પેટ્રોલિયમ કંપનીઓના વધારાના નફા પર નિયંત્રણ અને સ્થાનિક બજાર બચાવવાનો પ્રયાસ

વિશ્વભરમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધના માહોલ અને ક્રૂડ ઓઇલના સતત વધી રહેલા ભાવ વચ્ચે ભારત સરકારે ઇંધણ બજારમાં એક મોટો અને મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે. કેન્દ્ર સરકારે પેટ્રોલની નિકાસ પર પ્રતિ લિટર રૂ.3 નો વિન્ડફોલ ટેક્સ એટલે કે અણધાર્યો લાભ કર લાદવાનો નિર્ણય કર્યો છે, જ્યારે બીજી તરફ ડીઝલ અને એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ એટલે કે જેટ ઇંધણ પરની ડ્યુટીમાં ઘટાડો કરીને રિફાઇનર્સ અને ઉડ્ડયન ક્ષેત્રને થોડી રાહત આપી છે. આ નિર્ણય બાદ પેટ્રોલિયમ ક્ષેત્રમાં ભારે ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે. સરકારના આ પગલાને કેટલાક લોકો સ્થાનિક બજારને સુરક્ષિત રાખવા માટેનો વ્યૂહાત્મક નિર્ણય ગણાવી રહ્યા છે, તો કેટલાક લોકો માને છે કે આ પગલાથી પેટ્રોલિયમ કંપનીઓના નફા પર સીધી અસર પડશે.

સરકારના આ નિર્ણય પાછળનો મુખ્ય હેતુ દેશના સ્થાનિક બજારમાં પૂરતો ઇંધણ પુરવઠો જાળવી રાખવાનો છે. છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયાથી પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા તણાવને કારણે વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં ભારે ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. અમેરિકા, ઇઝરાયલ અને ઇરાન વચ્ચે વધી રહેલા યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિએ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં અસ્થિરતા ફેલાવી છે. પરિણામે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ $100 પ્રતિ બેરલને પાર પહોંચી ગયા છે. આવી સ્થિતિમાં ભારતીય રિફાઇનરી કંપનીઓ માટે વિદેશમાં પેટ્રોલ નિકાસ કરવાથી વધુ નફો મેળવવાની તક ઉભી થઈ હતી. સરકારે માન્યું કે જો કંપનીઓ વધુ નફાની લાલચમાં મોટા પ્રમાણમાં નિકાસ કરશે તો સ્થાનિક બજારમાં ઇંધણની અછત ઊભી થઈ શકે છે. તેથી સરકારે પેટ્રોલની નિકાસ પર રૂ.3 પ્રતિ લિટરનો વિન્ડફોલ ટેક્સ લાદવાનો નિર્ણય લીધો.

વિન્ડફોલ ટેક્સ એટલે શું તે સમજવું પણ મહત્વપૂર્ણ છે. જ્યારે કોઈ કંપનીને અચાનક બજારની પરિસ્થિતિના કારણે ખૂબ મોટો નફો થાય છે, ત્યારે સરકાર તેના પર વધારાનો કર લાદે છે, જેને વિન્ડફોલ ટેક્સ કહેવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે યુદ્ધ, વૈશ્વિક સંકટ અથવા ભાવમાં ભારે વધઘટના સમયમાં તેલ કંપનીઓને અણધાર્યો મોટો નફો થાય છે. સરકાર આ નફાનો એક ભાગ કર રૂપે વસૂલ કરીને બજારમાં સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કરે છે. ભારત સરકારે અગાઉ પણ ક્રૂડ ઓઇલ અને ઇંધણ નિકાસ પર વિન્ડફોલ ટેક્સ લાગુ કર્યો હતો, પરંતુ પેટ્રોલ પર મધ્ય પૂર્વ કટોકટી બાદ પહેલીવાર સ્પેશિયલ એડિશનલ એક્સાઇઝ ડ્યુટી લાગુ કરવામાં આવી છે.

સરકારના નિર્ણય મુજબ હવે જો કોઈ ભારતીય પેટ્રોલિયમ કંપની વિદેશમાં પેટ્રોલ નિકાસ કરશે તો તેને પ્રતિ લિટર રૂ.3 નો વધારાનો કર ચૂકવવો પડશે. આ પગલાનો સીધો ફટકો મોટી પેટ્રોલિયમ કંપનીઓને પડશે. ખાસ કરીને એવી ખાનગી રિફાઇનરી કંપનીઓ, જે મોટા પ્રમાણમાં નિકાસ કરીને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાંથી ભારે નફો કમાય છે, તેમની આવક પર અસર પડશે. નિષ્ણાતો માને છે કે આ નિર્ણયથી કંપનીઓને નફામાં ઘટાડો થશે પરંતુ સરકાર માટે આવકનો એક નવો સ્ત્રોત ઊભો થશે.

