ભારત-યુએઈ વચ્ચે ક્રૂડ ઓઈલની ઐતિહાસિક ડીલ:

અંડરગ્રાઉન્ડ રિઝર્વમાં 3 કરોડ બેરલ સ્ટોર થશે,પ્રધાનમંત્રી મોદીના યુએઈ પ્રવાસમાં ઊર્જા સુરક્ષાને મળ્યો નવો આધાર, ભારત માટે ‘સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ શીલ્ડ’ તૈયાર કરવાની દિશામાં મોટું પગલું

Narendra Modiના United Arab Emirates પ્રવાસ દરમિયાન ભારત અને યુએઈ વચ્ચે ઊર્જા ક્ષેત્રમાં એક ઐતિહાસિક અને વ્યૂહાત્મક મહત્વનો કરાર થયો છે, જેને ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા માટે ગેમચેન્જર માનવામાં આવી રહ્યો છે. આ સમજૂતી હેઠળ હવે યુએઈ ભારતના અંડરગ્રાઉન્ડ સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વમાં અંદાજે 3 કરોડ એટલે કે 30 મિલિયન બેરલ ક્રૂડ ઓઈલ સ્ટોર કરશે. આ કરારને લઈને Vikram Misriએ સત્તાવાર પુષ્ટિ કરતા જણાવ્યું કે આ ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા મજબૂત કરવાની દિશામાં અત્યાર સુધીનું સૌથી મોટું અને ઐતિહાસિક પગલું છે.

વિશ્વમાં વધી રહેલા યુદ્ધના તણાવ, પશ્ચિમ એશિયામાં અસ્થિરતા અને ક્રૂડ ઓઈલના સતત વધી રહેલા ભાવ વચ્ચે ભારત માટે આ સમજૂતી ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે. હાલ વિશ્વના મોટા ભાગના દેશો ઊર્જા સુરક્ષાને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સાથે સીધી રીતે જોડીને જોઈ રહ્યા છે. કારણ કે ક્રૂડ ઓઈલનો પુરવઠો ખોરવાય તો માત્ર પરિવહન જ નહીં પરંતુ સમગ્ર અર્થવ્યવસ્થા પર તેની ગંભીર અસર પડે છે. આવી સ્થિતિમાં ભારતે યુએઈ સાથે કરેલી આ ડીલ ભવિષ્યના સંભવિત ઊર્જા સંકટ સામે એક સુરક્ષા કવચ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.

ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા ક્રૂડ ઓઈલ આયાતકાર દેશોમાં સામેલ છે. દેશ પોતાની કુલ જરૂરિયાતનું લગભગ 85 ટકા ક્રૂડ ઓઈલ વિદેશમાંથી આયાત કરે છે. ખાસ કરીને મધ્ય પૂર્વના દેશો ભારત માટે ઊર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. જ્યારે પણ પશ્ચિમ એશિયામાં યુદ્ધ, રાજકીય અસ્થિરતા અથવા સપ્લાય ચેઇનમાં અવરોધ સર્જાય છે ત્યારે ભારત પર સીધી અસર પડે છે. ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ વધતા દેશની આયાત બિલમાં વધારો થાય છે, મોંઘવારી વધે છે અને સામાન્ય લોકો પર આર્થિક બોજો વધે છે. તેથી લાંબા ગાળાની ઊર્જા સુરક્ષા માટે સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.

સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ એટલે શું તે સમજવું પણ જરૂરી છે. કોઈપણ દેશ પોતાના ભવિષ્યના ઊર્જા સંકટ, યુદ્ધ, સપ્લાયમાં ખલેલ અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવમાં અચાનક વધારા જેવી પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરવા માટે વિશાળ માત્રામાં ક્રૂડ ઓઈલનો સંગ્રહ રાખે છે, જેને સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ કહેવામાં આવે છે. આ રિઝર્વ સામાન્ય રીતે જમીનની અંદર બનાવવામાં આવેલા વિશાળ સ્ટોરેજમાં રાખવામાં આવે છે. ભારતે પણ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આવી અંડરગ્રાઉન્ડ સુવિધાઓ વિકસાવી છે.

