પશ્ચિમ એશિયાના યુદ્ધથી ભારત પર મોંઘવારીનો ખતરો.

ક્રૂડ ઓઈલમાં જબરદસ્ત ઉછાળો, 15 મે પહેલા પેટ્રોલ-ડીઝલ મોંઘું થવાની શક્યતા

પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા ભીષણ યુદ્ધ અને ઈરાન-અમેરિકા વચ્ચે વધતા રાજદ્વારી તણાવની ગંભીર અસર હવે વૈશ્વિક તેલ બજાર પર સ્પષ્ટ રીતે જોવા મળી રહી છે. મધ્ય પૂર્વમાં વધી રહેલી અસ્થિરતાને કારણે વિશ્વભરમાં ઊર્જા સુરક્ષા અંગે ચિંતા વધી ગઈ છે. ખાસ કરીને વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ તેલ માર્ગોમાંના એક એવા Strait of Hormuz પર તણાવ વધતા આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં જબરદસ્ત ઉછાળો નોંધાયો છે.

વિશ્વના કુલ તેલ પુરવઠામાં અંદાજે 20 ટકા હિસ્સો ધરાવતો સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ માર્ગ હાલ વૈશ્વિક રાજકીય અને સૈન્ય તણાવનું કેન્દ્ર બની ગયો છે. આ માર્ગ મારફતે મધ્ય પૂર્વમાંથી અમેરિકા, એશિયા અને યુરોપ સહિત વિશ્વના અનેક દેશોમાં ક્રૂડ ઓઈલની સપ્લાય થાય છે. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે વધતી તંગદિલી અને યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિના કારણે આ સપ્લાય ચેઇન ખોરવાઈ જવાની ભીતિ ઉભી થતાં વૈશ્વિક બજારમાં ભારે ગભરાટ ફેલાયો છે.

આ તણાવની સીધી અસર બ્રેન્ટ ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ પર પડી છે. થોડા સમય પહેલા પ્રતિ બેરલ લગભગ 70 ડોલર આસપાસ રહેલું કાચા તેલનું મૂલ્ય અચાનક ઉછળી 126 ડોલર સુધી પહોંચી ગયું હતું. હાલ થોડો ઘટાડો નોંધાતા ભાવ લગભગ 101 ડોલર પ્રતિ બેરલ આસપાસ સ્થિર થયા છે, પરંતુ આ સ્તર પણ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે ચિંતાજનક ગણાઈ રહ્યું છે.

ભારત માટે આ સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની શકે છે કારણ કે દેશ પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું કાચું તેલ આયાત કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ વધતા દેશની સરકારી ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ પર ભારે આર્થિક દબાણ વધી રહ્યું છે. સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ Indian Oil Corporation, Bharat Petroleum અને Hindustan Petroleum જેવી અગ્રણી કંપનીઓ હાલમાં દર મહિને અંદાજે ₹30,000 કરોડ જેટલું નુકસાન સહન કરી રહી છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં ભારે વધારો થવા છતાં ભારતમાં અત્યાર સુધી પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ નિયંત્રિત રાખવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. હાલમાં દેશમાં પેટ્રોલની સરેરાશ કિંમત લગભગ ₹95 આસપાસ જાળવી રાખવામાં આવી છે, પરંતુ હવે આ સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી જાળવવી મુશ્કેલ બની રહી હોવાનું માનવામાં આવી રહ્યું છે.

ઊર્જા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર જો આગામી દિવસોમાં પશ્ચિમ એશિયાની પરિસ્થિતિમાં સુધારો નહીં થાય અને ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ ઊંચા જ રહેશે તો ભારતમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં મોટો વધારો લગભગ અનિવાર્ય બની જશે. કેટલાક વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે 15 મે પહેલા જ ઇંધણના નવા ભાવ જાહેર થઈ શકે છે.

પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ વધારાની અસર માત્ર વાહનચાલકો પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી. ટ્રાન્સપોર્ટેશન ખર્ચ વધતા રોજિંદી જીવનમાં ઉપયોગી ચીજવસ્તુઓ પણ મોંઘી બનવાની શક્યતા રહે છે. શાકભાજી, દૂધ, અનાજ, બાંધકામ સામગ્રી અને અન્ય આવશ્યક વસ્તુઓના ભાવમાં પણ વધારો થઈ શકે છે. એટલે કે ઇંધણની મોંઘવારીનો સીધો ફટકો સામાન્ય માણસના ઘરખર્ચ પર પડી શકે છે.

ટ્રાન્સપોર્ટ અને લોજિસ્ટિક્સ સેક્ટર માટે પણ આ પરિસ્થિતિ ચિંતાજનક બની રહી છે. ડીઝલના ભાવ વધતા ટ્રક ટ્રાન્સપોર્ટ મોંઘું બનશે, જેના કારણે દેશભરમાં માલસામાનની સપ્લાય ચેઇન પર અસર પડી શકે છે. એરલાઈન ઉદ્યોગ માટે પણ એવિએશન ફ્યુઅલનો ખર્ચ વધી શકે છે, જેના કારણે હવાઈ ભાડામાં વધારો થવાની શક્યતા વ્યક્ત થઈ રહી છે.

ભારત સરકારે અગાઉ પણ વૈશ્વિક તેલ સંકટ દરમિયાન લોકોને રાહત આપવા માટે એક્સાઈઝ ડ્યૂટીમાં ઘટાડો કર્યો હતો. પરંતુ હાલની વૈશ્વિક પરિસ્થિતિ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહે તો સરકાર માટે પણ ઇંધણ પર ટેક્સ ઘટાડવો અથવા સબસિડી આપવી આર્થિક રીતે પડકારરૂપ બની શકે છે.

આર્થિક નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જો ક્રૂડ ઓઈલ લાંબા સમય સુધી 100 ડોલરથી ઉપર રહેશે તો ભારતની મોંઘવારી દર, વેપાર ખાધ અને રૂપિયાની કિંમત પર પણ નકારાત્મક અસર પડી શકે છે. દેશના આયાત બિલમાં વધારો થતાં અર્થતંત્ર પર વધારાનો દબાણ ઊભો થઈ શકે છે.

હાલ સમગ્ર વિશ્વની નજર પશ્ચિમ એશિયાની સ્થિતિ અને આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ બજાર પર ટકી છે. જો ઈરાન-અમેરિકા વચ્ચેનો તણાવ વધુ ગંભીર બનશે અથવા સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ માર્ગ પર કોઈ મોટી અડચણ ઊભી થશે તો ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં વધુ ઉછાળો આવી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ભારતીય ગ્રાહકોને આગામી દિવસોમાં મોંઘા પેટ્રોલ અને ડીઝલ માટે તૈયાર રહેવું પડી શકે છે.