દેશમાં વધતી વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા, આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં ચઢાવ-ઉતાર અને ઊર્જા સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને વડાપ્રધાન Narendra Modi દ્વારા દેશવાસીઓને ઇંધણનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ કરવા માટે કરવામાં આવેલી અપીલનો હવે રાજ્યોમાં પણ વ્યાપક પ્રભાવ જોવા મળી રહ્યો છે. ખાસ કરીને મહારાષ્ટ્ર સરકારે આ અપીલને ગંભીરતાથી સ્વીકારીને સરકારી સ્તરે મોટા નિર્ણયો લીધા છે. Devendra Fadnavis ની અધ્યક્ષતામાં યોજાયેલી બે ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકોમાં રાજ્ય સરકાર દ્વારા ઇંધણ અને વિદેશી હૂંડિયામણ બચાવવા માટે અનેક મહત્વપૂર્ણ પગલાં જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. તેમાં મુખ્ય પ્રધાન સહિત તમામ પ્રધાનોના કાફલામાં વાહનોની સંખ્યા તાત્કાલિક અસરથી અડધી કરવી, બિનજરૂરી વિદેશ પ્રવાસ રદ કરવો, વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ દ્વારા બેઠક યોજવી અને પ્રધાનો તેમજ અધિકારીઓને જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરવા પ્રોત્સાહિત કરવાના નિર્ણયોએ રાજ્યભરમાં ચર્ચા જગાવી છે.
મુંબઈમાં યોજાયેલી આ ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકમાં મુખ્ય સચિવ, પોલીસ મહાનિર્દેશક, વિવિધ વિભાગોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ અને વહીવટી તંત્રના પ્રતિનિધિઓ હાજર રહ્યા હતા. બેઠક દરમિયાન રાજ્ય સરકારના ખર્ચમાં કરકસર, ઇંધણ બચત અને ઊર્જા સંરક્ષણ માટે કેવી રીતે વ્યવહારુ અને લાંબા ગાળાના પગલાં લઈ શકાય તે અંગે વિગતવાર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. મુખ્ય પ્રધાન દેવેન્દ્ર ફડણવીસે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે વર્તમાન વૈશ્વિક પરિસ્થિતિમાં ઊર્જા બચત માત્ર આર્થિક મુદ્દો નથી પરંતુ રાષ્ટ્રીય જવાબદારી છે.
તાજેતરના સમયમાં મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવ, ખાસ કરીને પશ્ચિમ એશિયામાં સર્જાયેલી યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિઓને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના પુરવઠા અને કિંમતોને લઈને ચિંતા વધી રહી છે. ભારત દુનિયાના સૌથી મોટા તેલ આયાતકાર દેશોમાંનો એક હોવાથી તેલના ભાવમાં વધારો સીધી અસર દેશની અર્થવ્યવસ્થા પર કરે છે. આવી સ્થિતિમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ દેશવાસીઓને ઇંધણનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ કરવા અપીલ કરી હતી. આ અપીલને અનુસરીને મહારાષ્ટ્ર સરકારે રાજ્ય સ્તરે વ્યવહારુ અને પ્રતીકાત્મક બંને પ્રકારના પગલાં ભરવાનું શરૂ કર્યું છે.
મુખ્ય પ્રધાન દેવેન્દ્ર ફડણવીસે બેઠકમાં જણાવ્યું હતું કે સરકાર જો પોતે જ ઉદાહરણ પૂરું પાડશે તો સામાન્ય નાગરિકો પણ ઊર્જા બચત અભિયાનમાં વધુ ઉત્સાહથી જોડાશે. આ જ દૃષ્ટિકોણ સાથે મુખ્ય પ્રધાન સહિત તમામ પ્રધાનોના કાફલામાં વાહનોની સંખ્યા અડધી કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. અત્યાર સુધી મોટા રાજકીય નેતાઓ અને પ્રધાનોના કાફલામાં સુરક્ષા, પ્રોટોકોલ અને વ્યવસ્થાપનના કારણોસર મોટી સંખ્યામાં વાહનો જોડાતા હતા, પરંતુ હવે તેમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરવામાં આવશે.
સરકારે આ અંગે સ્પષ્ટ સૂચનાઓ પણ આપી છે કે સંબંધિત પોલીસ કમિશનર અથવા જિલ્લા પોલીસ અધિક્ષક એ સુનિશ્ચિત કરશે કે કોઈપણ પ્રવાસ દરમિયાન નિર્ધારિત સંખ્યાથી વધુ વાહનો કાફલામાં જોડાય નહીં. આ નિર્ણય માત્ર ઇંધણ બચત માટે જ નહીં પરંતુ શહેરોમાં ટ્રાફિકનું દબાણ ઘટાડવા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે. ખાસ કરીને મુંબઈ, પુણે અને નાગપુર જેવા મહાનગરોમાં VIP કાફલાના કારણે ટ્રાફિક પર પડતા પ્રભાવને લઈને લાંબા સમયથી ચર્ચા ચાલતી રહી છે.
