આદિવાસી હસ્તકલા અને પરંપરાગત ઉત્પાદનોના ૨૫ સ્ટોલ્સ પર પાંચ દિવસમાં રૂ. ૫ લાખથી વધુનું વેચાણ, ૩૮ કલાકારોને મળ્યું વૈશ્વિક મંચ
ગુજરાતના સ્થાપના દિવસની ઉજવણીને વધુ ભવ્ય અને ઐતિહાસિક બનાવવા માટે સુરત ખાતે આયોજિત ‘વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત રિજનલ કોન્ફરન્સ-૨૦૨૬’ અને ‘વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત રિજનલ એક્ઝિબિશન-૨૦૨૬’ રાજ્યના વિકાસ, સંસ્કૃતિ અને પરંપરાના અનોખા સમન્વયનું જીવંત પ્રતિક બની રહ્યું હતું. રાજ્ય સરકાર દ્વારા યોજાયેલા આ વિશાળ આયોજનમાં ગુજરાતના ઔદ્યોગિક વિકાસ સાથે સાથે આદિવાસી સમાજની પરંપરા, જીવનશૈલી, કલા અને આર્થિક સશક્તિકરણને પણ કેન્દ્રસ્થાને રાખવામાં આવ્યું હતું. ખાસ કરીને ‘ટ્રાયબલ હેરિટેજ’ થીમ આધારિત આદિવાસી હસ્તકલા અને પરંપરાગત ઉત્પાદનોના સ્ટોલ્સ સમગ્ર એક્ઝિબિશનનું મુખ્ય આકર્ષણ બન્યા હતા. પાંચ દિવસ સુધી ચાલેલા આ પ્રદર્શન દરમિયાન ૨૫ આદિવાસી સ્ટોલ્સ પર રૂ. ૫.૩૧ લાખથી વધુનું વેચાણ નોંધાતા આદિવાસી હસ્તકલાકારોમાં નવા આત્મવિશ્વાસ અને આશાનો સંચાર થયો હતો.
ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી Bhupendra Patelના હસ્તે આ પ્રદર્શનનું ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું. મુખ્યમંત્રીશ્રીએ પોતાના સંબોધનમાં જણાવ્યું હતું કે ગુજરાતનો વિકાસ માત્ર શહેરો અને ઉદ્યોગો સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ રાજ્યના અંતિમ માણસ સુધી પહોંચતો સર્વસમાવેશક વિકાસ એ સરકારની પ્રાથમિકતા છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આદિવાસી સમાજની સંસ્કૃતિ, કલા અને પરંપરાઓ ગુજરાતની મૂળ ઓળખ છે અને તેને વૈશ્વિક સ્તરે પહોંચાડવા માટે રાજ્ય સરકાર સતત પ્રયત્નશીલ છે. તેમણે આદિવાસી હસ્તકલાકારોના સ્ટોલ્સની મુલાકાત લઈને તેમની કૃતિઓની પ્રશંસા કરી હતી અને જણાવ્યું હતું કે “વોકલ ફોર લોકલ”ના વડાપ્રધાન Narendra Modiના વિઝનને ગુજરાત સાચા અર્થમાં સાકાર કરી રહ્યું છે.
આ પ્રદર્શનમાં રાજ્યના વિવિધ આદિવાસી વિસ્તારોમાંથી આવેલા ૩૮ હસ્તકલાકારોને પોતાની કૃતિઓ રજૂ કરવાની તક મળી હતી. ડાંગ, નર્મદા, તાપી, છોટાઉદેપુર, મહિસાગર, પંચમહાલ અને બનાસકાંઠા જેવા જિલ્લાઓમાંથી આવેલા કલાકારોએ પોતાની પરંપરાગત કળાઓ અને હસ્તકલાના નમૂનાઓ પ્રદર્શિત કર્યા હતા. બાંબુથી બનાવાયેલા આર્ટિફેક્ટ્સ, લાકડાની કોતરણી, પરંપરાગત આભૂષણો, હેન્ડલૂમ વસ્ત્રો, કુદરતી રંગોથી બનાવેલા શણગાર સામાન, વનૌષધિઓ અને પ્રાકૃતિક ખાદ્ય પદાર્થોએ મુલાકાતીઓનું વિશેષ ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. ખાસ કરીને બાંબુથી બનાવેલા ઘરગથ્થુ ઉપકરણો, શોભાના સામાન અને ઇકો-ફ્રેન્ડલી આર્ટિફેક્ટ્સ લોકોમાં ભારે લોકપ્રિય બન્યા હતા.
