સિંહસ્થ કુંભ મેળાને વિશ્વસ્તરીય બનાવવાનો સંકલ્પ અખાડાદીઠ પાંચ કરોડની સહાયથી લઈને આધુનિક સુવિધાઓ સુધી, મહારાષ્ટ્ર સરકારનું ભવ્ય આયોજન.

મહારાષ્ટ્રમાં આગામી વર્ષે યોજાનારા ભવ્ય અને આધ્યાત્મિક મહાપર્વ Simhastha Kumbh Mela ને લઈને રાજ્ય સરકાર દ્વારા વિશાળ સ્તરે તૈયારીઓ શરૂ કરી દેવામાં આવી છે. વિશ્વભરના કરોડો સાધુ-સંતો, મહંતો અને ભક્તોની હાજરીમાં યોજાનારા આ મહામેળાને માત્ર ધાર્મિક કાર્યક્રમ નહીં પરંતુ સેવા, સંસ્કૃતિ, આધ્યાત્મિકતા અને આધુનિક વ્યવસ્થાપનનું વૈશ્વિક મોડેલ બનાવવાનો સંકલ્પ મહારાષ્ટ્ર સરકાર દ્વારા વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે. Devendra Fadnavis એ બુધવારે સહ્યાદ્રી ગેસ્ટ હાઉસ ખાતે યોજાયેલી સમીક્ષા બેઠકમાં કુંભ મેળાના સફળ આયોજન માટે અખાડાદીઠ પાંચ કરોડ રૂપિયાનું ભંડોળ ફાળવવાની જાહેરાત કરી હતી. આ ઉપરાંત નાની સંસ્થાઓને પ્રતિ સંસ્થા 15 લાખ રૂપિયાની સહાય, અખાડાઓના વીજળી બિલની ચુકવણી અને સરકારી કામ માટે જમીન સંપાદિત થાય તો વળતર અથવા વૈકલ્પિક જમીન આપવાની જાહેરાત કરીને સાધુ-સંત સમાજમાં ખુશીનો માહોલ સર્જ્યો હતો.

નાસિક અને Trimbakeshwar Temple ખાતે યોજાનારો સિંહસ્થ કુંભ મેળો દેશના સૌથી મોટા ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક મેળાઓમાંનો એક ગણાય છે. ગોદાવરી નદીના પવિત્ર તટ પર યોજાતો આ મહામેળો માત્ર મહારાષ્ટ્ર માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર દેશ અને વિશ્વ માટે આસ્થાનું કેન્દ્ર માનવામાં આવે છે. કરોડો ભક્તો, નાગા સાધુઓ, મહંતો, વિવિધ અખાડાઓ અને દેશ-વિદેશના પ્રવાસીઓ આ મહાપર્વમાં જોડાતા હોય છે. આવી વિશાળ ભીડ અને ધાર્મિક મહત્તાને ધ્યાનમાં રાખીને રાજ્ય સરકાર દ્વારા આ વખતે કુંભ મેળાને ઐતિહાસિક અને વિશ્વસ્તરીય બનાવવાની તૈયારી શરૂ કરવામાં આવી છે.

મુખ્ય પ્રધાન દેવેન્દ્ર ફડણવીસે બેઠક દરમિયાન જણાવ્યું હતું કે કુંભ મેળો માત્ર એક ધાર્મિક મેળો નથી પરંતુ મહારાષ્ટ્ર માટે સેવા અને સંસ્કૃતિનું વૈશ્વિક પ્રદર્શન કરવાનો અવસર છે. તેમણે કહ્યું હતું કે વિશ્વભરમાંથી આવનારા સાધુઓ, મહંતો અને ભક્તોને શ્રેષ્ઠ સુવિધાઓ અને સુરક્ષા ઉપલબ્ધ કરાવવી રાજ્ય સરકારની પ્રથમ જવાબદારી છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે કુંભ મેળાના આયોજન માટે ભંડોળની કોઈ કમી રહેવા દેવામાં આવશે નહીં અને જરૂરી તમામ નાણાકીય સહાય ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે.

આ બેઠકમાં Eknath Shinde, Ajit Pawar, Chhagan Bhujbal, Girish Mahajan, Dadaji Bhuse, Uday Samant તેમજ અન્ય વરિષ્ઠ મંત્રીઓ અને અધિકારીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. બેઠકમાં 13 અખાડાઓના મહંતો અને સાધુઓએ પણ પોતાના સૂચનો અને માંગણીઓ રજૂ કરી હતી.

ફડણવીસે જણાવ્યું હતું કે સાધુઓ અને મહંતોએ અત્યાર સુધી થઈ રહેલા કામની પ્રશંસા કરી છે અને સાથે સાથે વધુ અસરકારક આયોજન માટે મહત્વપૂર્ણ સૂચનો પણ આપ્યા છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આ સૂચનોને ધ્યાનમાં રાખીને કુંભ મેળાના આયોજનમાં જરૂરી સુધારા કરવામાં આવશે. સરકારનું લક્ષ્ય માત્ર આગામી કુંભ મેળા સુધી મર્યાદિત નથી પરંતુ આગામી 12 વર્ષ પછી યોજાનારા કુંભ મેળા માટે પણ કાયમી માળખાકીય વિકાસ કરવાનું છે. એટલે કે હાલ કરવામાં આવતા વિકાસકાર્યો ભવિષ્યમાં પણ ઉપયોગી બની રહે તે દૃષ્ટિએ આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે.