હાલ ભારત પાસે વિશાખાપટ્ટનમ, મંગલુરુ અને પાદુર જેવા વિસ્તારોમાં સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે. આ અંડરગ્રાઉન્ડ સ્ટોરેજ સુવિધાઓને એવી રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે કે તે લાંબા સમય સુધી સુરક્ષિત રીતે ક્રૂડ ઓઈલ સંગ્રહિત રાખી શકે. હવે યુએઈ દ્વારા 30 મિલિયન બેરલ ક્રૂડ ઓઈલ ભારતના આ રિઝર્વમાં સ્ટોર કરવામાં આવશે, જે ભારત માટે એક મોટી વ્યૂહાત્મક સુરક્ષા ગણાશે.

આ ડીલ માત્ર વેપારી કરાર નથી પરંતુ ભારત અને યુએઈ વચ્ચે વધતા વ્યૂહાત્મક સંબંધોની પણ નિશાની છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં ખૂબ જ ઝડપથી મજબૂતી આવી છે. વેપાર, રોકાણ, રક્ષા, ટેક્નોલોજી, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ઊર્જા જેવા ક્ષેત્રોમાં બંને દેશો સતત સહયોગ વધારી રહ્યા છે. Narendra Modiના નેતૃત્વ હેઠળ ભારત અને યુએઈ વચ્ચેના સંબંધોને નવી દિશા મળી છે. બંને દેશો વચ્ચે Comprehensive Economic Partnership Agreement એટલે કે CEPA જેવી મોટી સમજૂતીઓ પણ થઈ ચૂકી છે.

વિદેશ સચિવ Vikram Misriએ જણાવ્યું કે આ કરાર ભારત માટે માત્ર ક્રૂડ ઓઈલનો સ્ટોક વધારવાનો મુદ્દો નથી પરંતુ તે ઊર્જા ક્ષેત્રમાં વિશ્વસનીય ભાગીદારીનું પ્રતીક છે. યુએઈ જેવા વિશ્વસનીય ઊર્જા ઉત્પાદક દેશ સાથેની ભાગીદારી ભારતને ભવિષ્યમાં સપ્લાય ચેઇનની અનિશ્ચિતતાઓ સામે વધુ સુરક્ષિત બનાવશે.

વિશ્વમાં હાલ ચાલી રહેલા ભૂરાજકીય તણાવને ધ્યાનમાં લઈએ તો આ ડીલનું મહત્વ વધુ વધી જાય છે. અમેરિકા, ઈઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચે વધતા તણાવને કારણે મધ્ય પૂર્વમાં અનિશ્ચિતતા વધી રહી છે. હોર્મુઝ જળમાર્ગ, જ્યાંથી વિશ્વના મોટા ભાગનું ક્રૂડ ઓઈલ પસાર થાય છે, તે વિસ્તાર હંમેશા સંવેદનશીલ રહ્યો છે. જો ત્યાં કોઈ સંઘર્ષ વધે તો વૈશ્વિક તેલ પુરવઠો ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ભારત પાસે પૂરતો સ્ટ્રેટેજિક સ્ટોક હોવો અત્યંત જરૂરી બની જાય છે.

આ કરારથી ભારતને અનેક પ્રકારના ફાયદા મળી શકે છે. સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે કોઈપણ વૈશ્વિક સંકટ સમયે ભારત પાસે વધારાનો ક્રૂડ સ્ટોક ઉપલબ્ધ રહેશે. બીજો ફાયદો એ છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ વધે ત્યારે ભારતને તાત્કાલિક ઊંચા ભાવ પર ખરીદી કરવાની જરૂર નહીં પડે. આથી દેશની અર્થવ્યવસ્થા અને વિદેશી મુદ્રા ભંડાર પર દબાણ ઓછું થઈ શકે છે.

નિષ્ણાતો માને છે કે ભારત હવે માત્ર ઊર્જા આયાતકાર દેશ તરીકે નહીં પરંતુ ઊર્જા વ્યવસ્થાપનમાં વ્યૂહાત્મક ખેલાડી તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. અમેરિકા, ચીન અને જાપાન જેવા દેશો લાંબા સમયથી સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ માને છે. હવે ભારત પણ એ જ દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. ખાસ કરીને વધતી અર્થવ્યવસ્થા અને ઊર્જાની વધતી માંગને ધ્યાનમાં લેતા ભારત માટે આ જરૂરી બની ગયું છે.

