હેલ્થ ગુજરાતમાં વધતી ગરમી વચ્ચે ઇન્દ્રોડા પ્રકૃતિ ઉદ્યાનમાં વન્યજીવો માટે વિશેષ કાળજી હીટ સ્ટ્રોકથી બચાવવા કૂલર્સ, સ્પ્રીંક્લર્સ અને વિટામિનયુક્ત આહારની અનોખી વ્યવસ્થા.

ઇન્દ્રોડા પ્રકૃતિ ઉદ્યાન ખાતે કાળઝાળ ગરમી અને સતત વધી રહેલા તાપમાન વચ્ચે અબોલ વન્યજીવોને હીટ સ્ટ્રોક અને અસહ્ય ગરમીથી સુરક્ષિત રાખવા માટે વન વિભાગ દ્વારા વિશેષ આયોજન હાથ ધરવામાં આવ્યું છે. સમગ્ર ગુજરાતમાં ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને લૂ જેવા પરિબળોને કારણે ગરમીનો પારો સતત ઊંચકાઈ રહ્યો છે ત્યારે વન્યજીવોની સુરક્ષા અને આરોગ્ય જાળવવા માટે અત્યાધુનિક તથા કુદરતી ઉપાયોનો સહારો લેવામાં આવ્યો છે. વન વિભાગ અને ગીર ફાઉન્ડેશન દ્વારા કરવામાં આવેલી આ વ્યવસ્થાઓને કારણે પ્રાણીઓના આવાસોમાં તાપમાનમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો નોંધાયો છે.

વન અને પર્યાવરણ મંત્રી અર્જુન મોઢવાડીયા તેમજ રાજ્ય મંત્રી પ્રવીણ માળીના માર્ગદર્શન હેઠળ ગીર ફાઉન્ડેશન દ્વારા સંચાલિત આ પ્રાણી સંગ્રહાલયમાં ઉનાળાની શરૂઆત સાથે જ વિશેષ આયોજન અમલમાં મુકાયું હતું. એપ્રિલ મહિનાથી શરૂ કરાયેલી આ વ્યવસ્થાઓ આગામી ચોમાસાની શરૂઆત સુધી ચાલુ રાખવામાં આવશે. ઉનાળાની તીવ્ર ગરમીમાં પ્રાણીઓના આરોગ્ય પર પ્રતિકૂળ અસર ન થાય તે માટે દરેક સ્તરે તકેદારી રાખવામાં આવી રહી છે.

ઇન્દ્રોડા પ્રકૃતિ ઉદ્યાનમાં હાલમાં સિંહ, વાઘ, દીપડા, મગર, શાહુડી, દુર્લભ પક્ષીઓ અને સરીસૃપો સહિત ૬૦૦ કરતાં વધુ વન્યજીવો વસવાટ કરે છે. આ તમામ પ્રાણીઓ માટે ‘માઇક્રો ક્લાઇમેટ’ તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે, જેથી તેમની આસપાસનું તાપમાન કુદરતી રીતે ઓછું રહે અને ગરમીની અસર ઘટે. ખાસ કરીને માંસાહારી પ્રાણીઓ અને સર્પગૃહમાં વિશેષ તકેદારી લેવામાં આવી છે.

વન વિભાગ દ્વારા કુલ ૧૫ જમ્બો ટેન્ટ એર કૂલર્સ ગોઠવવામાં આવ્યા છે. બપોરના સમયે જ્યારે તાપમાન અત્યંત ઊંચું રહે છે ત્યારે આ કૂલર્સ સતત ચાલુ રાખવામાં આવે છે. સિંહ, વાઘ અને દીપડા જેવા પ્રાણીઓના આવાસ વિસ્તારોમાં આ વ્યવસ્થાથી ઠંડક જળવાઈ રહે છે. સર્પગૃહમાં પણ કૂલર્સના કારણે અંદરનું વાતાવરણ અનુકૂળ રહે છે, જેના કારણે ત્યાં આવતા મુલાકાતીઓને પણ ગરમીમાંથી રાહત મળે છે.

આ ઉપરાંત ખુલ્લા વિસ્તારોમાં ૨૦ હાઇ-ટેક પોપ-અપ સ્પ્રીંક્લર્સ ગોઠવવામાં આવ્યા છે. બપોરે ૧ વાગ્યાથી સાંજે ૫ વાગ્યા સુધી આ સ્પ્રીંક્લર્સ સતત કાર્યરત રહે છે અને આસપાસના વિસ્તારમાં પાણીના ફુવારા દ્વારા કુદરતી ઠંડક પ્રસરે છે. આ વ્યવસ્થાના કારણે પ્રાણીઓને હીટ સ્ટ્રોકનો ખતરો ઘટે છે અને તેઓ વધુ આરામદાયક વાતાવરણમાં રહી શકે છે.

વન વિભાગે પરંપરાગત પદ્ધતિઓનો પણ ઉપયોગ કર્યો છે. વિવિધ આવાસ વિસ્તારોમાં ખસના પડદા લગાવવામાં આવ્યા છે, જેના પર સમયાંતરે પાણીનો છંટકાવ કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા દ્વારા પસાર થતો ગરમ પવન ઠંડા પવનમાં બદલાઈ જાય છે. સાથે જ સીધા તડકાથી બચાવવા માટે ‘એગ્રોનેટ’ના વિશેષ શેડ ઉભા કરાયા છે. આ તમામ વ્યવસ્થાઓના કારણે પ્રાણીઓના રહેઠાણ વિસ્તારમાં સામાન્ય તાપમાન કરતાં ૨ થી ૪ ડિગ્રી જેટલો ઘટાડો નોંધાયો છે.

