દેશભરમાં વધતી મોંઘવારી વચ્ચે હવે સામાન્ય જનતાને વધુ એક મોટો આર્થિક ઝટકો લાગ્યો છે. દેશની અગ્રણી ડેરી બ્રાન્ડ Amul એ દૂધના ભાવમાં ફરી વધારો જાહેર કર્યો છે, જે આવતીકાલથી સમગ્ર ભારતમાં અમલમાં આવશે. કંપની દ્વારા દૂધના લગભગ તમામ મુખ્ય પ્રકારોમાં પ્રતિ લિટર બે રૂપિયા અને પ્રતિ 500 મિલી દીઠ એક રૂપિયાનો વધારો કરવામાં આવ્યો છે. આ નિર્ણયનો સીધો પ્રભાવ કરોડો પરિવારોના દૈનિક બજેટ પર પડશે કારણ કે દૂધ દરેક ઘરની રોજિંદી જરૂરિયાતોમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ વસ્તુઓમાંનું એક છે. ખાસ કરીને મધ્યમવર્ગ અને ગરીબ પરિવારો માટે આ ભાવવધારો વધુ ચિંતાજનક માનવામાં આવી રહ્યો છે, કારણ કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ખાદ્યપદાર્થો, રસોઈ ગેસ, ઇંધણ અને અન્ય જરૂરી ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે.
દૂધના નવા ભાવો આવતીકાલથી અમલમાં આવ્યા બાદ અમૂલ સ્ટાન્ડર્ડ મિલ્ક, ગોલ્ડ મિલ્ક, ભેંસનું દૂધ, ગાયનું દૂધ, તાઝા મિલ્ક, સ્લિમ એન્ડ ટ્રીમ, ટી-સ્પેશિયલ સહિતના તમામ મુખ્ય ઉત્પાદનોના ભાવ વધી જશે. કંપનીએ જણાવ્યું છે કે પશુચારો, પેકેજિંગ, ટ્રાન્સપોર્ટેશન અને ઇંધણના વધતા ખર્ચને કારણે આ નિર્ણય લેવો પડ્યો છે. ડેરી ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં ઉત્પાદન ખર્ચમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે, જેના કારણે ડેરી કંપનીઓ પર આર્થિક દબાણ વધ્યું છે.
દેશ અને વિશ્વમાં હાલમાં જે આર્થિક અને ભૂરાજકીય પરિસ્થિતિ સર્જાઈ રહી છે તેની અસર પણ દૂધ ઉદ્યોગ પર જોવા મળી રહી છે. ખાસ કરીને પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા તણાવ અને યુદ્ધ જેવી સ્થિતિને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં ચઢાવ-ઉતાર જોવા મળી રહ્યા છે. ભારત જેવા દેશમાં, જ્યાં મોટા પ્રમાણમાં ઇંધણ આયાત કરવામાં આવે છે, ત્યાં ઇંધણના વધતા ખર્ચનો સીધો પ્રભાવ પરિવહન અને ઉત્પાદન ક્ષેત્ર પર પડે છે. દૂધ જેવા દૈનિક ઉપયોગના ઉત્પાદનોમાં પરિવહન અને કોલ્ડ ચેઇન જાળવવા માટે સતત ઇંધણની જરૂર પડતી હોવાથી ખર્ચમાં વધારો અનિવાર્ય બની જાય છે.
અમૂલ દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા નવા દરો અનુસાર શક્તિ દૂધના 500 મિલી પેકેટનો ભાવ 31 રૂપિયાથી વધીને 32 રૂપિયા થયો છે. તાઝા દૂધના 500 મિલી પેકેટ માટે હવે ગ્રાહકોને 28 રૂપિયાની જગ્યાએ 29 રૂપિયા ચૂકવવા પડશે, જ્યારે એક લિટરના પેકેટનો ભાવ 55 રૂપિયાથી વધીને 57 રૂપિયા થયો છે. ગોલ્ડ મિલ્કના 500 મિલી પેકેટનો ભાવ 34 રૂપિયાથી વધીને 35 રૂપિયા કરવામાં આવ્યો છે અને એક લિટરના પેકેટનો ભાવ હવે 68 રૂપિયાની જગ્યાએ 70 રૂપિયા રહેશે.
ગાયના દૂધના ભાવમાં પણ વધારો કરવામાં આવ્યો છે. 500 મિલી ગાયના દૂધ માટે હવે ગ્રાહકોને 29 રૂપિયાની જગ્યાએ 30 રૂપિયા ચૂકવવા પડશે. ભેંસના દૂધના 500 મિલી પેકેટનો ભાવ 38 રૂપિયાથી વધીને 39 રૂપિયા કરવામાં આવ્યો છે. સૌથી ઓછા ભાવવાળા સ્લિમ એન્ડ ટ્રીમ દૂધના 500 મિલી પેકેટનો ભાવ હવે 25 રૂપિયાથી વધીને 26 રૂપિયા થયો છે.