આ સમગ્ર આયોજન આદિજાતિ વિકાસ વિભાગ દ્વારા આદિજાતિ વિકાસ મંત્રી Naresh Patelના માર્ગદર્શન હેઠળ કરવામાં આવ્યું હતું. મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે આદિવાસી સમાજ માત્ર સંસ્કૃતિ અને પરંપરાનો જ વારસદાર નથી પરંતુ કુદરત સાથે સુમેળમાં જીવતી જીવનશૈલીનું પ્રતિક છે. રાજ્ય સરકારનો ઉદ્દેશ માત્ર આદિવાસી હસ્તકલાકારોને બજાર ઉપલબ્ધ કરાવવાનો જ નથી પરંતુ તેમને આત્મનિર્ભર અને આર્થિક રીતે મજબૂત બનાવવાનો પણ છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે રાજ્ય સરકાર દ્વારા આદિવાસી કલાકારોને પ્રદર્શન સુધી આવવા-જવાની વ્યવસ્થા, રહેવા-જમવાની સુવિધા અને સ્ટોલ વ્યવસ્થાપનનો તમામ ખર્ચ વહન કરવામાં આવ્યો હતો જેથી કલાકારોને સીધો નફો મળી શકે.
પ્રદર્શન દરમિયાન આવેલા મુલાકાતીઓએ આદિવાસી ઉત્પાદનોમાં વિશેષ રસ દાખવ્યો હતો. શહેરોમાં રહેલા લોકો માટે આદિવાસી જીવનશૈલી અને પ્રાકૃતિક ઉત્પાદનો પ્રત્યે નવી ઉત્સુકતા જોવા મળી હતી. ખાસ કરીને શુદ્ધ વનૌષધિઓ અને પરંપરાગત આદિવાસી ખાદ્ય પદાર્થો આરોગ્યપ્રદ જીવનશૈલી અપનાવવા ઇચ્છતા લોકો માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યા હતા. મહુડાના ફૂલથી બનાવેલા પ્રોડક્ટ્સ, જંગલી મધ, ઔષધીય છોડ, પ્રાકૃતિક દાળ-અનાજ અને જૈવિક ખાદ્ય પદાર્થોની ભારે માંગ નોંધાઈ હતી. અનેક વિદેશી ડેલિગેટ્સે પણ આ ઉત્પાદનોમાં રસ દર્શાવ્યો હતો અને કેટલીક સંસ્થાઓએ આદિવાસી ઉત્પાદનોને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં પહોંચાડવા માટે પ્રાથમિક ચર્ચાઓ પણ કરી હતી.
વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત રિજનલ કોન્ફરન્સ દરમિયાન યોજાયેલી પેનલ ચર્ચાઓમાં પણ આદિવાસી વિકાસને મહત્વ આપવામાં આવ્યું હતું. ગુજરાત આદિવાસી સંશોધન અને તાલીમ સોસાયટીના કાર્યપાલક નિયામક ડૉ. સી.સી. ચૌધરીએ “આદિવાસી અને ગ્રામિણ વિસ્તારોમાં પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન” વિષય પર વિસ્તૃત ચર્ચા કરતાં જણાવ્યું હતું કે ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારોમાં પ્રકૃતિ, સંસ્કૃતિ અને લોકજીવનનો અનોખો સમન્વય જોવા મળે છે, જે દેશ-વિદેશના પ્રવાસીઓને આકર્ષી શકે છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે જો યોગ્ય આયોજન કરવામાં આવે તો આદિવાસી ટુરિઝમ રાજ્યની અર્થવ્યવસ્થાને નવી દિશા આપી શકે છે અને સ્થાનિક લોકોને રોજગારની વિશાળ તકો પ્રાપ્ત થઈ શકે છે.
પ્રદર્શન દરમિયાન કેન્દ્રીય જળ શક્તિ મંત્રી C. R. Patil, નાયબ મુખ્યમંત્રી Harsh Sanghavi, રાજ્ય મંત્રી Jairam Gamit સહિત અનેક મહાનુભાવોએ સ્ટોલ્સની મુલાકાત લીધી હતી. મહાનુભાવોએ આદિવાસી કલાકારો સાથે સીધી વાતચીત કરીને તેમની જીવનશૈલી, હસ્તકલા અને પડકારો વિશે માહિતી મેળવી હતી. તેમણે કલાકારોને વધુ પ્રોત્સાહન આપવા માટે સરકાર દ્વારા વિવિધ યોજનાઓ હેઠળ સહાય પૂરી પાડવાની ખાતરી પણ આપી હતી.
આ સમગ્ર આયોજન દરમિયાન સુરત શહેરમાં એક અલગ જ ઉત્સવમય વાતાવરણ જોવા મળ્યું હતું. એક તરફ ઔદ્યોગિક વિકાસ, રોકાણ અને આધુનિક ટેક્નોલોજી અંગે ચર્ચાઓ ચાલી રહી હતી તો બીજી તરફ આદિવાસી સમાજની પરંપરા અને કુદરત સાથે જોડાયેલી જીવનશૈલી લોકોને મંત્રમુગ્ધ કરી રહી હતી. ગુજરાતના વિકાસ મોડલમાં પરંપરા અને આધુનિકતાનો આ અનોખો સમન્વય વાઇબ્રન્ટ ગુજરાતના મૂળ સ્વરૂપને ઉજાગર કરતો હતો.
