ભરૂચ જિલ્લામાં ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધ એક મોટી અને ચોંકાવનારી કાર્યવાહી સામે આવી છે, જેમાં એન્ટી કરપ્શન બ્યુરો (ACB) દ્વારા ખાણ-ખનિજ વિભાગના ત્રણ અધિકારીઓ સામે ગંભીર ગુનો દાખલ કરવામાં આવ્યો છે. સરકારની આવક સાથે સીધી છેડછાડ કરી સરકારી તિજોરીને રૂ. 1.17 કરોડથી વધુનું આર્થિક નુકસાન પહોંચાડવાના આરોપો સાથે આ કેસ માત્ર બેદરકારીનો નથી, પરંતુ સત્તાના દુરુપયોગ, નિયમોના ભંગ અને પરમિટ ધારકોને ગેરકાયદે લાભ પહોંચાડવાના ગંભીર સંકેતો આપે છે. સમગ્ર મામલો બહાર આવતા ખાણ-ખનિજ વિભાગની કામગીરી, મોનિટરિંગ સિસ્ટમ અને ભ્રષ્ટાચારના જાળાને લઈને અનેક પ્રશ્નો ઊભા થયા છે.
પ્રાપ્ત માહિતી મુજબ આ સમગ્ર પ્રકરણ ભરૂચ જિલ્લાના અંગારેશ્વર ગામ સાથે સંકળાયેલું છે, જ્યાં ખનન માટે પરમિટ ધરાવતા કેટલાક સંચાલકો દ્વારા નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરી ગેરરીતિપૂર્વક ખનન કરવામાં આવી રહ્યું હોવાની ફરિયાદ ACB સુધી પહોંચી હતી. ફરિયાદમાં આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો હતો કે પરમિટમાં નક્કી કરેલી મર્યાદા કરતાં વધુ ખનન કરવામાં આવી રહ્યું છે, ખનન વિસ્તાર અને જથ્થાની ખોટી વિગતો દાખલ કરવામાં આવી રહી છે, તેમજ જવાબદાર અધિકારીઓ દ્વારા જાણતા હોવા છતાં આંખ આડા કાન કરવામાં આવી રહ્યા છે.
આ ફરિયાદને ગંભીરતાથી લઈને ACB દ્વારા પ્રાથમિક ચકાસણી બાદ સઘન તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી. તપાસમાં જે હકીકતો સામે આવી તે આશ્ચર્યજનક હતી. તત્કાલીન ઇન્ચાર્જ ભૂસ્તરશાસ્ત્રી નરેશ માવજીભાઈ જાની, સર્વેયર અશ્વિન લાલજીભાઈ કોટીડીયા અને માઈન્સ સુપરવાઈઝર ભાવેશ રામજીભાઈ પરમાર – આ ત્રણેય અધિકારીઓએ પોતાના હોદ્દાનો દુરુપયોગ કરી સરકારના હિતને નુકસાન પહોંચાડ્યું હોવાનું સામે આવ્યું.
તપાસ મુજબ, પરમિટ ધારકો દ્વારા કરવામાં આવેલા ખનનની વાસ્તવિક માત્રા અને કાગળ પર દર્શાવાયેલી માત્રામાં મોટા પ્રમાણમાં તફાવત હતો. જ્યાં નિયમ મુજબ ચોક્કસ મર્યાદા બાદ દંડાત્મક કાર્યવાહી થવી જોઈએ ત્યાં અધિકારીઓએ સ્થળ તપાસ દરમિયાન બેદરકારી દાખવી. કેટલીક જગ્યાએ સ્થળ પર હાજરી હોવા છતાં ગેરરીતિઓ નોંધાઈ નહીં, જ્યારે અન્ય કેસોમાં માપણીના આંકડાઓમાં ગડબડ કરી ખોટા રિપોર્ટ તૈયાર કરવામાં આવ્યા. આ ખોટા રિપોર્ટોના આધારે પરમિટ ધારકોને ઓછો દંડ ફટકારવામાં આવ્યો અથવા દંડ વસૂલવામાં જ આવ્યો નહીં.
સરકારી રેકોર્ડ અને વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ વચ્ચેના અંતરના આધારે ACBએ તારણ કાઢ્યું કે આ ગેરરીતિઓના કારણે સરકારને કુલ રૂ. 1.17 કરોડથી વધુની સીધી આવક ગુમાવવી પડી. ખાણ-ખનિજ જેવા આવકદાયક વિભાગમાં આવી પ્રકારની ગેરરીતિ માત્ર આર્થિક નુકસાન પૂરતી મર્યાદિત નથી રહેતી, પરંતુ પ્રાકૃતિક સંપત્તિના બિનિયંત્રિત શોષણને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે.
વિભાગીય સૂત્રો અનુસાર, અંગારેશ્વર વિસ્તારમાં થયેલા ખનન કાર્યો દરમિયાન પરમિટની શરતો મુજબ ઊંડાઈ, વિસ્તાર અને જથ્થા પર નિયંત્રણ હોવું આવશ્યક હતું. છતાં, પરમિટ ધારકો દ્વારા વધારાનું ખનન કરવામાં આવ્યું હોવાની આશંકા વચ્ચે પણ જવાબદાર અધિકારીઓએ કડક પગલાં ભર્યા નહોતા. ACBની તપાસમાં આ બેદરકારી ઇરાદાપૂર્વકની હોવાનો સંકેત મળતાં મામલો વધુ ગંભીર બન્યો.