બેઠક દરમિયાન વિદેશ પ્રવાસોને લઈને પણ મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. રાજ્યના પ્રધાનો અને વરિષ્ઠ અધિકારીઓને સ્પષ્ટ સૂચના આપવામાં આવી છે કે જ્યાં સુધી અત્યંત જરૂરી ન હોય ત્યાં સુધી કોઈપણ વિદેશ પ્રવાસ ન કરવામાં આવે. સરકારનું માનવું છે કે બિનજરૂરી વિદેશ પ્રવાસોમાં મોટા પ્રમાણમાં સરકારી નાણાં અને વિદેશી હૂંડિયામણનો ખર્ચ થાય છે. વર્તમાન આર્થિક પરિસ્થિતિમાં આ પ્રકારના ખર્ચ પર નિયંત્રણ જરૂરી બની ગયું છે.
સરકારી વિમાનો અને હેલિકોપ્ટરના ઉપયોગને લઈને પણ નવી માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવામાં આવી છે. મુખ્ય પ્રધાને જણાવ્યું હતું કે અત્યંત અનિવાર્ય સંજોગોને બાદ કરતાં પ્રધાનો અને અધિકારીઓએ નિયમિત હવાઈ સેવાઓનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. સરકારી વિમાનો અને હેલિકોપ્ટરનો મર્યાદિત ઉપયોગ કરવા માટે સ્પષ્ટ સૂચનાઓ આપવામાં આવી છે. નિષ્ણાતોના મતે આ નિર્ણય રાજ્ય સરકારના ખર્ચમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો લાવી શકે છે.
જાહેર પરિવહનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે પણ અનોખો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. રાજ્ય સરકાર દ્વારા પ્રધાનો અને અધિકારીઓને ઓછામાં ઓછો એક દિવસ મેટ્રો, બસ અથવા અન્ય જાહેર પરિવહન સેવાઓનો ઉપયોગ કરવાની સૂચના આપવામાં આવી છે. સરકારનું માનવું છે કે જ્યારે નેતાઓ અને અધિકારીઓ જાહેર પરિવહનનો ઉપયોગ કરશે ત્યારે સામાન્ય નાગરિકોમાં પણ જાહેર પરિવહન પ્રત્યે વિશ્વાસ વધશે અને ખાનગી વાહનો પરનો આધાર ઘટશે.
મુંબઈ જેવી મહાનગરમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં મેટ્રો નેટવર્કના ઝડપી વિકાસને કારણે લાખો લોકો જાહેર પરિવહન તરફ વળ્યા છે. તેમ છતાં હજુ પણ મોટી સંખ્યામાં લોકો ખાનગી વાહનોનો ઉપયોગ કરતા હોવાથી ટ્રાફિક અને પ્રદૂષણની સમસ્યા ગંભીર બની રહી છે. આવી સ્થિતિમાં સરકારનો આ નિર્ણય પર્યાવરણ અને ટ્રાફિક બંને માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે.
બેઠક દરમિયાન વીડિયો કોન્ફરન્સિંગના વધુ વ્યાપક ઉપયોગ પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. મુખ્ય પ્રધાને સૂચના આપી હતી કે શક્ય હોય ત્યાં સુધી તમામ વહીવટી અને સમીક્ષા બેઠકો વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ દ્વારા યોજવામાં આવે. અધિકારીઓને રૂબરૂ બેઠક માટે લાંબી મુસાફરી કરાવવાને બદલે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને મીટિંગો યોજવી વધુ અસરકારક અને ખર્ચ બચતવાળી પદ્ધતિ છે.
કોરોના મહામારી દરમિયાન વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ અને વર્ચ્યુઅલ મીટિંગ્સનો વ્યાપક ઉપયોગ થયો હતો અને ત્યારબાદ ઘણી સંસ્થાઓએ તેને નિયમિત કાર્યપદ્ધતિનો ભાગ બનાવી દીધું છે. મહારાષ્ટ્ર સરકારે હવે ઊર્જા બચત અને સમય બચત બંનેને ધ્યાનમાં રાખીને આ પદ્ધતિને વધુ પ્રોત્સાહન આપવાનો નિર્ણય લીધો છે.
