મહારાષ્ટ્રમાં વધતા વાયુ પ્રદૂષણને ધ્યાનમાં રાખીને રાજ્ય સરકાર દ્વારા મહત્વપૂર્ણ અને ટેક્નોલોજી આધારિત નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસએ બુધવારે વિધાનસભા પરિષદમાં જાહેરાત કરી કે મુંબઈ શહેરમાં વાયુ પ્રદૂષણના સ્ત્રોતોને ઓળખવા અને નિયંત્રિત કરવા માટે Internet of Things (IoT) અને Artificial Intelligence (AI) આધારિત ગતિશીલ દેખરેખ પ્રણાલી વિકસાવવામાં આવશે. આ માટે બૃહન્મુંબઈ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનને સ્પષ્ટ નિર્દેશ આપવામાં આવ્યા છે.

આ પગલું માત્ર મુંબઈ માટે નહીં પરંતુ સમગ્ર રાજ્ય માટે પર્યાવરણ સંચાલનમાં ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કેવી રીતે થઈ શકે તેનું ઉદાહરણ બની શકે છે.

વિધાનસભા પરિષદમાં ઉઠ્યો પ્રદૂષણનો મુદ્દો

પ્રશ્નકાળ દરમિયાન અનિલ પરબએ મુંબઈના બાંદ્રા વિસ્તારના ખેરવાડીમાં વધતા વાયુ પ્રદૂષણ અંગે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો. તેમણે ખાસ કરીને નીચેના સ્ત્રોતો પર ધ્યાન દોર્યું:

• મોટા બાંધકામ પ્રોજેક્ટ્સ

• માળખાગત વિકાસ કાર્યો

• રોડ ધૂળ અને ડેમોલિશન પ્રવૃત્તિઓ

• વાહન પ્રદૂષણ

તેમણે કહ્યું કે પ્રદૂષણના ચોક્કસ સ્ત્રોતોને ઓળખ્યા વગર માત્ર AQI જાહેર કરવાથી સમસ્યા હલ થવાની નથી.

AI અને IoT આધારિત દેખરેખ – શું છે યોજના?

મુખ્યમંત્રી ફડણવીસે જણાવ્યું કે પરંપરાગત મોનિટરિંગ પદ્ધતિઓ પ્રદૂષણના ચોક્કસ સ્ત્રોતોને ઓળખવામાં નિષ્ફળ રહી છે. તેથી હવે સ્માર્ટ ટેક્નોલોજી આધારિત સિસ્ટમ લાગુ કરવામાં આવશે.

આ સિસ્ટમમાં નીચેની વિશેષતાઓ રહેશે:

1. રિયલ-ટાઈમ મોનિટરિંગ

IoT સેન્સર શહેરના વિવિધ વિસ્તારોમાં સ્થાપિત કરવામાં આવશે, જે હવામાં રહેલા PM2.5, PM10, NOx, SO₂ જેવા પ્રદૂષકોનું સતત માપન કરશે.

2. સ્ત્રોતોની ઓળખ

AI અલ્ગોરિધમ્સ ડેટાનો વિશ્લેષણ કરીને જણાવી શકશે કે પ્રદૂષણ:

• બાંધકામ સાઇટથી આવી રહ્યું છે

• ટ્રાફિકથી

• ઉદ્યોગો કે ડમ્પિંગ સાઇટથી

3. ગતિશીલ કાર્યવાહી

પ્રદૂષણ વધે ત્યારે તાત્કાલિક કાર્યવાહી શક્ય બનશે, જેમ કે:

• બાંધકામ સાઇટ બંધ કરાવવી

• પાણીનો છંટકાવ કરાવવો

• ટ્રાફિક નિયંત્રણ

ફડણવીસે કહ્યું:

“જ્યાં સુધી સિસ્ટમ 100 ટકા IoT અને AI આધારિત નહીં બને ત્યાં સુધી પ્રદૂષણને અસરકારક રીતે ટ્રેક કરી શકાશે નહીં.”

ડેટા વિસંગતતા મુદ્દે મંત્રીએ શું કહ્યું?

પર્યાવરણ અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રી પંકજા મુંડેએ હવા ગુણવત્તા સૂચકાંક (AQI)ના ડેટામાં વિસંગતતાઓ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી.

તેમણે જણાવ્યું કે:

• રાજ્યના મહારાષ્ટ્ર પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ

• તેમજ કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ

આ બન્ને સંસ્થાના ડેટાને પ્રમાણભૂત માનવું જોઈએ.

તેમણે કહ્યું કે એકસમાન અને વિશ્વસનીય ડેટા વગર યોગ્ય નીતિ બનાવવી મુશ્કેલ છે.

BMCના બજેટમાં ટેક્નોલોજી માટે મોટી ફાળવણી

BMCએ તેના બજેટમાં માહિતી ટેક્નોલોજી વિભાગ માટે ₹44.88 કરોડ ફાળવ્યા છે. આ રકમનો ઉપયોગ AI આધારિત સિસ્ટમ, ડેટા એનાલિટિક્સ અને સ્માર્ટ મોનિટરિંગ માટે થશે.

