આંતરરાષ્ટ્રીય ભારત-નેપાળ સંબંધોમાં નવા યુગની શરૂઆત : રબી લામિછાનેની દિલ્હી મુલાકાતે રાજદ્વારી સમીકરણોમાં લાવ્યો મોટો ફેરફાર.
ભારત અને નેપાળ વચ્ચે સદીઓથી સાંસ્કૃતિક, ધાર્મિક, આર્થિક અને પારિવારિક સંબંધો અતૂટ રહ્યા છે. બંને દેશો વચ્ચેનો સંબંધ માત્ર રાજદ્વારી કે ભૌગોલિક નથી, પરંતુ "રોટી-બેટી"ના સંબંધ તરીકે ઓળખાતો એક અનોખો માનવીય અને ઐતિહાસિક સંબંધ છે. ખુલ્લી સરહદ, સામાજિક સમાનતા, ધાર્મિક આસ્થા અને લોકો વચ્ચેના સીધા સંપર્કોએ બંને દેશોને એકબીજાના અત્યંત નજીક રાખ્યા છે. જોકે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સરહદી વિવાદો, રાજકીય મતભેદો અને ચીનના વધતા પ્રભાવના કારણે બંને દેશોના સંબંધોમાં કેટલીક તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિઓ પણ ઉભી થઈ હતી. પરંતુ તાજેતરમાં નેપાળના લોકપ્રિય અને ફાયરબ્રાન્ડ રાજકીય નેતા રબી લામિછાનેની દિલ્હી મુલાકાતે બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં નવા અધ્યાયની શરૂઆત થવાના સંકેતો આપ્યા છે.
દિલ્હીમાં યોજાયેલી આ ઉચ્ચસ્તરીય મુલાકાતને દક્ષિણ એશિયાના રાજદ્વારી વર્તુળોમાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે આ મુલાકાત માત્ર એક સામાન્ય રાજકીય મુલાકાત ન હતી, પરંતુ ભારત અને નેપાળ વચ્ચેના ભવિષ્યના સંબંધોની નવી દિશા નક્કી કરતી એક મહત્વપૂર્ણ ઘટના હતી. બંને દેશો વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઉભી થયેલી ગેરસમજો દૂર કરીને વિકાસ, વેપાર, ઊર્જા, સુરક્ષા અને પરસ્પર સહયોગના નવા દ્વાર ખોલવાના પ્રયાસો આ મુલાકાતમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળ્યા હતા.
નેપાળના રાજકારણમાં રબી લામિછાને એક એવા નેતા તરીકે ઉભરી આવ્યા છે જેમણે પરંપરાગત રાજકારણને પડકાર આપીને યુવા પેઢી અને સામાન્ય નાગરિકોમાં લોકપ્રિયતા મેળવી છે. મીડિયા ક્ષેત્રમાંથી રાજકારણમાં પ્રવેશ કરનાર લામિછાને ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી અભિગમ, પારદર્શિતા અને રાષ્ટ્રવાદી વિચારસરણી માટે જાણીતા છે. તેમની પાર્ટીએ નેપાળના રાજકારણમાં ટૂંકા ગાળામાં જ નોંધપાત્ર સ્થાન મેળવ્યું છે. તેથી તેમની ભારત મુલાકાત માત્ર રાજકીય શિષ્ટાચાર પૂરતી મર્યાદિત નહોતી, પરંતુ તેને ભવિષ્યના નેપાળના નેતૃત્વ સાથે ભારતના વધતા સંવાદ તરીકે પણ જોવામાં આવી રહી છે.
દિલ્હીના રાજદ્વારી ગલિયારાઓમાં સૌથી વધુ ચર્ચા એ વાતની થઈ હતી કે રબી લામિછાનેને ભારત તરફથી અસાધારણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું હતું. સામાન્ય રીતે નેપાળના પરંપરાગત રાજકીય પક્ષોના નેતાઓને જ આવા ઉચ્ચસ્તરીય સંપર્કો મળતા હોય છે, પરંતુ આ વખતે પરિસ્થિતિ કંઈક અલગ હતી. લામિછાનેને માત્ર વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી સાથે જ મુલાકાતનો અવસર મળ્યો નહોતો, પરંતુ તેઓએ કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહ, વિદેશમંત્રી ડૉ. એસ. જયશંકર અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર અજીત ડોભાલ સાથે પણ વિસ્તૃત ચર્ચાઓ કરી હતી.
આ બેઠકો દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચેના વિવિધ મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે. તેમાં સરહદી સુરક્ષા, આતંકવાદ વિરોધી સહયોગ, આર્થિક ભાગીદારી, ઊર્જા વેપાર, હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સ, પર્યટન વિકાસ અને ચીનના વધતા પ્રભાવ જેવા મુદ્દાઓને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવ્યું હોવાનું રાજકીય નિરીક્ષકો માને છે.