આદિવાસી કલાકારો માટે આ પ્રદર્શન માત્ર વેચાણનું માધ્યમ નહોતું પરંતુ એક ગૌરવપૂર્ણ અનુભવ પણ હતો. ઘણા કલાકારોએ જણાવ્યું હતું કે તેઓ પહેલીવાર એટલા મોટા મંચ પર પોતાની કૃતિઓ રજૂ કરી રહ્યા છે. કેટલાક કલાકારોએ જણાવ્યું કે અત્યાર સુધી તેઓ ગામડાં કે સ્થાનિક હાટબજારોમાં જ વેચાણ કરતા હતા, પરંતુ હવે રાજ્ય સરકારના પ્રયાસોથી તેઓને વૈશ્વિક બજાર સુધી પહોંચવાની તક મળી રહી છે. આથી તેઓમાં આત્મવિશ્વાસ અને ઉત્સાહમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.
બાંબુ હસ્તકલા બનાવતા એક કલાકારે જણાવ્યું હતું કે બાંબુ માત્ર હસ્તકલાનું સાધન નથી પરંતુ આદિવાસી સમાજના જીવનનો અભિન્ન ભાગ છે. ઘર બનાવવાથી લઈને ઘરગથ્થુ ઉપકરણો સુધી બાંબુનો ઉપયોગ થાય છે. આજે આધુનિક યુગમાં પણ બાંબુ આધારિત ઇકો-ફ્રેન્ડલી ઉત્પાદનોની માંગ વધી રહી છે અને આથી આદિવાસી યુવાનો માટે રોજગારની નવી તકો ઊભી થઈ રહી છે.
પરંપરાગત આભૂષણો બનાવતી મહિલાઓએ જણાવ્યું હતું કે અગાઉ તેઓની કળાને મર્યાદિત ઓળખ મળતી હતી, પરંતુ હવે શહેરોમાં અને વિદેશી બજારોમાં પણ તેમની કૃતિઓને પસંદગી મળી રહી છે. રાજ્ય સરકારના પ્રયાસોથી મહિલાઓ આર્થિક રીતે વધુ સશક્ત બની રહી છે. ઘણા સ્ટોલ્સ પર મહિલાઓ દ્વારા બનાવાયેલા હેન્ડમેડ કપડાં, દોરાકામ, વણાટ અને કુદરતી રંગોથી સજાવટ કરેલા ઉત્પાદનોને ખાસ પ્રતિસાદ મળ્યો હતો.
આ પ્રદર્શન દ્વારા આદિવાસી સમાજની પરંપરાગત જ્ઞાનપ્રણાલીને પણ નવી ઓળખ મળી હતી. વનૌષધિઓ અંગે માહિતી આપતા નિષ્ણાતોએ જણાવ્યું હતું કે આદિવાસી સમાજ પાસે કુદરતી ઔષધિઓનું અનોખું જ્ઞાન છે, જે આધુનિક વિજ્ઞાન માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. વિવિધ ઔષધીય છોડ, જડીબુટ્ટીઓ અને પરંપરાગત સારવાર પદ્ધતિઓ વિશે લોકોમાં ભારે રસ જોવા મળ્યો હતો.
ગુજરાત સરકાર દ્વારા છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આદિવાસી વિકાસ માટે અનેક મહત્વપૂર્ણ યોજનાઓ અમલમાં મુકાઈ છે. શિક્ષણ, આરોગ્ય, રોજગાર, આવાસ અને કૌશલ્ય વિકાસ જેવા ક્ષેત્રોમાં વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે. વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત જેવા મંચો દ્વારા હવે આદિવાસી સમાજને રાજ્યના મુખ્ય પ્રવાહ સાથે વધુ મજબૂત રીતે જોડવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. સરકારનો ઉદ્દેશ આદિવાસી પરંપરા અને સંસ્કૃતિને જાળવી રાખીને તેમને આર્થિક રીતે સશક્ત બનાવવાનો છે.
વાઇબ્રન્ટ ગુજરાત રિજનલ એક્ઝિબિશન-૨૦૨૬એ સાબિત કર્યું છે કે ગુજરાતનો વિકાસ માત્ર ઔદ્યોગિક રોકાણ સુધી મર્યાદિત નથી પરંતુ રાજ્યની સાંસ્કૃતિક ધરોહર, પરંપરા અને માનવીય મૂલ્યોને પણ સાથે લઈને આગળ વધી રહ્યો છે. આદિવાસી સમાજની કલા અને સંસ્કૃતિને મળેલી આ વૈશ્વિક ઓળખ રાજ્ય માટે ગૌરવની બાબત છે. પાંચ દિવસમાં થયેલા લાખો રૂપિયાના વેચાણે માત્ર આર્થિક સફળતા જ નહીં પરંતુ આદિવાસી સમાજના આત્મવિશ્વાસ અને ગૌરવને પણ નવી ઊંચાઈ આપી છે. ગુજરાત હવે વિકાસ સાથે સંસ્કૃતિને પણ વિશ્વ સમક્ષ રજૂ કરી રહ્યું છે અને આ જ વાઇબ્રન્ટ ગુજરાતની સાચી ઓળખ બની રહી છે.