ઉનાળાની ઋતુમાં માત્ર ઠંડક જ નહીં પરંતુ પ્રાણીઓના આહારમાં પણ વૈજ્ઞાનિક રીતે ફેરફાર કરવામાં આવ્યા છે. વેટરનરી નિષ્ણાતોના માર્ગદર્શન હેઠળ માંસાહારી પ્રાણીઓના ખોરાકમાં ઘટાડો કરવામાં આવ્યો છે જેથી વધુ ગરમીમાં પાચન સમસ્યાઓ ન સર્જાય. પ્રાણીઓના દૈનિક આહારમાં ૫૦૦ ગ્રામથી ૧ કિલોગ્રામ જેટલો ઘટાડો કરવામાં આવ્યો હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.

બીજી તરફ તૃણાહારી પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ માટે પાણીનું પ્રમાણ જળવાઈ રહે તે માટે ઠંડક આપતા ફળોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. તડબૂચ, સક્કરટેટી અને કાકડી જેવા ફળો નિયમિત રીતે આપવામાં આવે છે. સાથે જ ઇલેક્ટ્રોલાઇટ સંતુલન જળવાઈ રહે તે માટે વિટામિન-સી યુક્ત ઓરલ રિહાઇડ્રેટિંગ પાઉડર અને મલ્ટી મિનરલ સપ્લીમેન્ટ્સ પણ ખોરાકમાં ઉમેરવામાં આવે છે.

ઇન્દ્રોડા પ્રકૃતિ ઉદ્યાન માત્ર પાંજરામાં રહેલા પ્રાણીઓ પૂરતું મર્યાદિત નથી. અહીં હનુમાન લંગુર, નીલગાય, મોર અને શાહુડી જેવા અનેક વન્યજીવો મુક્તપણે પણ વિહાર કરે છે. આવા પ્રાણીઓ માટે જંગલ વિસ્તારમાં અલગ અલગ સ્થળોએ વિશેષ વોટર પોઇન્ટ્સ ગોઠવવામાં આવ્યા છે. આ પાણીના સ્થળોની દરરોજ સફાઈ કરવામાં આવે છે અને નિયમિત રીતે પાણી ભરવામાં આવે છે જેથી મુક્તપણે ફરતા વન્યજીવોને પાણીની અછત ન પડે.

વન વિભાગ દ્વારા ૨૪ કલાક વેટરનરી ડોક્ટરોની સેવા પણ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવી છે. અનુભવી પશુચિકિત્સકો અને ઝૂ સ્ટાફ સતત પ્રાણીઓની તબિયત પર નજર રાખી રહ્યા છે. કોઈપણ પ્રાણીમાં થાક, ડિહાઇડ્રેશન અથવા હીટ સ્ટ્રોકના લક્ષણો દેખાય તો તરત જ સારવાર આપવામાં આવે છે. નિયમિત હેલ્થ ચેકઅપ અને મોનિટરિંગના કારણે પ્રાણીઓનું આરોગ્ય જળવાઈ રહે તે માટે ખાસ ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે.

વન્યજીવો માટે કરવામાં આવેલી આ વિશેષ વ્યવસ્થાઓને લોકો દ્વારા પણ પ્રશંસા મળી રહી છે. પ્રકૃતિપ્રેમીઓ અને પર્યાવરણ કાર્યકરોનું કહેવું છે કે કાળઝાળ ગરમીમાં માત્ર માનવજીવન જ નહીં પરંતુ અબોલ પશુ-પક્ષીઓની કાળજી લેવી પણ તંત્રની મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી છે. ઇન્દ્રોડા પ્રકૃતિ ઉદ્યાનમાં હાથ ધરાયેલા પ્રયાસો સંવેદનશીલ અને જવાબદાર વહીવટનું ઉત્તમ ઉદાહરણ પુરું પાડે છે.

નિષ્ણાતોના મતે ગ્લોબલ વોર્મિંગના વધતા પ્રભાવને કારણે આગામી વર્ષોમાં આવી ગરમી વધુ ગંભીર બની શકે છે. તેથી પ્રાણી સંગ્રહાલય અને જંગલ વિસ્તારોમાં પ્રાણીઓ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ ઉભું કરવું અત્યંત જરૂરી બનશે. ઇન્દ્રોડા પ્રકૃતિ ઉદ્યાનમાં અમલમાં મુકાયેલી વ્યવસ્થાઓ ભવિષ્યમાં અન્ય પ્રાણી સંગ્રહાલય માટે પણ માર્ગદર્શક બની શકે છે.

હાલ ઉનાળાની કાળઝાળ ગરમી વચ્ચે ઇન્દ્રોડા પ્રકૃતિ ઉદ્યાનમાં કરવામાં આવેલા આ આયોજનોથી વન્યજીવોને મોટી રાહત મળી રહી છે અને પ્રાણીઓનું આરોગ્ય સુરક્ષિત રહે તે માટે વન વિભાગ સતત સક્રિય રીતે કામગીરી કરી રહ્યું છે.