ઈંધણ બચત માટે ગુજરાત સરકારનું મોટું અભિયાન.

સરકારી કચેરીઓ માટે 11 કડક સૂચનાઓ જાહેર, ઓનલાઈન મિટિંગથી લઈને EV ઉપયોગ સુધીના નિર્ણયો અમલમાં

વૈશ્વિક સ્તરે વધી રહેલા ઈંધણ સંકટ, કાચા તેલના વધતા ભાવ, આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકીય પરિસ્થિતિ અને વધતા સરકારી ખર્ચને ધ્યાનમાં રાખીને ગુજરાત સરકાર દ્વારા રાજ્યની તમામ સરકારી કચેરીઓ, વિભાગો, બોર્ડ-નિગમો, જાહેર સાહસો અને સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓ માટે ઈંધણ બચત અને ખર્ચ ઘટાડવા અંગેની કડક માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવામાં આવી છે. રાજ્ય સરકારે સ્પષ્ટ જણાવ્યું છે કે આગામી સમયમાં સરકારના દરેક વિભાગે ઈંધણ બચતને પ્રાથમિકતા આપવી પડશે અને બિનજરૂરી મુસાફરી, વાહન ઉપયોગ અને ખર્ચાળ કાર્યક્રમો પર નિયંત્રણ લાવવું ફરજિયાત રહેશે. આ નિર્ણય માત્ર આર્થિક બચત માટે જ નહીં પરંતુ પર્યાવરણ સંરક્ષણ, કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો અને ડિજિટલ ગવર્નન્સને પ્રોત્સાહન આપવા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે.

સરકારે જાહેર કરેલી સૂચનાઓમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો સરકારી અધિકારીઓની મુસાફરી ઘટાડવાનો છે. હવે સરકારી કામકાજ માટે વારંવાર શારીરિક રીતે મિટિંગમાં હાજરી આપવાની જગ્યાએ ટેલિફોન, મોબાઈલ, ઈ-મેઈલ અને વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ જેવી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવાની સ્પષ્ટ સૂચના આપવામાં આવી છે. અગાઉ વિવિધ વિભાગોના અધિકારીઓને ગાંધીનગર અથવા જિલ્લા મથકો પર મિટિંગ માટે બોલાવવામાં આવતા હતા, જેના કારણે સરકારી વાહનોનો વિશાળ પ્રમાણમાં ઉપયોગ થતો હતો અને પેટ્રોલ-ડીઝલ પર મોટો ખર્ચ થતો હતો. હવે સરકાર ઓનલાઈન મિટિંગ મોડલને પ્રાથમિકતા આપી રહી છે જેથી સમય, પૈસા અને ઈંધણ — ત્રણેયની બચત થઈ શકે.

રાજ્ય સરકારનું માનવું છે કે કોરોના કાળ દરમિયાન ઓનલાઈન મિટિંગ સિસ્ટમ ખૂબ સફળ સાબિત થઈ હતી. ઘણા મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો વીડિયો કોન્ફરન્સ દ્વારા લેવાયા હતા અને સરકારી કામગીરીમાં કોઈ મોટી અડચણ આવી નહોતી. તેથી હવે ફરી એકવાર ડિજિટલ ગવર્નન્સને મજબૂત બનાવવા માટે વિભાગોને ઓનલાઈન માધ્યમ તરફ વાળવામાં આવી રહ્યા છે. ખાસ કરીને ક્ષેત્રીય અધિકારીઓને મિટિંગ માટે વારંવાર બોલાવવાને બદલે ઓનલાઈન જોડાવાનું પ્રાધાન્ય આપવામાં આવશે.

સરકારે વિદેશ પ્રવાસો અંગે પણ કડક વલણ અપનાવ્યું છે. નવી માર્ગદર્શિકા મુજબ અનિવાર્ય સંજોગો સિવાય કોઈપણ અધિકારીએ વિદેશ પ્રવાસ કરવો નહીં. વિદેશમાં યોજાતી તાલીમ, પરિસંવાદો, અભ્યાસ પ્રવાસો અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય કોન્ફરન્સોમાં ભાગ લેવાનું શક્ય હોય ત્યાં સુધી ટાળવાનું રહેશે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સરકારી ખર્ચ ઘટાડવા માટે કેન્દ્ર અને રાજ્યો બંને દ્વારા આવા પગલાં લેવામાં આવ્યા છે, પરંતુ હવે વૈશ્વિક ઈંધણ સંકટને ધ્યાનમાં રાખીને આ સૂચનાઓ વધુ કડક બનાવવામાં આવી છે.