બીજી તરફ સરકારે ડીઝલ અને જેટ ઇંધણ પરની ડ્યુટીમાં રાહત આપીને રિફાઇનરી અને એવિએશન સેક્ટરને થોડી રાહત આપી છે. સરકારના નવા નિર્ણય મુજબ ડીઝલ પરની ડ્યુટી ઘટાડીને રૂ.16.5 પ્રતિ લિટર કરવામાં આવી છે, જ્યારે એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ એટલે કે ATF પરની ડ્યુટી ઘટાડીને રૂ.16 પ્રતિ લિટર કરવામાં આવી છે. અગાઉ ડીઝલ પર રૂ.23 પ્રતિ લિટર અને ATF પર રૂ.33 પ્રતિ લિટરની ડ્યુટી લાગુ હતી. આ ઘટાડાને કારણે ડીઝલ અને ઉડ્ડયન ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલી કંપનીઓને થોડી રાહત મળશે તેવી શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.

ખાસ કરીને એરલાઈન ઉદ્યોગ માટે આ રાહત ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી વૈશ્વિક સ્તરે જેટ ફ્યુઅલના વધતા ભાવને કારણે એરલાઈન કંપનીઓ પર ભારે આર્થિક દબાણ આવી રહ્યું હતું. ઇંધણનો ખર્ચ એરલાઈન ઉદ્યોગના કુલ ખર્ચમાં મોટો હિસ્સો ધરાવે છે. ATF પરની ડ્યુટી ઘટાડાતા એરલાઈન કંપનીઓને ઓપરેશનલ ખર્ચમાં થોડી રાહત મળશે તેવી આશા છે. જોકે નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ હજુ પણ ઊંચા હોવાથી સામાન્ય મુસાફરોને હવાઈ ભાડામાં તાત્કાલિક રાહત મળે તેવી શક્યતા ઓછી છે.

આ સમગ્ર નિર્ણય પાછળનું સૌથી મોટું કારણ પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલો તણાવ છે. 28 ફેબ્રુઆરીના રોજ અમેરિકા અને ઇઝરાયલે ઇરાન સામે સૈન્ય કાર્યવાહી શરૂ કર્યા બાદ સમગ્ર વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં અસ્થિરતા ફેલાઈ હતી. ઇરાને પણ આ હુમલાનો જોરદાર જવાબ આપવાનું શરૂ કર્યું, જેના કારણે મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ ગઈ. વિશ્વના મોટા ભાગનું ક્રૂડ ઓઇલ પુરવઠું મધ્ય પૂર્વમાંથી આવે છે. તેથી આ વિસ્તારમાં તણાવ વધતા જ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવમાં તેજી જોવા મળી. યુદ્ધ પહેલા લગભગ $73 પ્રતિ બેરલ આસપાસ રહેલા ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ થોડા જ દિવસોમાં $100 પ્રતિ બેરલને પાર પહોંચી ગયા.

ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં આ વધારો માત્ર ભારત માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ માટે ચિંતાનો વિષય બની ગયો છે. ભારત પોતાની કુલ જરૂરિયાતનું લગભગ 85 ટકા ક્રૂડ ઓઇલ આયાત કરે છે. તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ વધતા ભારતની આયાત બિલમાં મોટો વધારો થાય છે. તેનો સીધો અસર દેશની અર્થવ્યવસ્થા, મોંઘવારી અને સામાન્ય લોકોના જીવન પર પડે છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધતા પરિવહન ખર્ચ વધી જાય છે, જેના કારણે ખાદ્યપદાર્થોથી લઈને રોજિંદી વસ્તુઓ સુધી તમામના ભાવમાં વધારો થવાનો ખતરો રહે છે.

સરકારે પોતાના નિવેદનમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ અણધાર્યો કર સ્થાનિક બજારમાં ઇંધણની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે લાદવામાં આવ્યો છે. નાણા મંત્રાલયે જણાવ્યું કે પશ્ચિમ એશિયા કટોકટીની સ્થિતિમાં કંપનીઓને વધુ નફા માટે અતિશય નિકાસ કરતા રોકવી જરૂરી હતી. જો મોટા પ્રમાણમાં પેટ્રોલ અને અન્ય ઇંધણની નિકાસ થશે તો સ્થાનિક બજારમાં અછત ઊભી થઈ શકે છે, જેના કારણે ભાવ વધુ વધી શકે છે. તેથી સરકારે નિકાસને થોડું નિરુત્સાહિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.