વિશ્લેષકોના મતે ભારત હવે નેપાળના રાજકારણને માત્ર પરંપરાગત નેતાઓના દૃષ્ટિકોણથી જોવાને બદલે ત્યાંના ઉભરતા નેતૃત્વ સાથે પણ સીધો સંપર્ક સ્થાપિત કરવા માંગે છે. દક્ષિણ એશિયાના બદલાતા ભૂરાજકીય પરિપ્રેક્ષ્યમાં આ વ્યૂહરચના ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. ખાસ કરીને ચીન દ્વારા નેપાળમાં કરવામાં આવતા રોકાણો, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ અને રાજકીય પ્રભાવને ધ્યાનમાં લેતા ભારત પોતાના સૌથી નજીકના પાડોશી દેશ સાથે વધુ મજબૂત સંબંધો સ્થાપિત કરવા ઇચ્છે છે.
ચીન છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં નેપાળમાં બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ (BRI) સહિતના વિવિધ પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા પોતાનો પ્રભાવ વધારવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. રસ્તાઓ, રેલવે, હાઇડ્રોપાવર અને અન્ય વિકાસ યોજનાઓમાં ચીનના વધતા રોકાણને કારણે દક્ષિણ એશિયાની રાજનીતિમાં નવા સમીકરણો ઉભા થયા છે. ભારત માટે નેપાળ માત્ર એક પાડોશી દેશ નથી, પરંતુ વ્યૂહાત્મક દૃષ્ટિએ અત્યંત મહત્વનો ભાગીદાર છે. તેથી ભારત ઇચ્છે છે કે નેપાળનો વિકાસ થાય, પરંતુ તે વિકાસ સંતુલિત અને સ્વતંત્ર નીતિઓના આધારે થાય.
રબી લામિછાનેની મુલાકાત દરમિયાન ભારતે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો હોવાનું રાજકીય વિશ્લેષકો માને છે કે જો નેપાળ વિકાસ અને આર્થિક પ્રગતિના માર્ગે આગળ વધવા માંગે છે તો ભારત તેનો સૌથી વિશ્વસનીય ભાગીદાર બની શકે છે. બંને દેશો વચ્ચેની ખુલ્લી સરહદ, સાંસ્કૃતિક સમાનતા અને લાંબા ગાળાના ઐતિહાસિક સંબંધો કોઈપણ અન્ય દેશ કરતાં વધુ મજબૂત આધાર પૂરો પાડે છે.
આ મુલાકાત દરમિયાન વિકાસ રાજદ્વારીને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવ્યું હતું. ભારતે નેપાળને તેના વિશાળ જળવિદ્યુત ક્ષેત્રના વિકાસ માટે સહયોગની ખાતરી આપી હોવાનું જાણવા મળે છે. નેપાળ પાસે વિશ્વના સૌથી મોટા હાઇડ્રોપાવર સંસાધનોમાંના એક છે, પરંતુ પૂરતા રોકાણ અને માળખાકીય સુવિધાઓના અભાવે તેનો સંપૂર્ણ ઉપયોગ થઈ શક્યો નથી. ભારત પહેલેથી જ નેપાળના અનેક હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સમાં સહભાગી છે અને ભવિષ્યમાં પણ આ ક્ષેત્રમાં સહયોગ વધારવા ઇચ્છે છે.
ઊર્જા ક્ષેત્ર ઉપરાંત પર્યટનને પણ બંને દેશો વચ્ચેના સહયોગનું મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્ર માનવામાં આવે છે. નેપાળ વિશ્વપ્રસિદ્ધ હિમાલય, માઉન્ટ એવરેસ્ટ, ધાર્મિક યાત્રાધામો અને કુદરતી સૌંદર્ય માટે જાણીતું છે. બીજી તરફ ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા પ્રવાસી બજારોમાંનું એક છે. બંને દેશો વચ્ચે પર્યટન ક્ષેત્રમાં વધુ સહયોગથી લાખો લોકોને રોજગારી અને આવકના નવા અવસરો મળી શકે છે.
જોકે મિત્રતાપૂર્ણ વાતાવરણ વચ્ચે ભારતે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતો અને સુરક્ષા મુદ્દાઓ પર સ્પષ્ટ વલણ જાળવી રાખ્યું હોવાનું પણ સામે આવ્યું છે. સરહદી વિવાદોના મુદ્દે ભારતે હંમેશા દ્વિપક્ષીય ચર્ચા પર ભાર મૂક્યો છે. તાજેતરમાં નેપાળ તરફથી સરહદી મુદ્દાઓમાં ત્રીજા પક્ષની મધ્યસ્થી અંગે કરાયેલા કેટલાક સંકેતોને ભારતે સ્પષ્ટપણે નકારી કાઢ્યા હોવાનું રાજદ્વારી સૂત્રો જણાવે છે.
