ક્રાઇમ બરડા ડુંગરમાં ગેરકાયદેસર ખનનનો વિવાદ: પર્યાવરણ મંત્રીના જ જિલ્લામાં કુદરતી સંપત્તિના વિનાશના ગંભીર આક્ષેપ.

પોરબંદર જિલ્લાના બરડા ડુંગર વિસ્તારમાં કથિત ગેરકાયદેસર ખનનનો મુદ્દો હવે ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી ગયો છે. રાજ્યના વન અને પર્યાવરણ મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયાના ગૃહ જિલ્લામાં જ પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડતી પ્રવૃત્તિ ચાલી રહી હોવાના આક્ષેપો થતા સમગ્ર મામલો વધુ ગંભીર બન્યો છે. રાણાવાવ તાલુકાના લધધાર બસ સ્ટેન્ડ પાછળ આવેલા ડુંગર વિસ્તારમાં છેલ્લા ચાર મહિનાથી ભારે પાયે ખનન થઈ રહ્યું હોવાનું સ્થાનિકો અને કેટલાક સામાજિક કાર્યકરો દ્વારા દાવો કરવામાં આવ્યો છે.

સ્થાનિક લોકોના જણાવ્યા મુજબ ડુંગરના મોટા ભાગને કાપી નાખવામાં આવ્યો છે અને ભારે વાહનો મારફતે સતત ખનિજ સામગ્રી બહાર લઈ જવામાં આવી રહી છે. કુદરતી સંપત્તિ ગણાતા બરડા ડુંગરને મોટા પાયે નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હોવાના દાવાઓ સાથે હવે તંત્રની કામગીરી અને જવાબદારી અંગે પણ અનેક સવાલો ઊભા થયા છે.

ડુંગરનો મોટો ભાગ ખોદી નાખવામાં આવ્યો હોવાનો દાવો

લધધાર બસ સ્ટેન્ડની પાછળ આવેલા વિસ્તારમાં નજર કરતાં સ્પષ્ટપણે ખોદકામના નિશાન જોવા મળતા હોવાનું સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે. ડુંગરની કુદરતી રચનામાં મોટાપાયે ફેરફાર થઈ ગયો હોવાનું તેઓ જણાવી રહ્યા છે.

સ્થાનિકોનું કહેવું છે કે જો છેલ્લા ચાર મહિનાથી ખનન ચાલી રહ્યું હોય તો આ પ્રવૃત્તિ અંગે જવાબદાર વિભાગોને જાણ ન હોય તે માનવું મુશ્કેલ છે. ખનન માટે ઉપયોગમાં લેવાતા મશીનો, ટ્રકો અને અન્ય સાધનો ખુલ્લેઆમ કામ કરતા હોવા છતાં સમયસર કાર્યવાહી કેમ કરવામાં આવી નથી તે અંગે લોકો સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે.

તંત્રનો દાવો: અગાઉ મંજૂર થયેલી લીઝનો મુદ્દો

મીડિયામાં સમાચાર પ્રકાશિત થયા બાદ જિલ્લા તંત્ર અને ખાણ-ખનિજ વિભાગ હરકતમાં આવ્યા હતા. અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ સંબંધિત વિસ્તારમાં અગાઉ ખનન માટે લીઝ મંજૂર કરવામાં આવી હતી અને તેની મુદત વર્ષ 2030 સુધી માન્ય છે.

જોકે અધિકારીઓનું કહેવું છે કે તે સમયે જરૂરી પર્યાવરણીય મંજૂરી ઉપલબ્ધ ન હોવાથી ખનન કામગીરી રોકવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ સંબંધિત પક્ષનો ATR (Action Taken Report) લોક કરવામાં આવ્યો હતો અને માત્ર અગાઉ નોંધાયેલા જથ્થાને બહાર કાઢવાની મર્યાદિત છૂટ આપવામાં આવી હતી.

પરંતુ હાલ જે પ્રમાણમાં ખોદકામ દેખાઈ રહ્યું છે તે મંજૂરીની મર્યાદામાં આવે છે કે નહીં તે તપાસનો વિષય બન્યો છે.

મંજૂરી ન હોય તો કાર્યવાહી કેમ નહીં?

આ સમગ્ર ઘટનામાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ ઊભો થયો છે કે જો ખનન માટે કોઈ નવી મંજૂરી આપવામાં આવી ન હોય તો છેલ્લા ચાર મહિનાથી ચાલતી પ્રવૃત્તિ સામે કાર્યવાહી કેમ કરવામાં આવી નહીં?

સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે જો ગેરકાયદેસર ખનન થઈ રહ્યું હતું તો જવાબદાર અધિકારીઓએ સમયસર સ્થળ મુલાકાત લઈને કામગીરી બંધ કરાવવી જોઈએ હતી. બીજી તરફ જો તમામ કામગીરી નિયમસર થઈ રહી હોય તો તેને લઈને સ્પષ્ટ માહિતી જાહેર કેમ કરવામાં આવતી નથી?

આ પ્રશ્નોના જવાબ હજુ સુધી સ્પષ્ટ રીતે સામે આવ્યા નથી.

તપાસના નામે વિલંબના આક્ષેપ

જિલ્લા કલેક્ટર કચેરી અને ખાણ-ખનિજ વિભાગ દ્વારા તપાસ ચાલી રહી હોવાનું જણાવવામાં આવી રહ્યું છે. જોકે સ્થાનિકો અને પર્યાવરણપ્રેમીઓનું કહેવું છે કે લાંબા સમયથી માત્ર તપાસની વાતો થઈ રહી છે, પરંતુ કોઈ અંતિમ અહેવાલ જાહેર કરવામાં આવ્યો નથી.

