પંચમહાલ જિલ્લાના હાલોલ ખાતે ગુજરાત પ્રાકૃતિક કૃષિ વિજ્ઞાન યુનિવર્સિટીમાં આયોજિત “પ્રાકૃતિક ખેતી અને કિસાન ઉત્પાદન સંગઠન” વિષયક વિશાળ પરિસંવાદમાં રાજ્યપાલ શ્રી આચાર્ય દેવવ્રતજીએ દેશના કૃષિ ક્ષેત્ર સામે ઊભા થયેલા ગંભીર પડકારો, રાસાયણિક ખેતીના નુકસાન અને પ્રાકૃતિક કૃષિના મહત્વ અંગે વિસ્તૃત માર્ગદર્શન આપ્યું હતું. રાજ્યપાલશ્રીએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે આજના સમયમાં વિકસિત અને નિરોગી ભારતના નિર્માણ માટે ખેડૂતો અને કૃષિ વૈજ્ઞાનિકો બંનેએ મળીને કામ કરવાની જરૂર છે. વધુ ઉત્પાદનની લાલચમાં ખેતીમાં યુરિયા, ડીએપી અને જંતુનાશકોનો બેફામ ઉપયોગ માનવજાત માટે ભવિષ્યમાં વિનાશકારી સાબિત થઈ શકે છે. તેથી હવે સમય આવી ગયો છે કે ખેતીને માત્ર ઉત્પાદનનું સાધન નહીં પરંતુ માનવજાતના આરોગ્ય અને પર્યાવરણની સુરક્ષા સાથે જોડાયેલી જવાબદારી તરીકે જોવી જોઈએ.
હાલોલ સ્થિત ગુજરાત નેચરલ ફાર્મિંગ સાયન્સ યુનિવર્સિટી અને ગુજરાત એસોસિએશન ફોર એગ્રીકલ્ચરલ સાયન્સીસના સંયુક્ત ઉપક્રમે યોજાયેલા આ પરિસંવાદમાં મોટી સંખ્યામાં ખેડૂતો, કૃષિ વૈજ્ઞાનિકો, સંશોધકો, વિદ્યાર્થીઓ અને અધિકારીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. સમગ્ર કાર્યક્રમ દરમિયાન પ્રાકૃતિક ખેતી, જમીનની જૈવિક શક્તિ, ગાય આધારિત કૃષિ, સૂક્ષ્મ જીવાણુઓનું મહત્વ અને ઝીરો બજેટ ફાર્મિંગ જેવા મુદ્દાઓ પર ગંભીર ચર્ચા થઈ હતી.
રાજ્યપાલ શ્રી આચાર્ય દેવવ્રતજીએ પોતાના ઉદ્દબોધનમાં જણાવ્યું હતું કે છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં વધુ ઉત્પાદન મેળવવાની દોડમાં ખેતીમાં રાસાયણિક ખાતરો અને ઝેરી જંતુનાશકોનો અતિશય ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. શરૂઆતમાં ઉત્પાદન વધ્યું હોવાનો ભાસ થયો હતો, પરંતુ હવે તેની ગંભીર આડઅસરો સામે આવી રહી છે. જમીનની કુદરતી શક્તિ નષ્ટ થઈ રહી છે, ભૂગર્ભ જળ દૂષિત બની રહ્યું છે, હવામાં ઝેરી તત્વો ભળી રહ્યા છે અને સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે માનવ આરોગ્ય પર તેની સીધી અસર પડી રહી છે.
તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આજે કેન્સર, ડાયાબિટીસ, હાર્ટ ડિસીઝ અને અન્ય જીવલેણ બીમારીઓના વધતા કેસો પાછળ ખાદ્ય પદાર્થોમાં રહેલા ઝેરી તત્વો પણ જવાબદાર છે. ખેતીમાં વપરાતા રસાયણો ખોરાક મારફતે માનવ શરીરમાં પ્રવેશી રહ્યા છે. તેમણે કેટલાક સંશોધનોનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું હતું કે માતાના દૂધમાં પણ યુરિયા અને જંતુનાશકોના અંશો જોવા મળ્યા છે, જે અત્યંત ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે.
રાજ્યપાલશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે આ પરિસ્થિતિ માત્ર કૃષિનો પ્રશ્ન નથી પરંતુ સમગ્ર માનવજાત અને પર્યાવરણ સામે ઊભું થયેલું મોટું સંકટ છે. તેથી ખેડૂતોને જીવન લેનાર નહીં પરંતુ જીવનદાતા બનવાની જરૂર છે. તેમણે ખેડૂતોને પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવી પોતાની સાથે સમગ્ર સમાજના આરોગ્યની ચિંતા કરવાની હાકલ કરી હતી.
