Saykha GIDC વિસ્તારમાં બહાર આવેલ એક ગંભીર પર્યાવરણ કૌભાંડે સમગ્ર ભરૂચ જિલ્લામાં ચકચાર મચાવી દીધી છે. માત્ર 30 થી 40 હજાર રૂપિયાનો ખર્ચ બચાવવા માટે ઝેરી કેમિકલ કચરો ખાડીમાં ઠાલવી દેવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હોવાનો ખુલાસો થતા પર્યાવરણપ્રેમીઓ, સ્થાનિક ગ્રામજનો અને આરોગ્ય ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા લોકોમાં ભારે રોષ ફેલાયો છે.

Bharuch Local Crime Branch દ્વારા હાથ ધરાયેલી સઘન તપાસ બાદ સાયખાની માલ્વીસ ઇન્ડસ્ટ્રીઝના માલિક સહિત કુલ પાંચ લોકો સામે ગુનો નોંધવામાં આવ્યો છે. આ સમગ્ર કૌભાંડમાં “પોલી એલ્યુમિનિયમ ક્લોરાઇડ” નામનો અત્યંત જોખમી હેઝાર્ડસ વેસ્ટ ખાડીમાં ઠાલવવામાં આવતો હોવાનું સામે આવ્યું છે.

આ મામલો માત્ર કાયદાકીય ભંગનો નથી, પરંતુ હજારો લોકોના આરોગ્ય, પર્યાવરણ અને પાણીના સ્ત્રોતોને જોખમમાં મૂકનાર ગંભીર ગુનાહિત બેદરકારી તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.

કેવી રીતે ખુલ્યું કૌભાંડ?

ભરૂચ લોકલ ક્રાઇમ બ્રાંચને 11 એપ્રિલે બાતમી મળી હતી કે:
Jolva નજીક આવેલી ખાડીમાં એક ટેન્કર દ્વારા ઝેરી કેમિકલ વેસ્ટ ઠાલવવાની તૈયારી ચાલી રહી છે.

આ માહિતી મળતાં જ LCBની ટીમે તાત્કાલિક દરોડો પાડ્યો હતો.

જ્યારે પોલીસે સ્થળ પર પહોંચી તપાસ શરૂ કરી ત્યારે:

• એક ટેન્કર શંકાસ્પદ હાલતમાં ઊભું હતું
• ટેન્કરમાંથી ભારે તીવ્ર દુર્ગંધ આવતી હતી
• આસપાસની હવામાં બળતરા અનુભવાઈ રહી હતી
• આંખોમાં ચભચભાટ થતો હતો

આ સમગ્ર પરિસ્થિતિએ પોલીસને ગંભીર શંકા ઉપજાવી હતી.

ટેન્કરમાંથી મળ્યો ઝેરી કેમિકલ

પોલીસે ટેન્કરની તપાસ કરતાં તેમાં “પોલી એલ્યુમિનિયમ ક્લોરાઇડ” પ્રકારનો હેઝાર્ડસ વેસ્ટ ભરેલો હોવાનું બહાર આવ્યું હતું.

વિશેષજ્ઞોના જણાવ્યા મુજબ આ કેમિકલ:

• પાણી પ્રદૂષિત કરી શકે
• જળચર જીવને નુકસાન પહોંચાડી શકે
• માનવ શરીર માટે હાનિકારક છે
• ચામડી, આંખો અને શ્વાસતંત્ર પર ગંભીર અસર કરે છે

જો આ કેમિકલ મોટી માત્રામાં ખાડીમાં ઠાલવાયો હોત તો નજીકના ગામોના પાણી સ્ત્રોતો પણ પ્રદૂષિત થવાની શક્યતા હતી.

માત્ર 40 હજાર બચાવવા રમાયો જીવલેણ ખેલ

તપાસમાં બહાર આવ્યું કે:
આ હેઝાર્ડસ વેસ્ટનો વૈજ્ઞાનિક રીતે નિકાલ કરવા માટે માત્ર 30 થી 40 હજાર રૂપિયાનો ખર્ચ થતો હતો.

નિયમ મુજબ:

• કેમિકલ વેસ્ટનું સંગ્રહ
• પરિવહન
• ટ્રીટમેન્ટ
• અને નિકાલ

માન્ય પર્યાવરણ એજન્સીઓ મારફતે કરાવવો જરૂરી છે.

પરંતુ આરોપીઓએ આ ખર્ચ બચાવવા ગેરકાયદેસર રસ્તો અપનાવ્યો હતો.

પોલીસ સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ:
કંપની સંચાલકો અને કેમિકલ માફિયાઓ વચ્ચે મળતાવળથી આ સમગ્ર કાવતરું ઘડાયું હતું.

