દેશભરમાં વધી રહેલા ઓનલાઈન દવાઓના વેચાણ અને ઈ-ફાર્મસીના પ્રભાવ સામે હવે પરંપરાગત મેડિકલ સ્ટોર સંચાલકો ખુલ્લેઆમ મેદાનમાં ઉતરી આવ્યા છે. આજે જામનગર સહિત સમગ્ર દેશમાં “કેમિસ્ટ એન્ડ ડ્રગિસ્ટ એસોસિએશન” દ્વારા સજ્જડ હડતાળનું એલાન આપવામાં આવતા હજારો મેડિકલ સ્ટોર્સના શટર બંધ રહ્યા હતા. આ રાષ્ટ્રવ્યાપી બંધના પગલે માત્ર જામનગર શહેરમાં જ અંદાજે ૭૦૦ જેટલા નાના-મોટા મેડિકલ સ્ટોર્સ સંપૂર્ણપણે બંધ રાખવામાં આવ્યા હતા, જેના કારણે સામાન્ય લોકો અને દર્દીઓને દવાઓ મેળવવામાં ભારે મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.
જોકે હડતાળ દરમિયાન ગંભીર દર્દીઓ અને ઈમરજન્સી સેવાઓને અસર ન થાય તે હેતુથી જામનગર કેમિસ્ટ એસોસિએશન દ્વારા શહેરના અલગ અલગ વિસ્તારોમાં ૭ નિયત કેન્દ્રો ઉપર દવાઓ ઉપલબ્ધ રાખવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. એસોસિએશનના હોદ્દેદારોએ જણાવ્યું હતું કે માનવતાના ધોરણે ઈમરજન્સી દર્દીઓ માટે જરૂરી દવાઓ અને જીવનરક્ષક ઈન્જેક્શન ઉપલબ્ધ રહે તે માટે ખાસ વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવી છે. છતાં દિવસભર ઘણા દર્દીઓ અને તેમના પરિવારજનોને દવાઓ મેળવવા માટે એક કેન્દ્રથી બીજા કેન્દ્ર સુધી ભટકવું પડ્યું હતું.
આ હડતાળ પાછળનો મુખ્ય મુદ્દો ઓનલાઈન દવાઓના વધતા વેચાણનો છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઈ-ફાર્મસી કંપનીઓએ ભારતમાં ઝડપથી પોતાનો વ્યાપ વધાર્યો છે. વિવિધ મોબાઈલ એપ્લિકેશન અને ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ દ્વારા લોકો હવે ઘરે બેઠા દવાઓ મંગાવી રહ્યા છે. ખાસ કરીને મોટા કોર્પોરેટ ગૃહો અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા ગ્રાહકોને આકર્ષવા માટે દવાઓ ઉપર ભારે ડિસ્કાઉન્ટ આપવામાં આવે છે. અનેક વખત ૨૦ ટકા થી લઈને ૭૦ ટકા સુધીની છૂટછાટ પણ આપવામાં આવતી હોવાથી લોકો પરંપરાગત મેડિકલ સ્ટોર્સને બદલે ઓનલાઈન ઓર્ડર તરફ વળી રહ્યા છે.
જામનગર કેમિસ્ટ એસોસિએશન સહિત દેશભરના કેમિસ્ટ સંગઠનોનો દાવો છે કે આ પ્રકારના ડિસ્કાઉન્ટને કારણે નાના વેપારીઓનો ધંધો સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ ગયો છે. મેડિકલ સ્ટોર સંચાલકોનું કહેવું છે કે તેઓ સરકાર દ્વારા નક્કી કરાયેલા નિયમો અને લાઇસન્સિંગ સિસ્ટમ હેઠળ કામ કરે છે, જ્યારે ઓનલાઈન કંપનીઓ મોટા મૂડીબળ અને કોર્પોરેટ સપોર્ટના આધારે બજારમાં અતિશય સ્પર્ધા ઊભી કરી રહી છે.
હડતાળ દરમિયાન કેમિસ્ટ એસોસિએશન દ્વારા એક વધુ ગંભીર મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. સંચાલકોનો આક્ષેપ છે કે ઓનલાઈન માર્કેટમાં નકલી અને ડુપ્લિકેટ દવાઓનું વેચાણ વધી રહ્યું છે, જે લોકોના સ્વાસ્થ્ય માટે ખતરનાક સાબિત થઈ શકે છે. એસોસિએશનના પ્રતિનિધિઓએ દાવો કર્યો હતો કે અનેક વખત ગ્રાહકોને બ્રાન્ડેડ દવાઓના નામે નકલી દવાઓ મોકલવામાં આવે છે અને તેની ગુણવત્તા અંગે કોઈ સ્પષ્ટ જવાબદારી નક્કી થતી નથી.
