હેલ્થ કાળઝાળ ગરમી સામે અબોલ જીવોની રક્ષા : ઈન્દ્રોડા પ્રકૃતિ ઉદ્યાનમાં વન વિભાગનું અનોખું આયોજન, હીટ સ્ટ્રોકથી બચાવવા 24 કલાક દેખરેખ.

ગાંધીનગર : સમગ્ર ગુજરાતમાં ઉનાળાની કાળઝાળ ગરમીનો પ્રકોપ દિવસેને દિવસે વધી રહ્યો છે. અનેક વિસ્તારોમાં તાપમાન 45 ડિગ્રીની આસપાસ પહોંચી રહ્યું છે ત્યારે માત્ર મનુષ્યો જ નહીં પરંતુ અબોલ પશુ-પક્ષીઓ અને વન્યજીવો માટે પણ આ સમય અત્યંત પડકારજનક બની ગયો છે. આવી પરિસ્થિતિમાં ગાંધીનગર સ્થિત પ્રખ્યાત ‘ઈન્દ્રોડા પ્રકૃતિ ઉદ્યાન’ ખાતે વન વિભાગ દ્વારા વન્યજીવોને હીટ સ્ટ્રોક અને ગરમીજન્ય બીમારીઓથી સુરક્ષિત રાખવા માટે વિશેષ આયોજન હાથ ધરવામાં આવ્યું છે.

‘ગીર (GEER) ફાઉન્ડેશન’ દ્વારા સંચાલિત ઈન્દ્રોડા પ્રકૃતિ ઉદ્યાનમાં હાલમાં 15 જમ્બો કૂલર્સ, 20 હાઈ-ટેક સ્પ્રિન્ક્લર્સ, પરંપરાગત ખસના પડદા, વિટામિન-યુક્ત આહાર અને 24 કલાક વેટરનરી સેવાની વ્યવસ્થા ઉભી કરવામાં આવી છે. જેના પરિણામે પ્રાણીઓના આવાસોમાં તાપમાન સરેરાશ 4 ડિગ્રી સુધી ઘટાડવામાં સફળતા મળી હોવાનું વન વિભાગે જણાવ્યું છે.

ગુજરાતનું ગૌરવ ગણાતું ઈન્દ્રોડા પ્રકૃતિ ઉદ્યાન

ગાંધીનગર ખાતે આવેલ ઈન્દ્રોડા પ્રકૃતિ ઉદ્યાન ગુજરાતનું એક મહત્વપૂર્ણ પ્રાણી સંગ્રહાલય અને પ્રાકૃતિક સંરક્ષણ કેન્દ્ર છે. અહીં રાજ્યના વિવિધ ભાગોમાં જોવા મળતા અનેક પ્રાણી, પક્ષી, સરિસૃપ અને દુર્લભ વન્યજીવોને સુરક્ષિત વાતાવરણમાં રાખવામાં આવે છે.

દર વર્ષે હજારો પ્રવાસીઓ, વિદ્યાર્થીઓ અને પ્રકૃતિપ્રેમીઓ અહીં મુલાકાતે આવે છે. માત્ર પર્યટન સ્થળ તરીકે જ નહીં પરંતુ વન્યજીવ સંરક્ષણ અને જાગૃતિ માટે પણ આ ઉદ્યાનનું વિશેષ મહત્વ છે.

ગરમીનો સૌથી વધુ ભોગ બને છે અબોલ જીવો

વિશેષજ્ઞોના જણાવ્યા મુજબ, ઉનાળાની ઋતુ દરમિયાન સૌથી વધુ મુશ્કેલી અબોલ જીવોને પડે છે. માનવી ગરમીથી બચવા માટે પંખા, એસી અને ઠંડા પીણાંનો સહારો લઈ શકે છે, પરંતુ વન્યજીવો માટે આવી સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ હોતી નથી.

ખાસ કરીને સિંહ, દીપડા, હરણ, મગર, કાચબા, પક્ષીઓ અને સરિસૃપો માટે લાંબા સમય સુધી ઊંચા તાપમાનનો સામનો કરવો જોખમી બની શકે છે.

હીટ સ્ટ્રોક, ડિહાઈડ્રેશન, ભૂખમાં ઘટાડો અને તણાવ જેવી સમસ્યાઓ પ્રાણીઓના સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર અસર કરી શકે છે.

15 જમ્બો કૂલર્સથી ઠંડકનો માહોલ

વન વિભાગ દ્વારા ઉદ્યાનમાં રહેલા વિવિધ પ્રાણીઓના આવાસોમાં 15 વિશાળ જમ્બો કૂલર્સ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે.

આ કૂલર્સ સતત ઠંડી હવા ફેલાવીને પ્રાણીઓના રહેઠાણનું તાપમાન નિયંત્રિત રાખવામાં મદદ કરે છે.