તેમનું માનવું છે કે જો ગેરરીતિ થઈ હોય તો જવાબદારો સામે કાર્યવાહી થવી જોઈએ અને જો ગેરરીતિ ન થઈ હોય તો તપાસ પૂર્ણ કરીને સત્તાવાર રીતે સ્પષ્ટતા કરવી જોઈએ.

તપાસના પરિણામો જાહેર કરવામાં થતા વિલંબને કારણે શંકા વધુ મજબૂત બની રહી હોવાનું પણ કેટલાક લોકો કહી રહ્યા છે.

પર્યાવરણને નુકસાન અંગે ચિંતા

બરડા ડુંગર વિસ્તાર માત્ર ખનિજ સંપત્તિ માટે જ નહીં પરંતુ પર્યાવરણીય દૃષ્ટિએ પણ અત્યંત મહત્વનો માનવામાં આવે છે. આ વિસ્તાર વિવિધ પ્રકારની વનસ્પતિ અને વન્યજીવન માટે અનુકૂળ રહેઠાણ તરીકે ઓળખાય છે.

પર્યાવરણવિદોનું કહેવું છે કે ડુંગરોના અનિયંત્રિત ખોદકામથી માત્ર ભૂગર્ભીય માળખું જ નહીં પરંતુ સમગ્ર પર્યાવરણીય સંતુલન પણ ખોરવાઈ શકે છે. વરસાદી પાણીના પ્રવાહ, જમીનની સ્થિરતા અને જૈવવિવિધતા પર પણ તેની અસર પડી શકે છે.

એશિયાટિક સિંહોના પ્રોજેક્ટ વચ્ચે વિવાદ

આ સમગ્ર મામલામાં સૌથી વધુ ચર્ચાસ્પદ બાબત એ છે કે બરડા વિસ્તાર હાલમાં એશિયાટિક સિંહોના વૈકલ્પિક વસવાટ માટે વિકસાવવામાં આવી રહેલા મહત્વના પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલો છે.

સરકાર દ્વારા બરડા વિસ્તારમાં સિંહોના સંરક્ષણ અને વસવાટ માટે કરોડો રૂપિયાના વિકાસ કાર્યો હાથ ધરવામાં આવ્યા છે. તાજેતરમાં જ કેટલાક સિંહોને આ વિસ્તારમાં સ્થાનાંતરિત કરવાની પ્રક્રિયા પણ શરૂ કરવામાં આવી હોવાનું જાણવા મળે છે.

એક તરફ સરકાર સિંહોના સંરક્ષણ અને વન્યજીવન બચાવવાની વાત કરે છે અને બીજી તરફ એ જ વિસ્તારમાં કુદરતી નિવાસસ્થાનને નુકસાન પહોંચાડતી પ્રવૃત્તિઓ અંગેના આક્ષેપો સામે આવી રહ્યા હોવાથી પ્રશ્નો ઊભા થઈ રહ્યા છે.

સ્થાનિકોમાં રોષ

વિસ્તારના રહેવાસીઓમાં આ મુદ્દે નારાજગી જોવા મળી રહી છે. તેમનું કહેવું છે કે કુદરતી સંપત્તિ એક વખત નષ્ટ થઈ જાય પછી તેને મૂળ સ્થિતિમાં લાવવી મુશ્કેલ બને છે.

સ્થાનિક લોકો માંગ કરી રહ્યા છે કે સમગ્ર મામલે પારદર્શક તપાસ કરવામાં આવે અને જો કોઈપણ પ્રકારની ગેરરીતિ થઈ હોય તો જવાબદાર વ્યક્તિઓ તેમજ અધિકારીઓ સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવે.

હવે સૌની નજર તપાસના અહેવાલ પર

બરડા ડુંગરમાં કથિત ગેરકાયદેસર ખનનનો મુદ્દો હવે માત્ર ખાણ-ખનિજ વિભાગ પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી, પરંતુ તે પર્યાવરણ સંરક્ષણ, વન્યજીવન સુરક્ષા અને વહીવટી જવાબદારી સાથે પણ સીધો જોડાઈ ગયો છે.

હાલ તંત્ર તપાસ ચાલી રહી હોવાનું જણાવી રહ્યું છે, પરંતુ લોકો હવે અંતિમ અહેવાલ અને તેના આધારે થનારી કાર્યવાહી અંગે રાહ જોઈ રહ્યા છે. જો ગેરકાયદેસર ખનનના આક્ષેપો સાચા સાબિત થશે તો તે માત્ર પર્યાવરણ માટે નહીં પરંતુ તંત્રની કામગીરી માટે પણ ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરશે. બીજી તરફ જો નિયમો અનુસાર કામગીરી થઈ હોવાનું સામે આવશે તો પણ તંત્રને સ્પષ્ટ અને પારદર્શક માહિતી જાહેર કરીને લોકોની શંકાઓ દૂર કરવી પડશે.

બરડા ડુંગરનો આ મુદ્દો આગામી દિવસોમાં વધુ ગરમાય તેવી શક્યતા વચ્ચે સમગ્ર રાજ્યની નજર હવે તપાસના પરિણામો પર મંડાયેલી છે.