મુંબઈના બાંદરા-ઈસ્ટ વિસ્તારમાં આવેલ ગરીબનગરમાં ગઈ કાલથી શરૂ થયેલી વિશાળ ડિમોલિશન કાર્યવાહીથી સમગ્ર વિસ્તારમાં ભારે ચકચાર મચી ગઈ છે. વેસ્ટર્ન રેલવે દ્વારા બાંદરા ટર્મિનસના વિસ્તરણ માટે હાથ ધરાયેલા આ મેગા ઑપરેશન અંતર્ગત રેલવેની જમીન પર વર્ષોથી ઊભા કરાયેલા ગેરકાયદે બાંધકામો તોડી પાડવાની કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવી છે. પાંચ દિવસ સુધી ચાલનારી આ કાર્યવાહીમાં અંદાજે ૫૩૦૦ સ્ક્વેર મીટર જમીન ખાલી કરાવવામાં આવશે અને લગભગ ૫૦૦ જેટલા ગેરકાયદે બાંધકામો દૂર કરવામાં આવશે. જોકે, સંયુક્ત સર્વે દરમિયાન માન્ય ગણાયેલા આશરે ૧૦૦ ઝૂંપડાંઓને હાલ માટે યથાવત રાખવામાં આવશે તેવી માહિતી પણ રેલવે સત્તાધીશો દ્વારા આપવામાં આવી છે.
બાંદરા ટર્મિનસનું વિસ્તરણ મુંબઈની વધતી રેલવે જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવી રહ્યું છે. હાલમાં મુંબઈ સેન્ટ્રલ અને દાદર ટર્મિનસ પર ટ્રેનોની ક્ષમતા લગભગ પૂર્ણ થઈ ગઈ હોવાથી વધુ લાંબા અંતરની મેલ-એક્સપ્રેસ ટ્રેનો દોડાવવી મુશ્કેલ બની રહી છે. આ પરિસ્થિતિમાં વેસ્ટર્ન રેલવેએ બાંદરા ટર્મિનસને વધુ વિકસિત કરીને ત્યાંથી વધારાની ટ્રેન સેવાઓ શરૂ કરવાની યોજના અમલમાં મૂકી છે. આ માટે રેલવે ટ્રેકને અડીને આવેલા વિસ્તારોમાંથી ગેરકાયદે અતિક્રમણ દૂર કરવું જરૂરી હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.
ગઈ કાલે વહેલી સવારે જ ડિમોલિશનની કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવી હતી. સ્થળ પર મોટી સંખ્યામાં પોલીસ બંદોબસ્ત ગોઠવવામાં આવ્યો હતો. વેસ્ટર્ન રેલવેના અધિકારીઓ, સ્થાનિક પોલીસ, રેલવે પ્રોટેક્શન ફોર્સ (RPF), ગવર્નમેન્ટ રેલવે પોલીસ (GRP) તેમજ મહાનગરપાલિકાના અધિકારીઓનો મોટો કાફલો ગરીબનગર વિસ્તારમાં તૈનાત કરવામાં આવ્યો હતો. કોઈ અનિચ્છનીય બનાવ ન બને અને લોકોનો વિરોધ કાબૂમાં રહી શકે તે માટે સુરક્ષાની કડક વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવી હતી.
જે.સી.બી. મશીનો અને ભારે ડિમોલિશન સાધનોની મદદથી પતરાં અને કાચા મટીરીયલથી બનાવવામાં આવેલા ત્રણથી ચાર માળ ઊંચા સ્ટ્રક્ચરો તોડી પાડવામાં આવ્યા હતા. આ બાંધકામોમાં રહેણાંક મકાનો ઉપરાંત નાની દુકાનો, કમર્શિયલ ગાળા અને અન્ય વ્યવસાયિક એકમોનો પણ સમાવેશ થતો હતો. વર્ષોથી અહીં વસવાટ કરતા પરિવારો અચાનક ઘરવિહોણા બનતાં વિસ્તારનું દૃશ્ય હૃદયદ્રાવક બની ગયું હતું. લોકો પોતાનો સામાન બચાવવા માટે દોડધામ કરતા જોવા મળ્યા હતા. ઘણા પરિવારો ઘરના વાસણો, કપડાં, ફર્નિચર અને અન્ય જરૂરી ચીજવસ્તુઓ બહાર કાઢીને ખુલ્લા મેદાનમાં મૂકી રહ્યા હતા.