ટી-સ્પેશિયલ દૂધના ભાવમાં પણ વધારો નોંધાયો છે. 500 મિલી ટી-સ્પેશિયલ દૂધ માટે હવે 32 રૂપિયાની જગ્યાએ 33 રૂપિયા ચૂકવવા પડશે, જ્યારે એક લિટર પેકેટનો ભાવ 64 રૂપિયાથી વધીને 66 રૂપિયા કરવામાં આવ્યો છે. આમ, દરેક પ્રકારના દૂધમાં ભાવવધારો થતાં સામાન્ય ગ્રાહકોને દરરોજ વધારાનો ખર્ચ સહન કરવો પડશે.
ડેરી ઉદ્યોગના નિષ્ણાતો જણાવે છે કે દૂધના ભાવમાં વધારો માત્ર ગ્રાહકો માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર ખાદ્ય ઉદ્યોગ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. ચા, કોફી, મીઠાઈ, આઈસ્ક્રીમ, બેકરી અને રેસ્ટોરન્ટ ઉદ્યોગો દૂધ પર મોટા પ્રમાણમાં આધારિત હોય છે. દૂધના ભાવમાં વધારો થતાં આ ક્ષેત્રોમાં પણ ઉત્પાદન ખર્ચ વધશે અને શક્યતા છે કે આગામી સમયમાં અન્ય ખાદ્યપદાર્થોના ભાવમાં પણ વધારો જોવા મળે.
ઘણા આર્થિક નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે દૂધ જેવી આવશ્યક વસ્તુના ભાવમાં વધારો સામાન્ય મોંઘવારીના દર પર પણ અસર કરી શકે છે. કારણ કે દૂધ દરેક ઘરની જરૂરિયાત છે અને તે રોજિંદા ખર્ચનો ભાગ છે. ખાસ કરીને નાના બાળકો, વૃદ્ધો અને દર્દીઓ માટે દૂધ અત્યંત જરૂરી ખાદ્યપદાર્થ માનવામાં આવે છે.
ગ્રાહકોમાં આ નિર્ણયને લઈને મિશ્ર પ્રતિસાદ જોવા મળી રહ્યો છે. કેટલાક લોકોનું કહેવું છે કે વધતા ઉત્પાદન ખર્ચને કારણે ભાવ વધારો અનિવાર્ય હતો, જ્યારે બીજી તરફ ઘણા ગ્રાહકો માને છે કે સતત વધી રહેલી મોંઘવારી વચ્ચે દૂધના ભાવમાં વધારો સામાન્ય પરિવારો માટે મુશ્કેલી ઊભી કરશે. ખાસ કરીને મધ્યમવર્ગીય પરિવારો, જે પહેલાથી જ વધતા ઘરખર્ચ, સ્કૂલ ફી, ભાડા અને ઇંધણના ખર્ચથી પરેશાન છે, તેમના માટે આ વધારો વધુ બોજરૂપ સાબિત થઈ શકે છે.
ડેરી ખેડૂતોના દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો ઘણા પશુપાલકો લાંબા સમયથી દૂધના ખરીદી દરમાં વધારો કરવાની માંગ કરી રહ્યા હતા. પશુચારો, પશુઓની દવાઓ, વીજળી અને મજૂરીના ખર્ચમાં વધારો થતાં પશુપાલનનો ખર્ચ પણ વધી ગયો છે. ઘણા ખેડૂતોનું કહેવું છે કે જો દૂધના વેચાણના ભાવમાં વધારો નહીં થાય તો પશુપાલન વ્યવસાય આર્થિક રીતે મુશ્કેલ બની જશે.
ગુજરાત સહિત દેશના અનેક રાજ્યોમાં ડેરી સહકારી ચળવળ ગ્રામિણ અર્થતંત્રનો મહત્વપૂર્ણ આધાર છે. લાખો નાના અને મધ્યમ પશુપાલકો પોતાની આવક માટે દૂધ વેચાણ પર આધાર રાખે છે. આવી સ્થિતિમાં ડેરી કંપનીઓ અને સહકારી સંસ્થાઓએ ઉત્પાદન ખર્ચ અને ગ્રાહક હિત વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કરવો પડે છે.