જામનગરના કેટલાક મેડિકલ સ્ટોર માલિકોએ જણાવ્યું હતું કે દર્દીઓ દવાઓ ખરીદતી વખતે ઘણી વખત માત્ર સસ્તી કિંમત જ જોતા હોય છે, પરંતુ દવાની ગુણવત્તા, સંગ્રહ પદ્ધતિ અને અસલી હોવાની ખાતરી વિશે વિચારતા નથી. દવાઓ યોગ્ય તાપમાનમાં રાખવી અને તેની મર્યાદા મુજબ સ્ટોરેજ કરવું અત્યંત જરૂરી હોય છે. ઓનલાઈન સપ્લાય ચેઇનમાં ઘણી વખત આ નિયમોનું પાલન થાય છે કે નહીં તે અંગે સવાલો ઊભા થાય છે.
એસોસિએશનના હોદ્દેદારોએ સરકાર પાસે ઈ-ફાર્મસી માટે કડક કાયદા બનાવવાની માંગ કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે ઓનલાઈન દવાઓના વેચાણ ઉપર યોગ્ય નિયંત્રણ અને મોનીટરીંગ ન હોય તો ભવિષ્યમાં સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્ર માટે ગંભીર જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. ખાસ કરીને પ્રિસ્ક્રિપ્શન વગર દવાઓ વેચાતી હોવાની ફરિયાદો પણ વારંવાર સામે આવતી રહી છે.
જોકે આ સમગ્ર મુદ્દાનો બીજો પક્ષ પણ એટલો જ ચર્ચામાં રહ્યો હતો. બજાર વિશ્લેષકો અને સામાન્ય લોકોમાં એવી ચર્ચા જોર પકડી રહી છે કે મેડિકલ સ્ટોર સંચાલકોનો મુખ્ય વિરોધ ડુપ્લિકેટ દવાઓ નહીં પરંતુ ઓનલાઈન મળતા ભારે ડિસ્કાઉન્ટને લઈને છે. લોકોનું કહેવું છે કે વર્ષોથી પરંપરાગત મેડિકલ સ્ટોર્સ ગ્રાહકોને ખૂબ મર્યાદિત છૂટ આપતા હતા, જ્યારે ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ દ્વારા સામાન્ય માણસને ઘણી સસ્તી દવાઓ મળવા લાગી છે.
ઘણા ગ્રાહકોનું કહેવું છે કે મોંઘવારીના સમયમાં જો દવાઓ ઉપર ૩૦ થી ૪૦ ટકા સુધીની બચત થાય તો તે સામાન્ય મધ્યમવર્ગીય પરિવાર માટે મોટો રાહતરૂપ મુદ્દો છે. ખાસ કરીને ડાયાબિટીસ, બ્લડ પ્રેશર, હાર્ટ ડિસીઝ અને અન્ય લાંબા ગાળાની બીમારીઓથી પીડાતા દર્દીઓ માટે દર મહિને દવાઓ પાછળ મોટો ખર્ચ થતો હોય છે. ઓનલાઈન ડિસ્કાઉન્ટને કારણે તેઓને નોંધપાત્ર આર્થિક રાહત મળી રહી છે.
બજારના નિરીક્ષકો માને છે કે હવે મેડિકલ ક્ષેત્રમાં પણ ડિજિટલ ક્રાંતિ આવી ગઈ છે. જેમ ઓનલાઇન શોપિંગ, ફૂડ ડિલિવરી અને બેંકિંગ સેવાઓ લોકપ્રિય બની છે તેમ ઈ-ફાર્મસી પણ ઝડપથી વિકસી રહી છે. લોકો હવે ઘરે બેઠા મોબાઈલ એપ્લિકેશન દ્વારા ડૉક્ટરની પ્રિસ્ક્રિપ્શન અપલોડ કરીને દવાઓ મંગાવી રહ્યા છે. ઘણા શહેરોમાં તો બે થી ત્રણ કલાકમાં હોમ ડિલિવરી પણ આપવામાં આવે છે.
સ્થાનિક કેમિસ્ટોનું કહેવું છે કે ઓનલાઈન કંપનીઓ દ્વારા આપવામાં આવતા ભારે ડિસ્કાઉન્ટ પાછળ મોટું મૂડીબળ કામ કરે છે, જ્યારે નાના વેપારીઓ માટે તે પ્રકારની સ્પર્ધા શક્ય નથી. ભાડું, સ્ટાફ, વીજળી, ટેક્સ અને લાઇસન્સિંગ ખર્ચ વચ્ચે નાના મેડિકલ સ્ટોર્સ માટે ખૂબ ઓછા નફામાં વ્યવસાય ચલાવવો મુશ્કેલ બની રહ્યો છે.
