હવામાન 146 વર્ષમાં સૌથી સૂકો જૂન! ચોમાસું 15 જૂન પછી થંભી ગયું: દેશમાં 40% અને મધ્ય ભારતમાં 60% વરસાદની અછત

નવી દિલ્હી: વર્ષ 2026નો જૂન મહિનો ભારત માટે ચોમાસાની દૃષ્ટિએ અત્યંત ચિંતાજનક સાબિત થયો છે. હવામાન નિષ્ણાતોના પ્રાથમિક વિશ્લેષણ મુજબ, છેલ્લા 146 વર્ષમાં જૂન 2026 સૌથી સૂકો જૂન મહિનો તરીકે નોંધાયો છે. સામાન્ય રીતે જૂન મહિનો દેશભરમાં ચોમાસાની ગતિ માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે, પરંતુ આ વર્ષે ચોમાસું સમયસર કેરળ પહોંચ્યા બાદ પણ તેની પ્રગતિ લગભગ અટકી ગઈ હતી.

દેશના અનેક રાજ્યોમાં વરસાદના અભાવે કૃષિ, જળાશયો અને પીવાના પાણીની સ્થિતિ પર અસર જોવા મળી રહી છે. ખાસ કરીને મધ્ય ભારતના રાજ્યોમાં વરસાદની ભારે અછતને કારણે ખેડૂતોમાં ચિંતા વધી છે.

4 જૂને કેરળ પહોંચ્યું ચોમાસું, 15 જૂન પછી પ્રગતિ અટકી

ભારતીય હવામાન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાએ 4 જૂન, 2026ના રોજ કેરળમાં પ્રવેશ કર્યો હતો, જેના કારણે દેશભરમાં સારા વરસાદની આશા જાગી હતી.

જોકે, શરૂઆતના થોડા દિવસોની ગતિ બાદ 15 જૂન પછી ચોમાસાની આગળ વધવાની પ્રક્રિયા લગભગ સ્થગિત થઈ ગઈ. પરિણામે દેશના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં વરસાદમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો.

દેશમાં 40 ટકા, મધ્ય ભારતમાં 60 ટકા વરસાદની અછત

પ્રાપ્ત આંકડાઓ મુજબ, સમગ્ર દેશમાં જૂન દરમિયાન સામાન્યની સરખામણીએ અંદાજે 40 ટકા વરસાદની અછત નોંધાઈ છે.

જ્યારે મધ્ય ભારતના રાજ્યોમાં સ્થિતિ વધુ ગંભીર રહી હતી, જ્યાં 60 ટકા સુધી વરસાદ ઓછો નોંધાયો છે. તેની સીધી અસર ખરીફ પાકની વાવણી, જળાશયોના જળસ્તર અને ગ્રામ્ય અર્થતંત્ર પર પડી રહી છે.

હવામાન નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર ચોમાસાની નબળી સ્થિતિ પાછળ પાંચ મુખ્ય પરિબળો જવાબદાર રહ્યા છે.

1. નબળું MJO (Madden-Julian Oscillation), MJO એ ઉષ્ણકટિબંધીય વિસ્તારોમાં વરસાદ અને વાદળોની ગતિવિધિને પ્રભાવિત કરતું મહત્વપૂર્ણ હવામાની પરિબળ છે. આ વર્ષે તેનું પ્રભાવ નબળું રહેતા ચોમાસાને પૂરતી ઊર્જા મળી શકી નહોતી.

2. કમજોર સોમાલી જેટ, અરબી સમુદ્રમાંથી ભેજયુક્ત પવનો ભારત તરફ લાવવામાં સોમાલી જેટ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આ વર્ષે તે નબળો રહેતા ભેજનું પ્રમાણ ઘટ્યું અને વરસાદની ગતિ ધીમી પડી.,3. રણમાંથી આવતી ગરમ અને સૂકી હવા રાજસ્થાન અને આસપાસના રણ વિસ્તારોમાંથી ફૂંકાતી ગરમ તથા સૂકી હવાને કારણે વરસાદી સિસ્ટમો નબળી પડી અને વાદળોના વિકાસમાં અવરોધ સર્જાયો. 4. ન્યુટ્રલ ઇન્ડિયન ઓશન ડાઇપોલ (IOD), સામાન્ય રીતે પોઝિટિવ IOD ભારતના ચોમાસાને મદદરૂપ બને છે. પરંતુ આ વર્ષે IOD ન્યુટ્રલ સ્થિતિમાં રહેતાં ચોમાસાને કોઈ વધારાનો લાભ મળ્યો નહીં,5. બંગાળની ખાડીમાં લો-પ્રેશર સિસ્ટમનો અભાવ.ચોમાસા દરમિયાન બંગાળની ખાડીમાં સર્જાતી લો-પ્રેશર સિસ્ટમો દેશના મધ્ય અને ઉત્તર ભાગમાં વરસાદ લાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. જૂન દરમિયાન આવી સિસ્ટમો લગભગ ન બનતાં વરસાદનું પ્રમાણ ઘટ્યું.

'અલ નીનો'ની અસર હજુ વધવાની શક્યતા

હવામાન નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે 'અલ નીનો' સંબંધિત સમુદ્રી અને વાતાવરણીય પરિબળોની અસર જુલાઈથી સપ્ટેમ્બર વચ્ચે વધુ સ્પષ્ટ થઈ શકે છે. જોકે, આગામી મહિનાઓમાં વરસાદનું પ્રમાણ ચોક્કસ કેટલું રહેશે તે સમયાંતરે બનતી હવામાની સિસ્ટમો પર પણ નિર્ભર રહેશે.

ખેડૂતો માટે પડકારજનક સ્થિતિ

વરસાદની અછતને કારણે અનેક રાજ્યોમાં ખરીફ પાકની વાવણી મોડી પડી છે. ખાસ કરીને ડાંગર, કપાસ, સોયાબીન, મગફળી અને અન્ય વરસાદ આધારિત પાકો ઉગાડતા ખેડૂતો માટે સ્થિતિ પડકારજનક બની છે.

જો આગામી અઠવાડિયામાં સારો વરસાદ નહીં પડે તો કૃષિ ઉત્પાદન, જળાશયોના જળસ્તર અને પીવાના પાણીની ઉપલબ્ધિ પર વધુ અસર થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.

હવે જુલાઈના વરસાદ પર આશા

હવામાન નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ચોમાસાની ઋતુ હજુ બાકી છે અને જુલાઈ દરમિયાન જો અનુકૂળ હવામાની પરિસ્થિતિ સર્જાશે તો વરસાદની ખાધ આંશિક રીતે પૂરી થઈ શકે છે. જોકે, જૂન મહિનામાં નોંધાયેલી અસામાન્ય અછતને કારણે વર્ષ 2026નું ચોમાસું અત્યારથી જ દેશ માટે ચિંતાનો વિષય બન્યું છે.

દેશભરના ખેડૂતો, જળ વ્યવસ્થાપન તંત્ર અને હવામાન વૈજ્ઞાનિકોની નજર હવે જુલાઈથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન સર્જાનારી હવામાની પરિસ્થિતિ અને ચોમાસાની આગળની ગતિ પર કેન્દ્રિત થઈ છે.