સરકારે અન્ય રાજ્યો અથવા કેન્દ્ર સરકાર સાથે યોજાતી બેઠકો માટે પણ ઓનલાઈન જોડાવાની સલાહ આપી છે. અગાઉ મંત્રીઓ, સચિવો અને ઉચ્ચ અધિકારીઓને દિલ્હી અથવા અન્ય રાજ્યોમાં મિટિંગ માટે જવું પડતું હતું. હવે ટેક્નોલોજીના ઉપયોગથી આવા પ્રવાસોમાં ઘટાડો થશે. આથી એર ટ્રાવેલ, વાહન વ્યવહાર અને રહેવા-જમવાના ખર્ચમાં પણ બચત થશે.

સરકારે અધિકારીઓના પ્રવાસ દરમિયાન સ્ટાફને સાથે રાખવાની પરંપરામાં પણ કાપ મૂકવાનો નિર્ણય લીધો છે. હવે જો કોઈ પ્રવાસ અનિવાર્ય હોય તો ઉચ્ચ અધિકારીઓએ અત્યંત જરૂરી હોય તે સિવાય હાથ નીચેના સ્ટાફને સાથે ન રાખવો. ઘણા કિસ્સાઓમાં એક અધિકારી સાથે ડ્રાઈવર, સહાયક, ક્લાર્ક અને અન્ય કર્મચારીઓ પણ જતા હોવાથી સરકારી ખર્ચ વધતો હતો. હવે જરૂરીયાત આધારિત મુસાફરી પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.

જિલ્લા બહારની મુસાફરી અંગે પણ નવી શરતો લાદવામાં આવી છે. સરકારના આદેશ મુજબ શક્ય હોય ત્યાં સુધી જિલ્લા બહારની મુસાફરી ટાળવી અને જો તે અનિવાર્ય હોય તો પહેલા નિયંત્રણ અધિકારીની મંજૂરી લેવી ફરજિયાત રહેશે. આ નિર્ણયથી અનાવશ્યક પ્રવાસો પર રોક લાગશે અને સરકારી વાહનોના ઉપયોગમાં ઘટાડો થશે.

સરકારે તમામ વિભાગોને તેમના પાસે ઉપલબ્ધ સરકારી વાહનોની સમીક્ષા કરવાની પણ સૂચના આપી છે. વધારાના અથવા બિનવપરાશમાં રહેલા વાહનોને તાત્કાલિક અસરથી બંધ રાખવા અથવા Vehicle Poolમાં સામેલ કરવા કહેવામાં આવ્યું છે. ઘણા વિભાગોમાં વર્ષોથી એવા વાહનો ચાલુ રાખવામાં આવતા હતા જેનો વાસ્તવિક ઉપયોગ ખૂબ ઓછો હતો, પરંતુ તેમ છતાં તેની જાળવણી, ઈંધણ અને ડ્રાઈવર ખર્ચ ચાલુ રહેતો હતો. હવે સરકાર આ બિનજરૂરી ખર્ચ પર નિયંત્રણ લાવવા માંગે છે.

જે અધિકારીઓ પાસે એકથી વધુ વિભાગોનો વધારાનો હવાલો છે, તેમના માટે પણ ખાસ નિયમ બનાવવામાં આવ્યો છે. આવા અધિકારીઓએ એક મુખ્ય વાહન સિવાયના અન્ય તમામ સરકારી વાહનો તાત્કાલિક સરકારી Vehicle Poolમાં જમા કરાવવાના રહેશે. સરકારનું માનવું છે કે એક જ અધિકારી માટે અનેક વાહનો રાખવા એ ઈંધણ અને સંસાધનોનો બિનજરૂરી ઉપયોગ છે.