અમૂલ દેશની સૌથી મોટી ડેરી બ્રાન્ડ્સમાંની એક છે અને તેનો પ્રભાવ દેશના લગભગ દરેક રાજ્યમાં જોવા મળે છે. કંપની દ્વારા લેવામાં આવતા ભાવવધારાના નિર્ણયોનો પ્રભાવ સમગ્ર ડેરી બજાર પર પડે છે. ઘણી વખત અન્ય ડેરી બ્રાન્ડ્સ પણ અમૂલના પગલે પોતાના ભાવમાં વધારો કરતી હોય છે. તેથી નિષ્ણાતો માને છે કે આગામી સમયમાં અન્ય ડેરી કંપનીઓ પણ ભાવવધારો જાહેર કરી શકે છે.
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અમૂલે અનેક વખત દૂધના ભાવમાં વધારો કર્યો છે. ખાસ કરીને કોરોના મહામારી બાદ સપ્લાય ચેઇન, ઇંધણ, પેકેજિંગ અને ઉત્પાદન ખર્ચમાં થયેલા વધારાને કારણે ડેરી ઉદ્યોગ પર સતત દબાણ રહ્યું છે. કંપનીએ છેલ્લે મે 2025માં પણ દૂધના ભાવમાં પ્રતિ લિટર બે રૂપિયાનો વધારો કર્યો હતો.
વિશ્વભરમાં હાલમાં ખાદ્ય સુરક્ષા અને મોંઘવારી મોટા મુદ્દા બની ગયા છે. યુદ્ધ, હવામાન પરિવર્તન, ઇંધણના ભાવમાં વધારો અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનની સમસ્યાઓના કારણે ખાદ્ય ઉત્પાદનોના ખર્ચમાં વધારો જોવા મળી રહ્યો છે. ભારત પણ આ વૈશ્વિક આર્થિક પરિસ્થિતિથી સંપૂર્ણપણે અસ્પર્શિત નથી.
આર્થિક વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે જો આગામી સમયમાં કાચા તેલના ભાવ વધુ વધશે અથવા વૈશ્વિક બજારમાં અસ્થિરતા વધશે તો દૈનિક ઉપયોગની અન્ય ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં પણ વધારો થઈ શકે છે. દૂધના ભાવમાં થયેલો આ વધારો તે દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ સંકેત માનવામાં આવી રહ્યો છે.
ઘણા ગ્રાહકો હવે વિકલ્પ તરીકે સ્થાનિક ડેરી, ખુલ્લું દૂધ અથવા અન્ય બ્રાન્ડ તરફ વળવાની વિચારણા કરી રહ્યા છે, જોકે ગુણવત્તા અને વિશ્વસનીયતાના મુદ્દાને કારણે અમૂલ હજુ પણ મોટા ભાગના ગ્રાહકો માટે પ્રથમ પસંદગી છે.
સામાન્ય પરિવારોમાં હવે ઘરખર્ચનું નવું ગણિત શરૂ થશે. દરરોજ બે થી ત્રણ લિટર દૂધ વાપરતા પરિવારોને મહિને નોંધપાત્ર વધારાનો ખર્ચ સહન કરવો પડશે. ચા, કોફી, દહીં, છાશ, ઘી અને અન્ય દૂધજન્ય ઉત્પાદનોનો ખર્ચ પણ પરોક્ષ રીતે વધી શકે છે.
રાજકીય અને સામાજિક વર્તુળોમાં પણ આ મુદ્દે ચર્ચા શરૂ થઈ છે. કેટલાક લોકોનું કહેવું છે કે આવશ્યક ખાદ્યપદાર્થોના ભાવ પર નિયંત્રણ માટે સરકારોએ લાંબા ગાળાની નીતિ બનાવવી જોઈએ, જ્યારે બીજી તરફ ડેરી ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા લોકોનું માનવું છે કે ઉત્પાદન ખર્ચ વધતા ભાવવધારો અનિવાર્ય બની જાય છે.
આ રીતે અમૂલ દ્વારા દૂધના ભાવમાં કરાયેલ તાજો વધારો હવે દેશભરના કરોડો ગ્રાહકો માટે મહત્વપૂર્ણ ચર્ચાનો વિષય બની ગયો છે. એક બાજુ વધતા ઉત્પાદન ખર્ચ અને ડેરી ઉદ્યોગની આર્થિક વાસ્તવિકતાઓ છે તો બીજી બાજુ સામાન્ય જનતાના વધતા ઘરખર્ચ અને મોંઘવારીની ચિંતા છે. આવનારા સમયમાં આ ભાવવધારોનો પ્રભાવ માત્ર દૂધના બજાર સુધી મર્યાદિત નહીં રહે પરંતુ સમગ્ર ખાદ્ય અને ઘરેલુ અર્થતંત્ર પર પણ તેની અસર જોવા મળી શકે છે.