સરકારે વધુમાં જણાવ્યું છે કે સ્થાનિક વપરાશ માટે પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર હાલ લાગુ કર દરોમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી. એટલે કે સામાન્ય ગ્રાહકો માટે હાલ પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરની એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં કોઈ વધારો કરવામાં આવ્યો નથી. પેટ્રોલ અને ડીઝલની નિકાસ પર રોડ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સેસ પણ શૂન્ય જ રહેશે. આથી સરકારનો પ્રયાસ એવો જણાય છે કે સ્થાનિક ગ્રાહકો પર સીધો વધારાનો બોજો ન આવે અને સાથે સાથે કંપનીઓના અતિશય નફા પર નિયંત્રણ રાખી શકાય.

છેલ્લા કેટલાક મહિનામાં સરકારે ડીઝલ અને ATF પરની નિકાસ ડ્યુટીમાં અનેક વખત ફેરફાર કર્યા છે. 26 માર્ચના રોજ સરકારે ડીઝલ પર પ્રતિ લિટર રૂ.21.50 અને ATF પર રૂ.29.05 પ્રતિ લિટરની ડ્યુટી લાદી હતી. ત્યારબાદ 11 એપ્રિલે સમીક્ષા દરમિયાન આ ડ્યુટી વધારીને અનુક્રમે રૂ.55.05 અને રૂ.42 પ્રતિ લિટર કરવામાં આવી હતી. જોકે 30 એપ્રિલે ફરી સમીક્ષા કરીને તેને ઘટાડીને રૂ.23 અને રૂ.33 પ્રતિ લિટર કરવામાં આવી. હવે ફરી એકવાર ડ્યુટીમાં ઘટાડો કરીને અનુક્રમે રૂ.16.5 અને રૂ.16 પ્રતિ લિટર કરવામાં આવી છે. આ સતત ફેરફારો દર્શાવે છે કે સરકાર વૈશ્વિક બજારની પરિસ્થિતિ અનુસાર નીતિમાં ઝડપી બદલાવ કરી રહી છે.

પેટ્રોલિયમ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો મધ્ય પૂર્વમાં તણાવ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહેશે તો ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ વધુ વધી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ભારત સરકારને ભવિષ્યમાં વધુ કડક પગલાં લેવા પડી શકે છે. કેટલાક નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો ક્રૂડ ઓઇલ લાંબા સમય સુધી $100 થી ઉપર રહેશે તો દેશમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના રિટેલ ભાવમાં પણ વધારો થવાની શક્યતા નકારી શકાય નહીં.

આ નિર્ણયનો શેરબજાર પર પણ અસર જોવા મળી શકે છે. પેટ્રોલિયમ કંપનીઓના શેરમાં દબાણ આવી શકે છે કારણ કે નિકાસ પર વધારાનો કર લાગવાથી તેમની કમાણી ઘટી શકે છે. બીજી તરફ એરલાઈન અને પરિવહન ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલી કંપનીઓને થોડી રાહત મળી શકે છે. અર્થશાસ્ત્રીઓ માને છે કે સરકારનું આ પગલું ટૂંકાગાળામાં બજારને સંતુલિત રાખવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે, પરંતુ લાંબા ગાળે ઊર્જા સુરક્ષા માટે ભારતે વૈકલ્પિક ઊર્જા સ્ત્રોતો પર વધુ ભાર મૂકવાની જરૂર રહેશે.

ભારત હાલમાં ગ્રીન એનર્જી, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો અને બાયોફ્યુઅલ જેવા વિકલ્પો પર પણ ઝડપથી કામ કરી રહ્યું છે. કારણ કે વૈશ્વિક સ્તરે તેલ પરની નિર્ભરતા હંમેશા જોખમ ઉભું કરે છે. મધ્ય પૂર્વમાં કોઈપણ તણાવ અથવા યુદ્ધનો સીધો અસર ભારત જેવા આયાત આધારિત દેશો પર પડે છે. તેથી સરકાર હવે ઊર્જા ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભરતા વધારવા માટે પણ અનેક યોજનાઓ પર કામ કરી રહી છે.

અંતમાં કહી શકાય કે કેન્દ્ર સરકારનો આ નિર્ણય માત્ર કરવેરાનો મુદ્દો નથી પરંતુ વૈશ્વિક રાજકીય અને આર્થિક પરિસ્થિતિ સામે ભારતની વ્યૂહાત્મક પ્રતિક્રિયા છે. પેટ્રોલની નિકાસ પર રૂ.3 નો વિન્ડફોલ ટેક્સ લાદીને સરકારે કંપનીઓના વધારાના નફા પર નિયંત્રણ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, જ્યારે ડીઝલ અને જેટ ફ્યુઅલ પર રાહત આપીને ઉદ્યોગોને થોડી સહાયતા આપી છે. હવે દુનિયાની નજર મધ્ય પૂર્વના સંઘર્ષ અને ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ પર રહેશે, કારણ કે તે આગામી દિવસોમાં ભારતના ઇંધણ બજાર અને સામાન્ય લોકોના ખિસ્સા બંને પર મોટી અસર કરી શકે છે.