સરકારને ફાળવવામાં આવેલા સત્તાવાર વાહનોની વિગતવાર સમીક્ષા કરવાનો આદેશ પણ મુખ્ય પ્રધાને આપ્યો હતો. અનેક વિભાગોમાં વાહનોનો બિનજરૂરી ઉપયોગ થતો હોવાના અહેવાલોને ધ્યાનમાં રાખીને હવે દરેક વિભાગમાં વાહનોની જરૂરિયાત અને ઉપયોગનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવશે. જ્યાં શક્ય હશે ત્યાં વાહનોની સંખ્યા ઘટાડવામાં આવશે અથવા તેનો સંયુક્ત ઉપયોગ કરવામાં આવશે.
ઉર્જા સંરક્ષણને લઈને બેઠકમાં વધુ એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. મુખ્ય પ્રધાને બિનજરૂરી હોર્ડિંગ્સ, ફ્લેક્સ અને સુશોભન લાઇટિંગ સામે કાર્યવાહી કરવાની સૂચના આપી હતી. શહેરોમાં મોટા પ્રમાણમાં લગાવવામાં આવતા હોર્ડિંગ્સ અને સજાવટી લાઇટિંગમાં વીજળીનો મોટો બગાડ થતો હોવાનું સરકારનું માનવું છે. ખાસ કરીને રાજકીય અને વ્યાવસાયિક કાર્યક્રમોમાં મોટા પ્રમાણમાં વીજળી વપરાતી હોવાને કારણે ઊર્જા બચતના પ્રયાસોને નુકસાન પહોંચે છે.
નિષ્ણાતોના મતે મહારાષ્ટ્ર સરકારના આ પગલાં માત્ર પ્રતીકાત્મક નથી પરંતુ લાંબા ગાળે અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે. જો સરકારી સ્તરે ઊર્જા બચત અને ખર્ચ નિયંત્રણની સંસ્કૃતિ વિકસશે તો તેનો સકારાત્મક સંદેશ સમગ્ર સમાજમાં જશે. સાથે સાથે આ નિર્ણયોથી પર્યાવરણ સંરક્ષણમાં પણ મદદ મળી શકે છે.
રાજકીય વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની અપીલ બાદ રાજ્યો દ્વારા લેવામાં આવતા આવા નિર્ણયો રાજકીય રીતે પણ મહત્વપૂર્ણ સંદેશ આપે છે. સરકાર પોતે કરકસર અને જવાબદારીનું પાલન કરે છે તેવો સંદેશ જનતામાં પહોંચાડવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે.
મહારાષ્ટ્રમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં માળખાકીય વિકાસ, મેટ્રો પ્રોજેક્ટ, સમૃદ્ધિ મહામાર્ગ અને વિવિધ વિકાસકાર્યો પર મોટા પાયે ખર્ચ થઈ રહ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં રાજ્ય સરકાર હવે વહીવટી ખર્ચ અને બિનજરૂરી ખર્ચમાં ઘટાડો કરીને નાણાકીય સંસાધનોનો વધુ અસરકારક ઉપયોગ કરવા માંગે છે.
પર્યાવરણવિદોના મતે વાહનોની સંખ્યા ઘટાડવા અને જાહેર પરિવહનને પ્રોત્સાહન આપવાના નિર્ણયોથી કાર્બન ઉત્સર્જનમાં પણ ઘટાડો થઈ શકે છે. ખાસ કરીને મહાનગરોમાં પ્રદૂષણ અને ટ્રાફિકની સમસ્યાને જોતા આવા પગલાં આવશ્યક બની ગયા છે.
સરકારી વર્તુળોમાં એવી પણ ચર્ચા ચાલી રહી છે કે આગામી સમયમાં અન્ય રાજ્યો પણ મહારાષ્ટ્રના મોડેલને અનુસરી શકે છે. કારણ કે ઇંધણ બચત, ઊર્જા સંરક્ષણ અને ખર્ચ નિયંત્રણ હવે માત્ર એક રાજ્યનો મુદ્દો નહીં પરંતુ સમગ્ર દેશ માટે મહત્વપૂર્ણ વિષય બની ગયો છે.
આ રીતે મહારાષ્ટ્ર સરકારે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની અપીલને માત્ર રાજકીય નિવેદન તરીકે નહીં પરંતુ વ્યવહારુ નીતિ તરીકે અમલમાં મૂકવાનો પ્રયાસ શરૂ કર્યો છે. કાફલામાં વાહનોની સંખ્યા ઘટાડવાથી લઈને વિદેશ પ્રવાસ પર નિયંત્રણ, વીડિયો કોન્ફરન્સિંગનો વ્યાપક ઉપયોગ અને જાહેર પરિવહનને પ્રોત્સાહન જેવા નિર્ણયો હવે આગામી સમયમાં અન્ય વહીવટી સુધારાઓ માટે પણ માર્ગદર્શનરૂપ બની શકે છે.