પર્યાવરણલક્ષી પરિવહનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સરકારે ઈલેક્ટ્રિક વાહનો અને હાઈબ્રિડ મોડલના ઉપયોગ પર પણ ભાર મૂક્યો છે. જે અધિકારીઓ પાસે પેટ્રોલ અથવા ડીઝલના વિકલ્પ તરીકે EV અથવા હાઈબ્રિડ વાહન ઉપલબ્ધ હોય, તેમણે તેનો જ ઉપયોગ કરવાનો આગ્રહ રાખવામાં આવ્યો છે. ગુજરાત સરકાર પહેલેથી જ ઈલેક્ટ્રિક વાહન નીતિ અમલમાં મૂકી ચૂકી છે અને રાજ્યમાં EV ચાર્જિંગ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વધારવા માટે પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે. હવે સરકારી તંત્રને પણ આ પરિવર્તનમાં સામેલ કરવામાં આવી રહ્યું છે.

સરકારે સરકારી અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓને વ્યક્તિગત ખાનગી વાહનોના બદલે જાહેર પરિવહન સેવાઓનો ઉપયોગ વધારવા માટે પણ પ્રોત્સાહિત કર્યા છે. મેટ્રો, એસ.ટી. બસ, રેલવે અને અન્ય જાહેર પરિવહન સેવાઓનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવા માટે સૂચના આપવામાં આવી છે. નિષ્ણાતોના મતે જો સરકારી કર્મચારીઓ પોતે જાહેર પરિવહન અપનાવશે તો સામાન્ય નાગરિકોમાં પણ સકારાત્મક સંદેશ જશે.

રાજ્યની તમામ સરકારી કેન્ટીનો માટે પણ એક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. આગામી છ મહિનામાં તમામ સરકારી કેન્ટીનોમાં પાઇપ્ડ નેચરલ ગેસ એટલે કે PNG કનેક્ટિવિટી ફરજિયાત મેળવવાની રહેશે. LPG સિલિન્ડર અને અન્ય ઈંધણની તુલનામાં PNG વધુ સુરક્ષિત, સસ્તું અને પર્યાવરણમૈત્રી ગણાય છે. આ પગલાથી ગેસ વપરાશમાં કાર્યક્ષમતા વધશે અને લાંબા ગાળે ખર્ચમાં પણ ઘટાડો થશે.

સરકારે ખરીદ નીતિમાં પણ મોટા ફેરફારો સૂચવ્યા છે. તમામ સરકારી સંસ્થાઓને સ્વદેશી ચીજવસ્તુઓ, સ્થાનિક ઉત્પાદન, MSMEs અને ભારતીય મૂળની સેવાઓને અગ્રતા આપવા સૂચના આપવામાં આવી છે. આ નિર્ણય “આત્મનિર્ભર ભારત” અભિયાન સાથે પણ જોડાયેલો માનવામાં આવે છે. સ્થાનિક ઉત્પાદકોને પ્રોત્સાહન મળવાથી રોજગારી વધશે અને આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટશે.

વૈશ્વિક પરિસ્થિતિના કારણે લોકોમાં ગભરાટ ન ફેલાય તે માટે સરકાર જનજાગૃતિ અભિયાન પણ ચલાવશે. સરકારનું કહેવું છે કે લોકો બિનજરૂરી ખરીદી, સંગ્રહખોરી અથવા ઈંધણનો સ્ટોક ન કરે. ઘણીવાર આંતરરાષ્ટ્રીય તણાવ અથવા ભાવવધારાની અફવાઓને કારણે લોકો મોટા પ્રમાણમાં ખરીદી શરૂ કરી દેતા હોય છે, જેના કારણે બજારમાં કૃત્રિમ અછત ઊભી થાય છે. હવે સરકાર લોકોને શાંતિ જાળવવા અને જરૂરી જેટલો જ ઉપયોગ કરવા અપીલ કરશે.