ડિમોલિશનની કાર્યવાહીને કારણે ગરીબનગરમાં રહેતા લોકોમાં ભારે રોષ જોવા મળ્યો હતો. મહિલાઓ, વૃદ્ધો અને બાળકો સહિત મોટી સંખ્યામાં લોકો રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા હતા અને કાર્યવાહીનો વિરોધ કર્યો હતો. કેટલાક લોકો રડતા જોવા મળ્યા હતા તો કેટલાક પોતાના ઘર તૂટતા જોઈ ભાવુક બની ગયા હતા. જોકે પોલીસે લોકોને સમજાવીને સ્થળ પરથી દૂર ખસેડ્યા હતા.
બપોરના કડકડતા તાપમાં ઘરવિહોણા બનેલા પરિવારો માટે પરિસ્થિતિ વધુ મુશ્કેલ બની ગઈ હતી. ઘણા પરિવારો ખુલ્લા ચોગાનમાં પ્લાસ્ટિકના પતરાં અને કપડાં વડે તાત્કાલિક છાપરાં બનાવીને આશરો લેતા જોવા મળ્યા હતા. નાના બાળકો સાથે બેઠેલી મહિલાઓ અને ઘરનો સામાન વચ્ચે બેઠેલા વૃદ્ધોના દૃશ્યો સમગ્ર ઘટનાની કરૂણતા દર્શાવી રહ્યા હતા.
સ્થાનિક રાજકીય આગેવાનો પણ ઘટનાસ્થળે પહોંચી ગયા હતા. કેટલાક નેતાઓએ ડિમોલિશનની કાર્યવાહી અટકાવવા માટે અધિકારીઓ સમક્ષ માનવતાના ધોરણે રજૂઆત કરી હતી. તેમણે દલીલ કરી હતી કે વર્ષોથી અહીં રહેતા લોકોને પૂરતો સમય અને વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા આપવી જોઈએ. થોડા સમય માટે કાર્યવાહી રોકવામાં આવી હતી, પરંતુ રેલવે અધિકારીઓએ કોર્ટના આદેશો અને કાનૂની પ્રક્રિયા અંગે સ્પષ્ટતા કર્યા બાદ રાજકીય આગેવાનો પણ વધુ વિરોધ કર્યા વગર સ્થળ પરથી નીકળી ગયા હતા. ત્યારબાદ ફરી ડિમોલિશનની કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવી હતી.
વેસ્ટર્ન રેલવેના અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે ગરીબનગર વિસ્તારમાં ગેરકાયદે વસાહતો દૂર કરવાની કાનૂની પ્રક્રિયા આજની નથી. જાહેર જગ્યા અધિનિયમ હેઠળ આ કાર્યવાહી ૨૦૧૭ પહેલાં શરૂ કરવામાં આવી હતી અને ૨૭ નવેમ્બર ૨૦૧૭ના રોજ જગ્યા ખાલી કરાવવાનો સત્તાવાર આદેશ પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ આ મામલો લાંબા સમય સુધી કોર્ટમાં ચાલી રહ્યો હતો. બૉમ્બે હાઈ કોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી આ કેસની સુનાવણી પહોંચી હતી. લગભગ નવ વર્ષ સુધી ચાલી રહેલી કાનૂની પ્રક્રિયા બાદ હવે રેલવેને કાર્યવાહી કરવાની મંજૂરી મળી છે.
વેસ્ટર્ન રેલવેએ વધુમાં જણાવ્યું હતું કે ૨૯ એપ્રિલ ૨૦૨૬ના રોજ બૉમ્બે હાઈ કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા આદેશ બાદ અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં તેની માન્યતા મળ્યા બાદ સંયુક્ત સર્વે પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી હતી. આ સર્વેના આધારે ગેરકાયદે અતિક્રમણોને દૂર કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. અધિકારીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે જે સ્ટ્રક્ચરો કાનૂની રીતે પાત્ર ગણાયા છે તેમને હાલ કોઈ નુકસાન પહોંચાડવામાં આવી રહ્યું નથી.