ખાસ કરીને મોટા પ્રાણીઓના આવાસોમાં આ વ્યવસ્થા અત્યંત અસરકારક સાબિત થઈ રહી છે.

20 હાઈ-ટેક સ્પ્રિન્ક્લર્સનો ઉપયોગ

ગરમી સામે રક્ષણ માટે 20 આધુનિક સ્પ્રિન્ક્લર સિસ્ટમ પણ કાર્યરત કરવામાં આવી છે.

આ સિસ્ટમ દ્વારા સમયાંતરે પાણીનો બારીક છંટકાવ કરવામાં આવે છે, જેના કારણે આસપાસનું વાતાવરણ ઠંડું રહે છે.

સ્પ્રિન્ક્લર્સ માત્ર તાપમાન ઘટાડતા નથી પરંતુ પ્રાણીઓમાં તાજગીનો અનુભવ પણ કરાવે છે.

તાપમાનમાં 4 ડિગ્રી સુધીનો ઘટાડો

વન વિભાગના અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, આ તમામ વ્યવસ્થાઓના કારણે પ્રાણીઓના આવાસોમાં સરેરાશ 4 ડિગ્રી સુધી તાપમાન ઘટાડવામાં સફળતા મળી છે.

જ્યાં બહારનું તાપમાન 44 થી 45 ડિગ્રી સુધી પહોંચે છે, ત્યાં પ્રાણીઓના આવાસોને તુલનાત્મક રીતે વધુ આરામદાયક રાખવામાં આવી રહ્યા છે.

પરંપરાગત ખસના પડદાનો ઉપયોગ

આધુનિક ટેકનોલોજી સાથે પરંપરાગત પદ્ધતિઓનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

સર્પગૃહ, પક્ષી ગૃહ અને અન્ય સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં ખસના પડદા લગાવવામાં આવ્યા છે.

આ પડદાઓ પર સમયાંતરે પાણીનો છંટકાવ કરવામાં આવે છે, જેના કારણે કુદરતી રીતે ઠંડક સર્જાય છે.

વર્ષો જૂની આ પદ્ધતિ આજે પણ અત્યંત અસરકારક માનવામાં આવે છે.

વિટામિન-યુક્ત આહારની વિશેષ વ્યવસ્થા

ગરમી દરમિયાન પ્રાણીઓની રોગપ્રતિકારક શક્તિ જળવાઈ રહે તે માટે વિશેષ પોષણયુક્ત આહાર આપવામાં આવી રહ્યો છે.

વન્યજીવોને વિટામિન, મિનરલ્સ અને જરૂરી પોષક તત્વોથી ભરપૂર આહાર આપવામાં આવે છે.

પક્ષીઓ માટે રસદાર ફળો, પ્રાણીઓ માટે પૌષ્ટિક ખોરાક અને પૂરતું શુદ્ધ પાણી ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે.

24 કલાક પશુચિકિત્સકોની સેવા

પ્રાણીઓના સ્વાસ્થ્યને ધ્યાનમાં રાખીને અનુભવી પશુચિકિત્સકોની ટીમ 24 કલાક ફરજ પર રાખવામાં આવી છે.

કોઈપણ પ્રાણીમાં અસ્વસ્થતાના લક્ષણો દેખાય તો તાત્કાલિક સારવાર આપવામાં આવે છે.

આ ટીમ નિયમિત હેલ્થ ચેકઅપ પણ કરે છે જેથી કોઈ બીમારી શરૂઆતના તબક્કામાં જ ઓળખી શકાય.

સતત હેલ્થ મોનિટરિંગ

ઉદ્યાનમાં રહેલા દરેક પ્રાણીના સ્વાસ્થ્ય પર સતત નજર રાખવામાં આવી રહી છે.

તેમના ખોરાક, પાણીના સેવન, વર્તન અને શારીરિક સ્થિતિનું નિયમિત મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે.

જો કોઈ પ્રાણી સામાન્ય કરતાં અલગ વર્તન કરે તો તરત જ તબીબી તપાસ કરવામાં આવે છે.

ઝૂ સ્ટાફની વિશેષ જવાબદારી

ગરમીના દિવસોમાં ઝૂ સ્ટાફની જવાબદારી પણ વધી જાય છે.

સ્ટાફ દ્વારા દિવસભર વિવિધ આવાસોની મુલાકાત લેવામાં આવે છે અને તમામ વ્યવસ્થાઓ યોગ્ય રીતે કાર્યરત છે કે નહીં તેની ચકાસણી કરવામાં આવે છે.

સર્પગૃહમાં વિશેષ કાળજી

સર્પગૃહમાં રહેલા વિવિધ પ્રકારના સાપો માટે વિશેષ તાપમાન નિયંત્રણ વ્યવસ્થા ઉભી કરવામાં આવી છે.