ત્ર્યંબકેશ્વર દેશના મહત્વપૂર્ણ જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક હોવાથી અહીં ભક્તોની સંખ્યા વર્ષ દરમિયાન સતત વધી રહી છે. કુંભ મેળા દરમિયાન તો લાખો ભક્તો એકસાથે દર્શન માટે ઉમટી પડતા હોય છે. આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને ત્ર્યંબકેશ્વર મંદિર વિસ્તારમાં વિશાળ કોરિડોર બનાવવાની યોજના જાહેર કરવામાં આવી છે. આ કોરિડોરથી ભક્તોને સરળ અને સુવ્યવસ્થિત દર્શનની સુવિધા મળશે તેમજ ભીડ નિયંત્રણમાં પણ મોટી મદદ મળશે.

ત્ર્યંબકેશ્વર દર્શન પથ પ્રોજેક્ટ આ સમગ્ર આયોજનનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર માનવામાં આવી રહ્યું છે. આશરે 665 કરોડ રૂપિયાના ખર્ચે આ પ્રોજેક્ટ અમલમાં મૂકવામાં આવશે. પ્રથમ તબક્કામાં 275 કરોડ અને બીજા તબક્કામાં 390 કરોડ રૂપિયાનું રોકાણ કરવામાં આવશે. આ પ્રોજેક્ટ અંતર્ગત પરંપરાગત મરાઠા શૈલીમાં કાળા પથ્થરનો ઉપયોગ કરીને ભવ્ય બાંધકામ કરવામાં આવશે, જે આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક વાતાવરણને વધુ સમૃદ્ધ બનાવશે.

આ પ્રોજેક્ટમાં 9,000 ભક્તોની ક્ષમતા ધરાવતું વિશાળ ‘શિવ દર્શન સંકુલ’ બનાવવામાં આવશે, જેમાં એર-કન્ડિશન્ડ હોલ, એલઈડી સ્ક્રીન અને આધુનિક સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ રહેશે. ભીડ નિયંત્રણ માટે એઆઈ આધારિત ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. ઇમરજન્સી પરિસ્થિતિમાં પાંચ મિનિટની અંદર લોકો સુરક્ષિત રીતે બહાર નીકળી શકે તેવી વ્યવસ્થા પણ કરવામાં આવશે. નિષ્ણાતોના મતે આ પ્રકારની આધુનિક ભીડ વ્યવસ્થાપન સિસ્ટમ ભારતમાં ધાર્મિક મેળાઓ માટે એક નવું મોડેલ સાબિત થઈ શકે છે.

ફડણવીસે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે નાસિક અને ત્ર્યંબકેશ્વર વિસ્તારમાં આધ્યાત્મિક રીતે સમૃદ્ધ વાતાવરણ ઊભું કરવા માટે મંદિર, કુંડ, ગુફા અને અન્ય ધાર્મિક સ્થળોના નૂતનીકરણનું કામ હાથ ધરવામાં આવ્યું છે. ખાસ કરીને ગોદાવરી નદીના સ્ત્રોત વિસ્તારને વધુ સ્વચ્છ અને પવિત્ર બનાવવાના પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. તેમણે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે આ વખતનો કુંભ મેળો અગાઉના મેળાઓની સરખામણીએ વધુ સ્વચ્છ અને સુવ્યવસ્થિત રહેશે.

આરોગ્ય વ્યવસ્થાને લઈને પણ વિશાળ આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. કુંભ મેળા દરમિયાન લાખો લોકો એકત્રિત થતા હોવાથી આરોગ્ય અને સ્વચ્છતા સૌથી મોટી પ્રાથમિકતા બની જાય છે. રાજ્ય સરકાર દ્વારા વિશેષ આરોગ્ય યોજના તૈયાર કરવામાં આવી છે, જેમાં ઇમરજન્સી મેડિકલ સુવિધા, મોબાઈલ હોસ્પિટલ, એમ્બ્યુલન્સ નેટવર્ક અને વિશેષ આરોગ્ય ટીમોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. ફડણવીસે જણાવ્યું હતું કે કુંભ મેળામાં આવનારા કોઈપણ સાધુ, મહંત અથવા ભક્તને આરોગ્ય સંબંધિત મુશ્કેલીનો સામનો ન કરવો પડે તે માટે સંપૂર્ણ તૈયારી કરવામાં આવી રહી છે.

નાયબ મુખ્ય પ્રધાન એકનાથ શિંદેએ બેઠક દરમિયાન ખાસ કરીને સુરક્ષાને લઈને ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે કુંભ મેળાની સુરક્ષા અંગે કોઈપણ પ્રકારનું સમાધાન કરવામાં આવશે નહીં. ભીડ નિયંત્રણ, કટોકટી વ્યવસ્થાપન અને આતંકવાદ વિરોધી સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓને લઈને રાજ્ય સરકાર સંપૂર્ણ સજ્જ છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે તમામ સુરક્ષા એજન્સીઓ પરસ્પર સંકલનથી કામ કરશે જેથી કોઈ અનિચ્છનીય ઘટના ન બને.