પ્રાકૃતિક ખેતી અંગે ખેડૂતોમાં રહેલા સૌથી મોટા ભય વિશે વાત કરતાં રાજ્યપાલશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે “પ્રાકૃતિક ખેતીથી ઉત્પાદન ઘટી જાય છે” એવી માન્યતા સંપૂર્ણપણે ભ્રામક અને કાલ્પનિક છે. તેમણે કહ્યું હતું કે શરૂઆતના થોડા સમય દરમિયાન પરિવર્તન દેખાઈ શકે છે, પરંતુ સમય જતા જમીનની ફળદ્રુપતા વધે છે, ઉત્પાદન સ્થિર બને છે અને ખેતી ખર્ચમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે. પ્રાકૃતિક ખેતી ઝીરો બજેટ ખેતી તરીકે ઓળખાય છે કારણ કે તેમાં મોંઘા રસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોની જરૂર રહેતી નથી.
તેમણે સમજાવ્યું હતું કે આજની રાસાયણિક ખેતી જમીનને જીવંત સજીવ તરીકે નહીં પરંતુ માત્ર ઉત્પાદનના સાધન તરીકે જોઈ રહી છે. સતત રસાયણોના ઉપયોગથી જમીન પથ્થર સમાન બની ગઈ છે. જમીનમાં રહેલા અળસિયાં અને સૂક્ષ્મ જીવાણુઓનો નાશ થયો છે. જ્યારે ખરેખર જમીનને જીવંત અને ફળદ્રુપ બનાવવા માટે યુરિયા કે DAP નહીં પરંતુ સૂક્ષ્મ જીવાણુઓની જરૂર છે.
રાજ્યપાલશ્રીએ અળસિયાં, જીવામૃત, ઘનજીવામૃત અને ગાય આધારિત કૃષિ અંગે વિગતવાર માહિતી આપી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે દેશી ગાય પ્રાકૃતિક ખેતી માટે આશીર્વાદ સમાન છે. ગાયનું ગોબર અને ગૌમૂત્ર માત્ર ખાતર નથી પરંતુ જમીનને જીવંત બનાવનાર અમૃત છે. જીવામૃત અને ઘનજીવામૃત જેવા પ્રાકૃતિક ઉપાયો દ્વારા જમીનમાં સૂક્ષ્મ જીવાણુઓની સંખ્યા વધારી શકાય છે, જે છોડને કુદરતી રીતે પોષણ પૂરું પાડે છે.
તેમણે ખેડૂતોને સમજાવ્યું હતું કે પ્રાકૃતિક ખેતીમાં પાણીની જરૂરિયાત પણ ઓછી રહે છે. જમીનની જૈવિક શક્તિ વધતાં તેમાં ભેજ જળવાઈ રહે છે અને પાણીનો વપરાશ ઘટે છે. પાણીની અછત અને ભૂગર્ભ જળના ઘટતા સ્તર વચ્ચે આ પદ્ધતિ ભવિષ્ય માટે અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.
પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના “રાષ્ટ્રીય પ્રાકૃતિક કૃષિ મિશન”નો ઉલ્લેખ કરતાં રાજ્યપાલશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે દેશ હવે કૃષિ ક્ષેત્રમાં નવા પરિવર્તન તરફ આગળ વધી રહ્યો છે. ભારતની પ્રાચીન કૃષિ પરંપરાઓને આધુનિક વિજ્ઞાન સાથે જોડીને ફરીથી સ્વસ્થ અને ટકાઉ ખેતી પદ્ધતિ વિકસાવવાનો સમય આવી ગયો છે.
તેમણે પંચમહાલ જિલ્લાના ખેડૂતોને ખાસ અપીલ કરતાં કહ્યું હતું કે શરૂઆતમાં સમગ્ર જમીન પર નહીં પરંતુ માત્ર એક નાના ભાગ પર પ્રયોગાત્મક ધોરણે પ્રાકૃતિક ખેતી શરૂ કરો. ત્યારબાદ પરિણામો જોઈ ધીમે ધીમે તેનું વિસ્તરણ કરો. આ પરિવર્તન એક દિવસમાં નહીં પરંતુ ધીરજ અને સમજણથી શક્ય બનશે.
રાજ્યપાલશ્રીએ હરિયાણાના ગુરુકુલ, કુરુક્ષેત્રમાં થયેલા સફળ પ્રયોગોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે ત્યાં વર્ષોથી કોઈ રસાયણિક ખાતર કે જંતુનાશક વગર સંપૂર્ણ પ્રાકૃતિક ખેતી થઈ રહી છે અને ઉત્તમ પરિણામો મળી રહ્યા છે. ઉપરાંત હિમાચલ પ્રદેશમાં હજારો ખેડૂતો પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવી ચૂક્યા છે અને તેમની આવકમાં વધારો થયો છે.
તેમણે કૃષિ વૈજ્ઞાનિકોને પણ સંદેશ આપ્યો હતો કે તેઓ માત્ર રસાયણિક ખેતીના મોડેલને આગળ ન ધપાવે પરંતુ જમીન, પાણી અને માનવ આરોગ્યને કેન્દ્રમાં રાખીને સંશોધન કરે. વિકસિત ભારતનું સ્વપ્ન ત્યારે જ સાકાર થશે જ્યારે દેશ નિરોગી બનશે અને નિરોગી ભારત માટે શુદ્ધ ખોરાક અનિવાર્ય છે.
