએ છે કે દબાણ નબળું પાડતી ચાલ તરીકે. આગામી દિવસોમાં લેવાતા નિર્ણયો માત્ર તેહરાન અને વોશિંગ્ટન નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વના તેલબજાર અને રાજકીય સ્થિરતાને અસર કરી શકે છે.