આ કેસમાં ભ્રષ્ટાચાર નિવારણ અધિનિયમ હેઠળ વિવિધ કલમો મુજબ ગુનો દાખલ કરવામાં આવ્યો છે. ACB દ્વારા નોંધાયેલા ગુનામાં સત્તાનો દુરુપયોગ, ફરજમાં બેદરકારી, ગેરલાભ પહોંચાડવો અને સરકારી નુકસાન જેવા પાસાઓનો સમાવેશ થાય છે. હવે ત્રણેય અધિકારીઓની ભૂમિકા, પરમિટ ધારકો સાથેના સંભવિત સંબંધો, આર્થિક લેવડદેવડ અને વિભાગીય મંજૂરીઓની પણ ઊંડાણપૂર્વક તપાસ થવાની શક્યતા છે.
ભરૂચ ACBની આ કાર્યવાહીથી રાજ્યભરમાં ખાણ-ખનિજ વિભાગમાં ચાલી રહેલી કામગીરી પર પણ નજર ફરી છે. કારણ કે ગુજરાતના અનેક વિસ્તારોમાં ગેરકાયદે ખનન, ઓછી રોયલ્ટી, ખોટી માપણી અને રાજકીય-પ્રશાસકીય સાંઠગાંઠના આક્ષેપો વારંવાર સામે આવતા રહ્યા છે. આવા સંજોગોમાં આ કાર્યવાહી માત્ર ત્રણ અધિકારીઓ સુધી મર્યાદિત રહેશે કે પછી સમગ્ર નેટવર્ક સુધી પહોંચશે તે મહત્વપૂર્ણ બનશે.
સ્થાનિક સ્તરે પણ આ પ્રકરણ ચર્ચાનો વિષય બન્યું છે. પ્રજાજનોમાં સવાલ ઉઠી રહ્યો છે કે જો જવાબદાર અધિકારીઓ જ ગેરરીતિઓને પ્રોત્સાહન આપે તો સરકારી સંપત્તિ અને પ્રાકૃતિક સંસાધનોની સુરક્ષા કોણ કરશે? અનેક સામાજિક કાર્યકરો અને પારદર્શિતા માટે કામ કરતી સંસ્થાઓએ આ કેસમાં વધુ વ્યાપક તપાસની માંગ કરી છે.
ખાણ-ખનિજ ક્ષેત્રમાં ભ્રષ્ટાચારના પરિણામો માત્ર નાણાકીય નુકસાન પૂરતા નથી રહેતા. ગેરકાયદે અથવા અતિરિક્ત ખનનથી પર્યાવરણને નુકસાન, ભૂગર્ભ જળસ્તર પર અસર, સ્થાનિક કૃષિ પર પ્રતિકૂળ અસર અને ગામડાઓમાં ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર દબાણ સર્જાય છે. તેથી આ પ્રકારના કેસોમાં જવાબદારી નક્કી કરવી અને કડક સજા કરવી અત્યંત જરૂરી બની જાય છે.
ACBના અધિકારીઓએ જણાવ્યું છે કે તપાસ હજુ પ્રારંભિક તબક્કામાં છે અને જરૂર પડે તો વધુ દસ્તાવેજી પુરાવા, બેંકિંગ ટ્રેલ, ટેક્નિકલ રિપોર્ટ અને પરમિટ ધારકોની પૂછપરછ પણ હાથ ધરાશે. જો વધુ નામો સામે આવશે તો કાર્યવાહીનો વ્યાપ વધારી શકાય છે.
આ સમગ્ર ઘટનાએ ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે કે, સરકારી તંત્રમાં પારદર્શિતા અને જવાબદારીનો અભાવ હોય ત્યારે જાહેર સંપત્તિને ભારે નુકસાન થઈ શકે છે. રાજ્ય સરકાર ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી ઝુંબેશને વધુ મજબૂત બનાવવા સતત દાવો કરતી રહી છે, ત્યારે ભરૂચનો આ કેસ એ દાવાની કસોટી સમાન બની શકે છે.
ભરૂચ ACBની આ કાર્યવાહી ભ્રષ્ટાચાર સામે કડક સંદેશ આપે છે કે સરકારી પદનો દુરુપયોગ કરી ખાનગી ફાયદો કરાવનારાઓ સામે કાયદો હવે વધુ સક્રિય બની રહ્યો છે. હવે જોવાનું રહ્યું કે તપાસ કયા નવા ખુલાસા કરે છે અને આ કેસમાં જવાબદારોને કેટલી કડક સજા મળે છે.
અંતે, આ કેસ માત્ર ભરૂચ કે ખાણ-ખનિજ વિભાગ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ સમગ્ર વહીવટી તંત્ર માટે ચેતવણીરૂપ છે કે જનહિત અને સરકારી આવક સાથે ચેડાં કરનારાઓ માટે હવે બચાવનો માર્ગ સરળ નહીં રહે. સરકાર, તપાસ એજન્સીઓ અને નાગરિક સમાજ – ત્રણેય માટે આ કેસ ભ્રષ્ટાચાર વિરુદ્ધ સંકલિત લડતનું મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ બની શકે છે.