માલ્વીસ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ સામે ગંભીર આરોપ

Malvis Industries સામે આરોપ છે કે:

• કંપનીમાંથી નીકળતો હેઝાર્ડસ વેસ્ટ ગેરકાયદેસર રીતે કાઢવામાં આવતો હતો
• યોગ્ય પ્રક્રિયા વિના ટેન્કરમાં ભરવામાં આવતો હતો
• અને રાત્રિના સમયે ખાડીમાં ઠાલવવાની યોજના બનાવવામાં આવી હતી

તપાસ દરમિયાન અનેક મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજો પણ પોલીસે કબજે કર્યા હોવાનું જાણવા મળી રહ્યું છે.

ડ્રાઈવરની પૂછપરછમાં ખુલાસા

ટેન્કરમાંથી પોલીસે ડ્રાઇવર સંદીપસિંહને ઝડપી પાડ્યો હતો.

પૂછપરછ દરમિયાન તેણે:

• કોના કહેવા પર વેસ્ટ ભરાયો
• ક્યાં ઠાલવવાનો હતો
• કોણ-કોણ સંડોવાયેલું હતું

તે અંગે મહત્વપૂર્ણ માહિતી આપી હોવાનું કહેવાય છે.

આ માહિતીના આધારે પોલીસે આગળની તપાસ ઝડપી બનાવી હતી.

25 દિવસ સુધી ચાલી તપાસ

આ કેસમાં પોલીસે ઉતાવળ ન કરતાં લગભગ 25 દિવસ સુધી:

• ટેક્નિકલ પુરાવા
• સેમ્પલ ટેસ્ટિંગ
• દસ્તાવેજોની ચકાસણી
• આરોપીઓના નિવેદન
• પર્યાવરણ વિભાગની માહિતી

એકત્ર કરી હતી.

ફોરેન્સિક અને પર્યાવરણ નિષ્ણાતોના અભિપ્રાય બાદ આખરે પાંચ લોકો સામે ગુનો નોંધવામાં આવ્યો છે.

પર્યાવરણ માટે કેટલું જોખમી?

પર્યાવરણ નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે:
હેઝાર્ડસ વેસ્ટનું ગેરકાયદેસર ડમ્પિંગ સૌથી ગંભીર પર્યાવરણ ગુનાઓમાંનું એક છે.

આ પ્રકારના કેમિકલથી:

• ભૂગર્ભજળ પ્રદૂષિત થાય
• ખેતીની જમીન બગડે
• માછલીઓ અને જળચર મરી જાય
• પશુઓના આરોગ્ય પર અસર થાય
• માનવ શરીરમાં ઝેરી અસર થાય

તેવું બની શકે છે.

સ્થાનિક લોકોમાં રોષ

આ ઘટનાની માહિતી બહાર આવતા સ્થાનિક ગ્રામજનોમાં ભારે રોષ ફેલાયો હતો.

લોકોનું કહેવું હતું:
“થોડા પૈસા બચાવવા માટે અમારા જીવ જોખમમાં મૂકાયા.”

સ્થાનિક રહેવાસીઓએ માંગ કરી છે કે:

• સંડોવાયેલા તમામ લોકો સામે કડક કાર્યવાહી થાય
• કંપનીનું લાયસન્સ રદ કરવામાં આવે
• પર્યાવરણને થયેલા નુકસાનનું મૂલ્યાંકન થાય

સાયખા GIDC અગાઉ પણ ચર્ચામાં

Saykha GIDC અગાઉ પણ અનેક વખત:

• પ્રદૂષણ
• કેમિકલ લીકેજ
• ગંદા પાણીના નિકાલ
• હવા પ્રદૂષણ

મુદ્દે ચર્ચામાં રહી ચૂક્યું છે.

સ્થાનિક લોકોનો આક્ષેપ છે કે:
કેટલીક કંપનીઓ નિયમોનું પાલન કરતી નથી અને માત્ર નફાખોરીમાં રસ ધરાવે છે.

કેમિકલ માફિયાઓનું જાળું?

તપાસ એજન્સીઓ હવે આ મામલે:

• કેમિકલ વેસ્ટ ટ્રાન્સપોર્ટ નેટવર્ક
• ગેરકાયદેસર ડમ્પિંગ રેકેટ
• અન્ય કંપનીઓની સંડોવણી

જવાં મુદ્દાઓની પણ તપાસ કરી રહી છે.

સૂત્રો મુજબ:
આ માત્ર એક કેસ નહીં પરંતુ મોટું ગેરકાયદેસર નેટવર્ક પણ હોઈ શકે છે.

કાયદા મુજબ કેટલી સજા?

પર્યાવરણ સુરક્ષા કાયદા મુજબ:
હેઝાર્ડસ વેસ્ટનો ગેરકાયદેસર નિકાલ ગંભીર ગુનો ગણાય છે.

આવા કેસોમાં:

• જેલ સજા
• ભારે દંડ
• કંપની બંધ કરવાની કાર્યવાહી

પણ થઈ શકે છે.

પોલીસની સતર્કતાથી ટળી મોટી દુર્ઘટના

જો સમયસર LCBને બાતમી ન મળી હોત તો:

• આખી ખાડી પ્રદૂષિત થઈ શકતી
• નજીકના ગામો અસરગ્રસ્ત બનતાં
• જળચર જીવને નુકસાન થતું
• લોકોના આરોગ્ય પર ગંભીર અસર પડતી

હોવાની શક્યતા હતી.