આ પ્રસંગે હાલોલના ધારાસભ્ય શ્રી જયદ્રથસિંહ પરમારે પણ ખેડૂતોને સંબોધન કર્યું હતું. તેમણે જણાવ્યું હતું કે પ્રાકૃતિક ખેતી સાથે મૂલ્યવર્ધન અને માર્કેટિંગ પર પણ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. સરકાર દ્વારા પ્રાકૃતિક ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે વિવિધ યોજનાઓ અમલમાં મુકવામાં આવી છે અને ખેડૂતોને તેનો લાભ લેવા અનુરોધ કર્યો હતો.
ગુજરાત પ્રાકૃતિક કૃષિ વિજ્ઞાન યુનિવર્સિટીના કુલપતિ ડૉ. સી.કે. ટીંબડીયાએ રાજ્યપાલશ્રીનું હળની પ્રતિકૃતિ આપી સ્વાગત કર્યું હતું. તેમણે યુનિવર્સિટીમાં ચાલી રહેલી શૈક્ષણિક અને સંશોધન પ્રવૃત્તિઓ અંગે માહિતી આપી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે યુનિવર્સિટી પ્રાકૃતિક કૃષિ ક્ષેત્રે સંશોધન, તાલીમ અને જાગૃતિ માટે મહત્વપૂર્ણ કામગીરી કરી રહી છે.
GAASના પ્રમુખ અને નવસારી તેમજ જૂનાગઢ કૃષિ યુનિવર્સિટીના પૂર્વ કુલપતિ ડૉ. એ.આર. પાઠકે પણ કૃષિ ક્ષેત્રના બદલાતા પડકારો અને પ્રાકૃતિક ખેતીના ભવિષ્ય અંગે પોતાના વિચારો રજૂ કર્યા હતા.
કાર્યક્રમ દરમિયાન રાજ્યપાલશ્રીના હસ્તે ગુજરાત પ્રાકૃતિક કૃષિ વિજ્ઞાન વિશ્વવિદ્યાલયના સ્નાતક અને અનુસ્નાતક વિદ્યાર્થીઓને પ્રમાણપત્રો અને ડિગ્રી એનાયત કરવામાં આવી હતી. આ પ્રસંગ વિદ્યાર્થીઓ માટે ગૌરવપૂર્ણ ક્ષણ બની રહ્યો હતો.
પરિસંવાદ પહેલાં રાજ્યપાલ શ્રી આચાર્ય દેવવ્રતજી, ધારાસભ્યશ્રી અને કૃષિ વૈજ્ઞાનિકોએ યુનિવર્સિટી ખાતેના મોડલ ફાર્મની મુલાકાત લીધી હતી. અહીં પ્રાકૃતિક પદ્ધતિથી ઉગાડવામાં આવેલી વિવિધ ખેતી પદ્ધતિઓ, જીવામૃત, ગૌ આધારિત ખાતરો અને પ્રાકૃતિક ઉપજોના પ્રદર્શનનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું.
કાર્યક્રમમાં જિલ્લા કલેક્ટર શ્રી અજય દહિયા, જિલ્લા વિકાસ અધિકારી શ્રી પ્રણવ વિજયવર્ગીય, જિલ્લા પોલીસ અધિક્ષક શ્રી હરેશ દુધાત, જાણીતા હવામાન શાસ્ત્રી અંબાલાલ પટેલ, વિવિધ કૃષિ યુનિવર્સિટીઓના કુલપતિઓ, કૃષિ વૈજ્ઞાનિકો અને મોટી સંખ્યામાં ખેડૂતો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.
રાજ્યપાલશ્રીએ ખાસ કરીને જિલ્લા કલેક્ટર શ્રી અજય દહિયાના અમરેલી જિલ્લામાં પ્રાકૃતિક કૃષિ ક્ષેત્રે કરેલા કાર્યની પ્રશંસા કરી હતી અને પંચમહાલ જિલ્લામાં પણ થઈ રહેલા પ્રયાસોને બિરદાવ્યા હતા.
આ સમગ્ર પરિસંવાદ માત્ર એક સરકારી કાર્યક્રમ નહોતો પરંતુ ખેતીના ભવિષ્ય અંગે ગંભીર ચિંતન અને પરિવર્તનનો સંદેશ આપતો મહત્વપૂર્ણ મંચ બની રહ્યો હતો. રાસાયણિક ખેતીના વધતા પ્રભાવ વચ્ચે પ્રાકૃતિક કૃષિ હવે માત્ર વિકલ્પ નહીં પરંતુ ભવિષ્યની જરૂરિયાત તરીકે ઉભરી રહી છે. રાજ્યપાલ શ્રી આચાર્ય દેવવ્રતજીનો સંદેશ સ્પષ્ટ હતો કે જો આવનારી પેઢીને નિરોગી અને સુરક્ષિત ભવિષ્ય આપવું હોય તો ખેડૂતો, વૈજ્ઞાનિકો અને સમગ્ર સમાજે મળીને પ્રાકૃતિક ખેતીના માર્ગે આગળ વધવું જ પડશે.