રેલવે વહીવટીતંત્રના જણાવ્યા મુજબ આ સમગ્ર વિસ્તાર ઍક્ટિવ ટ્રેકની નજીક આવેલો રેલવે સેફ્ટી ઝોન છે. અહીં ગેરકાયદે વસવાટને કારણે ટ્રેનોની અવરજવર માટે ગંભીર જોખમ ઊભું થઈ રહ્યું હતું. ઘણી વખત લોકો ટ્રેક ક્રોસ કરતા અકસ્માતોની શક્યતા વધી જતી હતી. સુરક્ષા એજન્સીઓએ પણ આ વિસ્તારને સંવેદનશીલ ગણાવ્યો હતો.
હાલ બાંદરા ટર્મિનસમાં સાત પ્લેટફોર્મ છે અને ત્યાંથી દરરોજ ૨૧ લાંબા અંતરની ટ્રેનો દોડાવવામાં આવે છે. મુંબઈ સેન્ટ્રલમાં પાંચ પ્લેટફોર્મ પરથી દરરોજ ૨૦ ટ્રેનો અને દાદર ટર્મિનસના બે પ્લેટફોર્મ પરથી દરરોજ ૧૦ ટ્રેનો સંચાલિત થાય છે. પરંતુ મુસાફરોની સતત વધતી સંખ્યા અને વધતી માંગને કારણે રેલવે માટે નવી ટ્રેન સેવાઓ શરૂ કરવી જરૂરી બની ગઈ છે.
રેલવે વિભાગ દ્વારા મુંબઈ મેટ્રોપોલિટન રીજનમાં વેસ્ટર્ન અને સેન્ટ્રલ લાઇન ઉપર વધારાની ૫૦ ટ્રેનો શરૂ કરવાનો પ્લાન તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. આ માટે વધારાના પ્લેટફોર્મ, ટ્રેક અને ઓપરેશનલ જગ્યા જરૂરી છે. બાંદરા ટર્મિનસના વિસ્તરણથી ભવિષ્યમાં લાખો મુસાફરોને વધુ સારી સુવિધા મળી શકશે અને લાંબા અંતરની ટ્રેનોની સંખ્યા પણ વધારી શકાશે.
અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે ખાલી કરાવવામાં આવેલી જમીનનો ઉપયોગ પાંચમી અને છઠ્ઠી રેલવે લાઇનના વિસ્તરણ માટે પણ થઈ શકે છે. આ સાથે ઓપરેશનલ ફ્લેક્સિબિલિટી વધશે અને ટ્રેન ટ્રાફિકને વધુ સુગમ બનાવી શકાશે. રેલવેના મત મુજબ મુંબઈ જેવા શહેરમાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ માટે આવી કાર્યવાહી અનિવાર્ય બની જાય છે.
ડિમોલિશનની કાર્યવાહી દરમિયાન અનેક લોકોમાં ભય અને અસુરક્ષાની લાગણી પણ જોવા મળી હતી. વર્ષોથી અહીં રહેતા લોકોનું કહેવું હતું કે તેઓ પાસે હવે જવાનું કોઈ સ્થળ નથી. ઘણા લોકો રોજમજૂરી કરીને જીવન ગુજારતા હોવાથી તેમના માટે અચાનક ઘર ગુમાવવું ખૂબ મોટો આઘાત છે. કેટલાક લોકો સરકાર પાસે પુનર્વસનની માંગ પણ કરી રહ્યા હતા.