પોલીસની સતર્ક કામગીરીને કારણે મોટી પર્યાવરણીય હોનારત ટળી હોવાનું માનવામાં આવી રહ્યું છે.

આરોગ્ય નિષ્ણાતોની ચિંતા

ડોક્ટરોનું કહેવું છે કે આવા કેમિકલના સંપર્કમાં આવવાથી:

• શ્વાસ લેવામાં તકલીફ
• આંખોમાં બળતરા
• ચામડીના રોગ
• ફેફસાંની સમસ્યાઓ

થઈ શકે છે.

લાંબા ગાળે:

• કેન્સર જેવી ગંભીર બીમારીઓનું જોખમ પણ વધી શકે છે.

પર્યાવરણ કાર્યકરોની માંગ

પર્યાવરણપ્રેમી સંગઠનો હવે માંગ કરી રહ્યા છે કે:

• સમગ્ર વિસ્તારમાં પર્યાવરણ ઓડિટ કરાય
• ખાડીના પાણીના સેમ્પલ લેવાય
• જવાબદાર અધિકારીઓ સામે કાર્યવાહી થાય
• હેઝાર્ડસ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ વધુ કડક બને

ઉદ્યોગ વિકાસ સામે પર્યાવરણ સુરક્ષા

ભરૂચ જિલ્લો ગુજરાતનો મોટો ઔદ્યોગિક વિસ્તાર માનવામાં આવે છે.

પરંતુ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે:
“ઉદ્યોગ વિકાસ જરૂરી છે, પરંતુ પર્યાવરણની કિંમતે નહીં.”

જો નિયમોનું પાલન ન થાય તો:

• લોકોનો વિશ્વાસ તૂટે
• આરોગ્ય સંકટ ઊભું થાય
• કુદરતી સંપત્તિને નુકસાન પહોંચે

સરકાર અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડની ભૂમિકા પર સવાલ

આ સમગ્ર ઘટનાએ અનેક સવાલ ઊભા કર્યા છે:

• શું નિયમિત ચેકિંગ થતું હતું?
• કેમિકલ વેસ્ટ ક્યાં જતું હતું?
• પ્રદૂષણ નિયંત્રણ તંત્ર શું કરી રહ્યું હતું?
• અગાઉ કોઈ ફરિયાદ થઈ હતી?

લોકો હવે જવાબ માંગવા લાગ્યા છે.

ગુજરાતમાં અગાઉના સમાન કેસો

ગુજરાતમાં અગાઉ પણ:

• ગેરકાયદેસર કેમિકલ ડમ્પિંગ
• નદીમાં ઝેરી પાણી છોડવું
• રાત્રે વેસ્ટ ઠાલવવો

જવાં કેસો સામે આવી ચૂક્યા છે.

પરંતુ નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે:
કઠોર કાર્યવાહી અને સતત દેખરેખ જ આવા ગુનાઓ અટકાવી શકે.

તપાસ હજુ ચાલુ

પોલીસ હવે:

• અન્ય આરોપીઓની ભૂમિકા
• નાણાકીય લેવડદેવડ
• ટેન્કરની હિલચાલ
• કંપનીના દસ્તાવેજો

વિશે વધુ તપાસ કરી રહી છે.

આ કેસમાં આગળ વધુ ખુલાસાઓ થવાની શક્યતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.

લોકોમાં ડર અને ચિંતા

આ ઘટનાએ આસપાસના ગામોમાં ડરનું વાતાવરણ ઊભું કર્યું છે.

લોકો હવે:

• પાણી પીવા ડરે છે
• પશુઓ માટે ચિંતા વ્યક્ત કરે છે
• ખેતી પર અસરની આશંકા વ્યક્ત કરે છે

અંતમાં

ભરૂચના સાયખામાં સામે આવેલું આ ઝેરી કેમિકલ કૌભાંડ માત્ર એક ગેરકાયદેસર નિકાલનો કેસ નથી, પરંતુ માનવ આરોગ્ય, પર્યાવરણ અને સમાજ પ્રત્યેની ગંભીર બેદરકારીનું ઉદાહરણ છે.

માત્ર થોડા રૂપિયા બચાવવા માટે હજારો લોકોના જીવ જોખમમાં મૂકવાનો આ પ્રયાસ સમગ્ર સમાજ માટે ચેતવણી સમાન છે.

હવે લોકોની નજર:

• પોલીસ તપાસ
• સરકારની કાર્યવાહી
• અને ન્યાયિક પ્રક્રિયા

પર ટકેલી છે.

Bharuch Local Crime Branch ની સતર્ક કામગીરીએ મોટી પર્યાવરણીય દુર્ઘટના અટકાવી હોવાનો મત સ્થાનિકોમાં વ્યક્ત થઈ રહ્યો છે.