સરકારી કાર્યક્રમો અંગે પણ સાદગી પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. વિવિધ વિભાગોના કાર્યક્રમો, લોકાર્પણ સમારોહ અને સરકારી ઇવેન્ટ્સ શક્ય હોય ત્યાં સુધી વર્ચ્યુઅલ રીતે આયોજિત કરવા સૂચના આપવામાં આવી છે. અગાઉ મોટા કાર્યક્રમો માટે વિશાળ સ્ટેજ, વાહન વ્યવસ્થા અને અન્ય ખર્ચ થતા હતા. હવે ઓનલાઈન લોકાર્પણ અને વર્ચ્યુઅલ કાર્યક્રમોને પ્રોત્સાહન મળશે.

આ તમામ સૂચનાઓનો અમલ રાજ્યના દરેક સરકારી વિભાગ, જાહેર સાહસો, બોર્ડ-નિગમો, સ્થાનિક સ્વરાજ્ય સંસ્થાઓ અને સરકારી યુનિવર્સિટીઓએ ફરજિયાતપણે કરવાનો રહેશે. સરકાર દ્વારા સંકેત આપવામાં આવ્યો છે કે અમલ અંગે નિયમિત સમીક્ષા પણ થઈ શકે છે અને જરૂરી હોય ત્યાં વધુ કડક પગલાં લેવામાં આવશે.

નિષ્ણાતોના મતે આ પગલાંથી સરકારને કરોડો રૂપિયાની બચત થઈ શકે છે. સરકારી વાહનો, વિદેશ પ્રવાસો, કાર્યક્રમો અને બિનજરૂરી મુસાફરી પર થતો ખર્ચ મોટા પ્રમાણમાં ઘટી શકે છે. સાથે સાથે આ નિર્ણય પર્યાવરણ માટે પણ લાભદાયી રહેશે કારણ કે ઈંધણ વપરાશમાં ઘટાડો એટલે કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો.

પર્યાવરણ કાર્યકરોનું કહેવું છે કે જો સરકાર પોતે ઉદાહરણ સ્થાપિત કરશે તો ખાનગી ક્ષેત્ર અને સામાન્ય નાગરિકો પણ ઈંધણ બચત તરફ વધુ ગંભીરતાથી ધ્યાન આપશે. ખાસ કરીને શહેરોમાં વધતું પ્રદૂષણ અને ટ્રાફિક સમસ્યાઓને ધ્યાનમાં રાખતા જાહેર પરિવહન અને EV તરફનો વલણ ખૂબ જરૂરી બની ગયું છે.

રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે વૈશ્વિક સ્તરે વધી રહેલા તણાવ અને ઈંધણના અનિશ્ચિત ભાવોને ધ્યાનમાં રાખીને રાજ્ય સરકાર પહેલેથી જ સાવચેતીના પગલાં લઈ રહી છે. જો ભવિષ્યમાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં વધુ અસ્થિરતા સર્જાય તો આવા પગલાં રાજ્યની આર્થિક સ્થિરતા જાળવવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.

ઘણા સરકારી કર્મચારીઓ માટે આ બદલાવ શરૂઆતમાં પડકારરૂપ બની શકે છે કારણ કે વર્ષોથી ચાલતી પરંપરાગત કાર્યશૈલી બદલવાની જરૂર પડશે. પરંતુ ડિજિટલ ટેક્નોલોજી અને ઓનલાઈન ગવર્નન્સને પ્રોત્સાહન મળવાથી લાંબા ગાળે કામકાજ વધુ ઝડપી અને પારદર્શક બનશે.

આખરે કહી શકાય કે ગુજરાત સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલા આ 11 કડક આદેશો માત્ર ઈંધણ બચત માટેના નિયમો નથી, પરંતુ ભવિષ્યની સ્માર્ટ, ડિજિટલ અને પર્યાવરણમૈત્રી શાસન પ્રણાલી તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. ઓનલાઈન મિટિંગ, જાહેર પરિવહન, EV ઉપયોગ, PNG, સ્વદેશી ખરીદી અને સાદગીપૂર્ણ કાર્યક્રમો જેવા નિર્ણયો રાજ્યમાં નવી કાર્યસંસ્કૃતિ સ્થાપિત કરી શકે છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે વિવિધ વિભાગો આ સૂચનાઓનો કેટલો અસરકારક અમલ કરે છે અને સરકારને ઈંધણ તથા ખર્ચ બચતમાં કેટલો વાસ્તવિક લાભ મળે છે.