શિંદેએ જણાવ્યું હતું કે અખાડાઓએ પણ સકારાત્મક અભિગમ અપનાવ્યો છે અને તેઓ ભક્તોને મુશ્કેલી ન પડે તે માટે સરકાર સાથે સંપૂર્ણ સહકાર આપી રહ્યા છે. તેમણે આ સહયોગનું સ્વાગત કરતાં જણાવ્યું હતું કે સરકારને સેવા કરવાનો અવસર મળ્યો છે અને સમગ્ર વહીવટીતંત્ર એક ટીમ તરીકે કાર્ય કરી રહ્યું છે. તેમણે વડાપ્રધાન Narendra Modi ના સમર્થનનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું હતું કે દેશભરમાં ધાર્મિક સ્થળોના વિકાસ અને આધ્યાત્મિક પર્યટનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે મોટા પાયે કામ થઈ રહ્યું છે.

હાલ કુંભ મેળા માટે આશરે 377 એકર જમીન અનામત રાખવામાં આવી છે, જોકે વિવિધ અખાડાઓએ વધારાની જમીનની માંગ કરી છે. રાજ્ય સરકારે આ માંગણીઓને લઈને સકારાત્મક વલણ દાખવ્યું છે. જો સરકારી કામ માટે અખાડાઓની જમીન સંપાદિત કરવામાં આવશે તો તેમને વળતર અથવા વૈકલ્પિક જમીન આપવામાં આવશે તેવી ખાતરી પણ આપવામાં આવી છે.

ટ્રાફિક વ્યવસ્થાપનને લઈને પણ વિશાળ આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે. ત્ર્યંબકેશ્વર દર્શન પથ પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ થયા બાદ શહેરમાં ટ્રાફિક ભીડમાં આશરે 80 ટકા ઘટાડો થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. સાથે સાથે સ્થાનિક વેપારીઓ અને હોકરોના પુનર્વસન માટે પણ યોજના તૈયાર કરવામાં આવી રહી છે જેથી વિકાસકાર્યોના કારણે તેમના જીવનનિર્વાહ પર અસર ન પડે.

નાસિક અને ત્ર્યંબકેશ્વર વિસ્તાર માટે આ સમગ્ર આયોજન આર્થિક રીતે પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે. કુંભ મેળા દરમિયાન કરોડો ભક્તો અને પ્રવાસીઓના આગમનથી હોટેલ, પરિવહન, વેપાર, હસ્તકલા અને સ્થાનિક વ્યવસાયોને મોટો લાભ મળે છે. નિષ્ણાતોના મતે આ વખતનો કુંભ મેળો ધાર્મિક પર્યટન અને સ્થાનિક અર્થતંત્ર માટે ઐતિહાસિક તક બની શકે છે.

કુંભ મેળા ઓથોરિટીના કમિશનર Shekhar Singh દ્વારા બેઠકમાં સમગ્ર આયોજન અંગે પ્રેઝન્ટેશન રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં માર્ગ વ્યવસ્થા, સુરક્ષા, આરોગ્ય, પાણી પુરવઠો, સ્વચ્છતા, પાર્કિંગ, ડિજિટલ મોનીટરિંગ અને ઇમરજન્સી પ્રતિસાદ જેવી વ્યવસ્થાઓ અંગે વિગતવાર માહિતી આપવામાં આવી હતી.

ધાર્મિક આગેવાનોનું કહેવું છે કે કુંભ મેળો માત્ર ધાર્મિક કાર્યક્રમ નહીં પરંતુ ભારતની આધ્યાત્મિક શક્તિ અને સંસ્કૃતિનું પ્રતિક છે. આવી સ્થિતિમાં રાજ્ય સરકાર દ્વારા કરવામાં આવી રહેલા વિશાળ આયોજનને સકારાત્મક રીતે જોવામાં આવી રહ્યું છે. ઘણા સાધુ-સંતોએ પણ સરકારના પ્રયાસોની પ્રશંસા કરી છે.

આ રીતે મહારાષ્ટ્ર સરકાર દ્વારા આગામી સિંહસ્થ કુંભ મેળાને લઈને શરૂ કરાયેલા વિશાળ આયોજનથી નાસિક અને ત્ર્યંબકેશ્વર હવે વૈશ્વિક આધ્યાત્મિક કેન્દ્ર તરીકે વધુ વિકસશે તેવી આશા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. અખાડાઓને આપવામાં આવેલી આર્થિક સહાયથી લઈને આધુનિક ટેકનોલોજી આધારિત ભીડ નિયંત્રણ અને ભવ્ય માળખાકીય વિકાસ સુધી, સમગ્ર આયોજન કુંભ મેળાને નવા યુગનું આધ્યાત્મિક અને વ્યવસ્થાપન મોડેલ બનાવવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.