ઘટનાસ્થળે બાળકોના અભ્યાસ, મહિલાઓની સુરક્ષા અને વૃદ્ધોની મુશ્કેલીઓ જેવા મુદ્દાઓ પણ સામે આવ્યા હતા. ખુલ્લા મેદાનમાં બેસેલા ઘણા પરિવારોએ જણાવ્યું હતું કે હવે તેઓ ક્યાં જશે તે અંગે તેમને કોઈ માહિતી આપવામાં આવી નથી. કેટલાક લોકોનો આક્ષેપ હતો કે કાર્યવાહી પહેલાં પૂરતી નોટિસ અથવા વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા અંગે સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નહોતી. જોકે રેલવે અધિકારીઓએ આ દાવાઓને નકારી કાઢતા જણાવ્યું હતું કે કાનૂની પ્રક્રિયા વર્ષોથી ચાલી રહી હતી અને લોકોને અગાઉથી જાણ કરવામાં આવી હતી.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ દરમિયાન ભારતીય જનતા પાર્ટીના ભૂતપૂર્વ સાંસદ કિરીટ સોમૈયા પણ ડિમોલિશન સાઇટ પર પહોંચ્યા હતા. તેમણે ગેરકાયદે બાંધકામો દૂર કરવા બદલ પોલીસ અને રેલવે તંત્રનો આભાર માન્યો હતો. છેલ્લા ઘણા સમયથી તેઓ ગેરકાયદે બંગલાદેશી ઘૂસણખોરો અને ગેરકાયદે વસાહતો વિરુદ્ધ અભિયાન ચલાવી રહ્યા છે. સ્થળ પર મીડિયા સાથે વાતચીત દરમિયાન તેમણે જણાવ્યું હતું કે મુંબઈની જાહેર જમીનો ઉપર થયેલા ગેરકાયદે કબજાઓ દૂર થવા જોઈએ અને રેલવે સુરક્ષા તથા શહેરના વિકાસ માટે આવી કાર્યવાહી જરૂરી છે.
તેમના નિવેદન બાદ રાજકીય માહોલ પણ ગરમાયો હતો. કેટલાક રાજકીય પક્ષોએ માનવતાના મુદ્દે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા તો કેટલાકે રેલવેના વિકાસકાર્યોને જરૂરી ગણાવ્યા હતા. સોશિયલ મીડિયા પર પણ આ કાર્યવાહી અંગે મિશ્ર પ્રતિક્રિયાઓ જોવા મળી રહી છે. એક તરફ લોકો શહેરના વિકાસ અને રેલવે સુવિધા વધારવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકી રહ્યા છે, જ્યારે બીજી તરફ હજારો ગરીબ લોકોના જીવન ઉપર પડતા પ્રભાવ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.
મુંબઈ જેવા મહાનગરમાં જગ્યા અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો પ્રશ્ન વર્ષોથી ગંભીર રહ્યો છે. એક તરફ શહેરને આધુનિક બનાવવા અને ટ્રાફિકની સમસ્યાઓ હલ કરવા માટે મોટા પ્રોજેક્ટ્સ જરૂરી છે, તો બીજી તરફ ગરીબ અને મજૂર વર્ગ માટે રહેણાંકનો પ્રશ્ન પણ એટલો જ મોટો છે. ગરીબનગરની કાર્યવાહી એ વિકાસ અને માનવતાની વચ્ચે ઊભા થતા પ્રશ્નોને ફરી એકવાર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં લઈ આવી છે.
વેસ્ટર્ન રેલવે દ્વારા આગામી દિવસોમાં પણ કાર્યવાહી ચાલુ રાખવામાં આવશે. અધિકારીઓએ જણાવ્યું છે કે સમગ્ર વિસ્તાર સંપૂર્ણ રીતે ખાલી કરાવવામાં આવશે અને ત્યારબાદ વિકાસકાર્યોને ઝડપથી આગળ ધપાવવામાં આવશે. હાલ ગરીબનગર વિસ્તાર પોલીસ છાવણીમાં ફેરવાઈ ગયો છે અને સ્થિતિ ઉપર સતત નજર રાખવામાં આવી રહી છે.
આ ડિમોલિશન અભિયાન માત્ર ગેરકાયદે બાંધકામો દૂર કરવાની કાર્યવાહી નથી, પરંતુ મુંબઈના ભવિષ્યના રેલવે વિકાસ, શહેર આયોજન અને ગરીબોના રહેણાંક પ્રશ્ન વચ્ચેનો એક મોટો સામાજિક અને રાજકીય મુદ્દો બની ગયો છે. આગામી દિવસોમાં આ મુદ્દે વધુ ચર્ચા અને રાજકીય પ્રતિક્રિયાઓ જોવા મળે તેવી સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