ભારતનું વલણ રહ્યું છે કે બંને દેશો વચ્ચેના તમામ પ્રશ્નો સીધી વાતચીત અને પરસ્પર સમજણ દ્વારા ઉકેલી શકાય છે. વિદેશ મંત્રાલયે પણ આ અભિગમને પુનરાવર્તિત કરતા જણાવ્યું હતું કે સરહદી કે અન્ય કોઈ પણ મુદ્દાનો ઉકેલ દ્વિપક્ષીય સંવાદથી જ શક્ય છે.
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ નેપાળના નેતૃત્વને આપેલા સંદેશમાં વિકાસ, સહયોગ અને પરસ્પર વિશ્વાસને કેન્દ્રસ્થાને રાખ્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે. ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે માત્ર રાજકીય સંબંધો જ નહીં, પરંતુ સામાન્ય નાગરિકોના જીવનમાં સુધારો લાવનારા વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સમાં પણ સહભાગી બનવા તૈયાર છે.
ભારત અને નેપાળ વચ્ચે વેપાર પણ સતત વધી રહ્યો છે. નેપાળના સૌથી મોટા વેપાર ભાગીદાર તરીકે ભારતની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ છે. નેપાળની આયાત અને નિકાસનો મોટો હિસ્સો ભારત સાથે જોડાયેલો છે. તેથી આર્થિક સહયોગ વધારવાથી બંને દેશોને લાભ થવાની સંભાવના છે.
સુરક્ષા ક્ષેત્રમાં પણ બંને દેશો વચ્ચે લાંબા સમયથી નજીકનો સહયોગ રહ્યો છે. ખુલ્લી સરહદને કારણે સુરક્ષા પડકારો પણ ઉભા થાય છે. માનવ તસ્કરી, નકલી ચલણી નોટો, ડ્રગ્સ સ્મગલિંગ અને અન્ય ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ સામે બંને દેશોની સુરક્ષા એજન્સીઓ મળીને કામ કરે છે. રબી લામિછાનેની મુલાકાત દરમિયાન આ મુદ્દાઓ પર પણ ચર્ચા થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
રાજકીય નિરીક્ષકોનું માનવું છે કે આ મુલાકાત ભવિષ્યમાં ભારત-નેપાળ સંબંધોને નવી દિશા આપી શકે છે. ખાસ કરીને યુવા નેતૃત્વ સાથે ભારતના વધતા સંપર્કો બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.
આ મુલાકાતનો એક મહત્વપૂર્ણ પાસો એ પણ રહ્યો કે ભારતે નેપાળના વડાપ્રધાનને દિલ્હી આવવાનું આમંત્રણ આપ્યું હોવાનું જાણવા મળે છે. આ આમંત્રણ બંને દેશો વચ્ચેના ઉચ્ચસ્તરીય રાજકીય સંવાદને વધુ મજબૂત બનાવશે તેવી આશા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
ભારત અને નેપાળના સંબંધો માત્ર સરકારો વચ્ચેના નથી. બંને દેશોના લાખો લોકો પારિવારિક, સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક સંબંધોથી જોડાયેલા છે. દર વર્ષે લાખો નેપાળી નાગરિકો ભારત આવે છે અને હજારો ભારતીયો નેપાળની મુલાકાત લે છે. આ માનવીય સંબંધો બંને દેશોની મિત્રતાનો સૌથી મજબૂત આધાર છે.
આજના બદલાતા વૈશ્વિક અને પ્રાદેશિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં ભારત અને નેપાળ વચ્ચે વિશ્વાસ, સહયોગ અને વિકાસ આધારિત ભાગીદારી વધુ મહત્વપૂર્ણ બની રહી છે. રબી લામિછાનેની દિલ્હી મુલાકાતે આ દિશામાં એક નવી શરૂઆતના સંકેતો આપ્યા છે. બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધો હવે માત્ર ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક બંધનો સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યા, પરંતુ આર્થિક વિકાસ, ઊર્જા સુરક્ષા, પ્રાદેશિક સ્થિરતા અને વ્યૂહાત્મક સહયોગના નવા આયામો તરફ આગળ વધી રહ્યા છે.
દક્ષિણ એશિયાની રાજનીતિમાં આ મુલાકાતને એક મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી ઘટના તરીકે જોવામાં આવી રહી છે, જે આગામી વર્ષોમાં ભારત અને નેપાળ વચ્ચેના સંબંધોને વધુ ગાઢ, વધુ વ્યાપક અને વધુ મજબૂત બનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