જામનગરના કેટલાક વેપારીઓએ તો સ્પષ્ટપણે કહ્યું હતું કે છેલ્લા બે થી ત્રણ વર્ષમાં તેમનો ધંધો અડધાથી પણ ઓછો થઈ ગયો છે. અગાઉ જે ગ્રાહકો નિયમિત રીતે દવાઓ લેવા આવતા હતા તે હવે મોબાઈલ એપ્લિકેશન મારફતે ઓર્ડર આપતા થઈ ગયા છે. કેટલાક વેપારીઓએ એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે ઓનલાઈન કંપનીઓ શરૂઆતમાં નુકસાન કરીને ગ્રાહકો ખેંચી રહી છે અને ભવિષ્યમાં બજાર ઉપર સંપૂર્ણ કબજો જમાવવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
બીજી તરફ ગ્રાહકોમાં પણ મિશ્ર પ્રતિક્રિયા જોવા મળી હતી. કેટલાક લોકોએ કેમિસ્ટોની હડતાળને સમર્થન આપતા જણાવ્યું હતું કે દવાઓ જેવી સંવેદનશીલ વસ્તુઓમાં સંપૂર્ણ વિશ્વસનીયતા જરૂરી છે અને ઓનલાઈન માર્કેટમાં તેની ખાતરી હંમેશા મળતી નથી. જ્યારે કેટલાક લોકોએ આ હડતાળને માત્ર વેપાર બચાવવાનો પ્રયાસ ગણાવ્યો હતો.
જામનગરમાં હડતાળ દરમિયાન અનેક દર્દીઓને મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. ખાસ કરીને વૃદ્ધો અને ગંભીર દર્દીઓ માટે દવાઓ મેળવવી મુશ્કેલ બની ગઈ હતી. કેટલાક લોકો પોતાના નિયમિત મેડિકલ સ્ટોર ઉપર પહોંચ્યા બાદ શટર બંધ જોઈ પરેશાન થઈ ગયા હતા. ત્યારબાદ તેઓને ઈમરજન્સી માટે નક્કી કરાયેલા કેન્દ્રો સુધી જવું પડ્યું હતું.
શહેરના હોસ્પિટલ વિસ્તારોમાં પણ દર્દીઓની ભીડ જોવા મળી હતી. કેટલાક ખાનગી હોસ્પિટલોના ફાર્મસી વિભાગ ખુલ્લા રાખવામાં આવ્યા હતા જેથી દર્દીઓને તાત્કાલિક દવાઓ મળી શકે. જોકે, સામાન્ય મેડિકલ સ્ટોર્સ બંધ હોવાને કારણે ઘણા લોકોને લાંબી રાહ જોવી પડી હતી.
આ સમગ્ર મુદ્દાએ હવે એક મોટો પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે કે ડિજિટલ યુગમાં પરંપરાગત વેપારીઓ પોતાનો વ્યવસાય કેવી રીતે બચાવી શકશે? માત્ર મેડિકલ ક્ષેત્ર જ નહીં, પરંતુ રિટેલ વેપારના અનેક ક્ષેત્રોમાં ઓનલાઈન માર્કેટ ઝડપથી વધી રહ્યું છે. કપડાં, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, કરિયાણા અને હવે દવાઓ પણ ઓનલાઈન વેચાઈ રહી છે.
વિશ્લેષકો માને છે કે ભવિષ્યમાં પરંપરાગત કેમિસ્ટોને પણ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ સાથે જોડાવું પડશે. ઘણા શહેરોમાં હવે સ્થાનિક મેડિકલ સ્ટોર્સ પોતાનાં મોબાઈલ એપ અને હોમ ડિલિવરી સેવા શરૂ કરી રહ્યા છે જેથી ગ્રાહકોને ઝડપી સેવા આપી શકાય. ગ્રાહકો હવે માત્ર દવા ખરીદવા જ નહીં પરંતુ સગવડ, ઝડપ અને ઓછા ભાવની અપેક્ષા રાખે છે.
સરકાર માટે પણ આ મુદ્દો પડકારરૂપ બન્યો છે. એક તરફ નાના વેપારીઓની રોજગારી અને હિતોનું રક્ષણ કરવું જરૂરી છે, તો બીજી તરફ ગ્રાહકોને સસ્તી દવાઓ અને ડિજિટલ સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવી પણ મહત્વપૂર્ણ છે. ઈ-ફાર્મસી માટે સ્પષ્ટ અને કડક નિયમન વ્યવસ્થા બનાવવાની માંગ હવે વધુ તેજ બની રહી છે.
હાલ માટે કેમિસ્ટ એસોસિએશનની આ હડતાળે સમગ્ર દેશનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. જામનગર સહિત અનેક શહેરોમાં મેડિકલ સ્ટોર્સના શટર બંધ રહ્યા, પરંતુ સાથે સાથે આ મુદ્દાએ આરોગ્ય ક્ષેત્રમાં ઝડપથી વધી રહેલી ડિજિટલ સ્પર્ધા અને બદલાતી વેપાર વ્યવસ્થાની હકીકત પણ ઉજાગર કરી છે.
એક તરફ નાના વેપારીઓ પોતાના અસ્તિત્વ માટે લડી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ ગ્રાહકો વધુ સસ્તી અને સરળ સેવાઓ તરફ આકર્ષાઈ રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં આગામી સમયમાં સરકાર, ઈ-ફાર્મસી કંપનીઓ અને પરંપરાગત કેમિસ્ટો વચ્ચે કોઈ મધ્યમ માર્ગ નીકળે છે કે નહીં તે જોવું મહત્વપૂર્ણ બની રહેશે.