આ ઉપરાંત:

• પર્યાવરણ સંબંધિત સમસ્યાઓ માટે ₹159 કરોડની ફાળવણી

• સ્માર્ટ એર મોનિટરિંગ માટે MANAS પ્રોજેક્ટ

MANAS પ્રોજેક્ટ – સ્માર્ટ સેન્સર નેટવર્ક

MANAS પ્રોજેક્ટ હેઠળ શહેરમાં 75 ઓછા ખર્ચે એર ક્વોલિટી સેન્સર સ્થાપિત કરવાની યોજના છે. આ સેન્સરો દ્વારા એક હાઈ-ડેનસિટી ડેટા નેટવર્ક તૈયાર થશે.

આ પ્રોજેક્ટમાં ટેક્નિકલ સહયોગ IIT કાનપુર દ્વારા આપવામાં આવશે.

આથી શહેરના દરેક ઝોનમાં પ્રદૂષણના સ્તરની ચોક્કસ માહિતી મળશે.

AI કોચ – BMCનું ડિજિટલ પરિવર્તન

BMCએ AI કોચ પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો છે, જે બે સ્તરે કામ કરશે:

1. નાગરિકો માટે

BMC CAL કોચ લોકોની ઓનલાઇન સેવાઓ માટે માર્ગદર્શન આપશે.

2. કર્મચારીઓ માટે

AI આધારિત ટ્રેનિંગ સિસ્ટમ કર્મચારીઓની કાર્યક્ષમતા વધારશે અને IT સિસ્ટમના ઉપયોગમાં મદદ કરશે.

આ પ્રોજેક્ટ ભવિષ્યમાં સ્માર્ટ સિટી ગવર્નન્સ માટે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.

મુંબઈમાં પ્રદૂષણ – વધતી ચિંતા

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં મુંબઈમાં AQI સતત ચિંતાજનક સ્તરે રહ્યો છે. મુખ્ય કારણો:

• મોટા પાયે બાંધકામ

• મેટ્રો પ્રોજેક્ટ

• રોડ ધૂળ

• વાહન વ્યવહાર

• કચરાના ઢગલા

શહેરના કેટલાક વિસ્તારોમાં AQI “ખરાબ” શ્રેણીમાં પહોંચ્યો છે, જે આરોગ્ય માટે જોખમી છે.

આરોગ્ય પર પ્રદૂષણની અસર

તબીબી નિષ્ણાતો મુજબ વધતા વાયુ પ્રદૂષણથી:

• શ્વાસરોગ

• દમ

• એલર્જી

• હાર્ટ પ્રોબ્લેમ

• બાળકોમાં ફેફસાંના વિકાસ પર અસર

વધુ જોવા મળી રહ્યા છે.

ટેક્નોલોજી આધારિત ઉકેલ – કેમ જરૂરી?

પરંપરાગત મોનિટરિંગ સ્ટેશન શહેરના થોડા વિસ્તારોમાં જ હોય છે, જ્યારે IoT સેન્સર સમગ્ર શહેરમાં ફેલાવી શકાય છે.

AI આધારિત સિસ્ટમના લાભ:

• રિયલ ટાઈમ ડેટા

• ચોક્કસ સ્ત્રોત ઓળખ

• ઝડપી કાર્યવાહી

• નીતિ નિર્માણમાં મદદ

આથી પ્રદૂષણ નિયંત્રણ વધુ અસરકારક બની શકે છે.

રાજકીય અને નીતિગત મહત્વ

આ નિર્ણય માત્ર ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ નથી પરંતુ પર્યાવરણ ગવર્નન્સમાં મોટા ફેરફાર તરફનું પગલું છે.

ફડણવીસે સ્પષ્ટ કહ્યું કે સરકારી હોય કે ખાનગી – દરેક પ્રદૂષક સ્ત્રોતને ટ્રેક કરવામાં આવશે.

આથી બાંધકામ કંપનીઓ, ઉદ્યોગો અને નગરપાલિકાઓ પર જવાબદારી વધશે.

ભવિષ્ય માટે શું?

જો આ પ્રોજેક્ટ સફળ થાય તો:

• અન્ય મહાનગરોમાં પણ અમલ થઈ શકે

• સ્માર્ટ એર કંટ્રોલ મોડલ બની શકે

• નાગરિકોને રિયલ-ટાઈમ AQI એપ ઉપલબ્ધ થઈ શકે

નિષ્કર્ષ

AI અને IoT આધારિત એર મોનિટરિંગ સિસ્ટમનો નિર્ણય મુંબઈ માટે ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે. ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરીને પ્રદૂષણના ચોક્કસ સ્ત્રોતોને ઓળખી કાર્યવાહી કરવામાં આવશે તો શહેરની હવા ગુણવત્તામાં સુધારો શક્ય છે.

સરકાર, BMC, ટેક્નિકલ સંસ્થાઓ અને નાગરિકો – ચારેયના સહયોગથી જ પ્રદૂષણ સામેની લડત સફળ બની શકે.

આ નિર્ણય દર્શાવે છે કે ભવિષ્યમાં પર્યાવરણ સંરક્ષણ માટે સ્માર્ટ ટેક્નોલોજી જ સૌથી અસરકારક હથિયાર બનશે.