યુએઈ માટે પણ આ કરાર મહત્વપૂર્ણ છે. ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા ઊર્જા બજારોમાં સામેલ છે અને ભવિષ્યમાં તેની માંગ સતત વધવાની છે. આવી સ્થિતિમાં યુએઈ ભારત સાથે લાંબા ગાળાની ઊર્જા ભાગીદારી મજબૂત કરવા માંગે છે. આ કરારથી યુએઈને વિશ્વસનીય અને વિશાળ ગ્રાહક બજાર મળશે, જ્યારે ભારતને વિશ્વસનીય સપ્લાય પાર્ટનર મળશે.

આ ડીલ પાછળનો એક મહત્વપૂર્ણ પાસો ભૂરાજકીય વ્યૂહરચના પણ છે. ચીન છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં મધ્ય પૂર્વમાં પોતાનો પ્રભાવ ઝડપથી વધારી રહ્યું છે. ભારત પણ હવે મધ્ય પૂર્વના દેશો સાથે પોતાના સંબંધો વધુ મજબૂત બનાવી રહ્યું છે. યુએઈ, સાઉદી અરેબિયા અને અન્ય ખાડી દેશો સાથે વધતી ભાગીદારી ભારતની વૈશ્વિક વ્યૂહાત્મક સ્થિતિને વધુ મજબૂત બનાવી શકે છે.

ભારત સરકાર છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ઊર્જા સુરક્ષા માટે અનેક પગલાં લઈ રહી છે. તેમાં સ્ટ્રેટેજિક રિઝર્વ ક્ષમતા વધારવી, નવી રિફાઇનરીઓ વિકસાવવી, વૈકલ્પિક ઊર્જા સ્ત્રોતો પર ભાર મૂકવો અને વિવિધ દેશોમાંથી ક્રૂડ આયાત વધારવા જેવા પગલાંનો સમાવેશ થાય છે. હવે યુએઈ સાથેની આ ડીલ એ તમામ પ્રયાસોમાં સૌથી મોટું પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.

આ કરારનો ભારતના સામાન્ય લોકો પર પણ લાંબા ગાળે સકારાત્મક અસર પડી શકે છે. જો ભવિષ્યમાં વૈશ્વિક સંકટને કારણે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ભારે વધારો થાય તો ભારત પોતાના સ્ટ્રેટેજિક સ્ટોકનો ઉપયોગ કરીને બજારને સ્થિર રાખવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે. આથી પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં અતિશય વધારો રોકવામાં મદદ મળી શકે છે.

ઊર્જા નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે હવે ભારતે સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વની ક્ષમતા વધુ વધારવાની જરૂર છે. હાલનો સ્ટોક મર્યાદિત સમય માટે પૂરતો છે, પરંતુ ભવિષ્યની માંગને ધ્યાનમાં લેતા વધુ મોટા સ્ટોરેજની જરૂર પડશે. સરકાર પહેલેથી જ નવા સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ પર વિચાર કરી રહી હોવાનું માનવામાં આવે છે.

અંતમાં કહી શકાય કે Narendra Modiના યુએઈ પ્રવાસ દરમિયાન થયેલી આ ઐતિહાસિક ક્રૂડ ઓઈલ ડીલ ભારત માટે માત્ર એક વેપારી સમજૂતી નથી પરંતુ રાષ્ટ્રીય ઊર્જા સુરક્ષાની દિશામાં એક વ્યૂહાત્મક ક્રાંતિ સમાન છે. યુએઈ દ્વારા ભારતના સ્ટ્રેટેજિક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વમાં 3 કરોડ બેરલ ક્રૂડ ઓઈલ સ્ટોર કરવાનો નિર્ણય ભવિષ્યના ઊર્જા સંકટ સામે ભારતને વધુ મજબૂત બનાવશે. હવે વિશ્વની નજર આ ભાગીદારી પર રહેશે, કારણ કે તે માત્ર ભારત અને યુએઈના સંબંધોને નહીં પરંતુ સમગ્ર એશિયાની ઊર્જા વ્યૂહરચનાને પણ નવી દિશા આપી શકે છે.