કારણ કે સરિસૃપો માટે તાપમાનનું સંતુલન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હોય છે.

આથી ત્યાં સતત ભેજ અને ઠંડક જળવાઈ રહે તેવા પ્રયાસો કરવામાં આવે છે.

પક્ષી ગૃહમાં વધારાની વ્યવસ્થા

પક્ષીઓ ગરમીથી ઝડપથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે.

તેથી પક્ષી ગૃહોમાં વધારાના પાણીના પાત્રો, ઠંડકની વ્યવસ્થા અને પૌષ્ટિક આહાર ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યા છે.

મુક્ત વન્યજીવો માટે પાણીના સ્ત્રોત

ઈન્દ્રોડા પાર્ક માત્ર કેદમાં રહેલા પ્રાણીઓ પૂરતો મર્યાદિત નથી.

આસપાસના જંગલ વિસ્તારમાં વસવાટ કરતા મુક્ત વન્યજીવો માટે પણ વિશેષ પાણીની વ્યવસ્થા ઉભી કરવામાં આવી છે.

સમગ્ર જંગલ વિસ્તારમાં વોટર પોઇન્ટ્સ

વન વિભાગ દ્વારા વિવિધ સ્થળોએ ખાસ વોટર પોઇન્ટ્સ બનાવવામાં આવ્યા છે.

અહીં સતત શુદ્ધ પાણી ઉપલબ્ધ રહે તે માટે દેખરેખ રાખવામાં આવે છે.

આ પાણીના સ્ત્રોતોથી જંગલના અનેક પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓને રાહત મળી રહી છે.

હીટ સ્ટ્રોક સામે સાવચેતી

પશુચિકિત્સકોનું કહેવું છે કે હીટ સ્ટ્રોક વન્યજીવો માટે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.

આથી ગરમીના દિવસોમાં ખાસ સાવચેતી રાખવામાં આવી રહી છે.

પ્રાણીઓને સીધા સૂર્યપ્રકાશથી બચાવવા છાયાવાળી જગ્યાઓ પણ તૈયાર કરવામાં આવી છે.

પર્યાવરણ સંરક્ષણનું ઉત્તમ ઉદાહરણ

ઈન્દ્રોડા પ્રકૃતિ ઉદ્યાનમાં કરવામાં આવેલી આ વ્યવસ્થા પર્યાવરણ અને વન્યજીવ સંરક્ષણ માટે એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

આ પહેલ દર્શાવે છે કે અબોલ જીવોના જીવનની સુરક્ષા માટે માનવ સમાજ કેટલી જવાબદારીપૂર્વક કાર્ય કરી શકે છે.

પ્રકૃતિપ્રેમીઓમાં ખુશી

વન વિભાગના આ પ્રયાસોને પ્રકૃતિપ્રેમીઓ અને વન્યજીવ નિષ્ણાતોએ પણ બિરદાવ્યા છે.

તેમનું માનવું છે કે વધતી ગરમી અને જળવાયુ પરિવર્તનના સમયમાં આવી પહેલ અત્યંત જરૂરી છે.

જળવાયુ પરિવર્તનની અસર

નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, વૈશ્વિક જળવાયુ પરિવર્તનના કારણે ગરમીની તીવ્રતા વધી રહી છે.

તેની સીધી અસર વન્યજીવો પર પણ પડી રહી છે.

આથી ભવિષ્યમાં આવી વધુ વૈજ્ઞાનિક અને માનવતાવાદી વ્યવસ્થાઓની જરૂર પડશે.

નિષ્કર્ષ

ગાંધીનગરના ઈન્દ્રોડા પ્રકૃતિ ઉદ્યાનમાં વન વિભાગ અને GEER ફાઉન્ડેશન દ્વારા કરવામાં આવેલ આ વિશેષ આયોજન અબોલ જીવો પ્રત્યેની સંવેદનશીલતા અને જવાબદારીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. 15 જમ્બો કૂલર્સ, 20 હાઈ-ટેક સ્પ્રિન્ક્લર્સ, ખસના પડદા, વિટામિનયુક્ત આહાર, 24 કલાક વેટરનરી સેવા અને જંગલ વિસ્તારમાં પાણીના વિશેષ સ્ત્રોતો જેવી વ્યવસ્થાઓના કારણે કાળઝાળ ગરમી વચ્ચે પણ વન્યજીવોને સુરક્ષિત અને આરામદાયક વાતાવરણ મળી રહ્યું છે.

આ પ્રયાસ માત્ર પ્રાણીઓના જીવન બચાવવાનો નથી, પરંતુ માનવ અને પ્રકૃતિ વચ્ચેના સહઅસ્તિત્વનો એક પ્રેરણાદાયક સંદેશ પણ આપે છે.