સબરસ ટ્રમ્પનો મોટો નિર્ણય: સાઉદી અરેબિયા સાથે ન્યૂક્લિયર ડીલને મંજૂરી, યુરેનિયમ એનરિચમેન્ટની છૂટથી પશ્ચિમ એશિયામાં નવા સમીકરણો.
વોશિંગ્ટન: અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વર્ષોથી પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને ચાલી રહેલા તણાવ વચ્ચે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે એક મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક નિર્ણય લીધો છે. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે સાઉદી અરેબિયા સાથે એવા નાગરિક પરમાણુ સહયોગ કરારને લીલી ઝંડી આપી છે, જેના હેઠળ સાઉદી અરેબિયાને પોતાની જમીન પર નાગરિક પરમાણુ ઊર્જા કાર્યક્રમ માટે યુરેનિયમ એનરિચમેન્ટ (સંવર્ધન) કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે. આ નિર્ણયને પશ્ચિમ એશિયાના બદલાતા ભૌગોલિક-રાજકીય સમીકરણોમાં એક મોટા વળાંક તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, અમેરિકા અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે થનારી આ ડીલ 30 વર્ષ માટે અમલમાં રહેશે. આ કરાર હેઠળ અમેરિકન કંપનીઓ પણ સાઉદી અરેબિયાના નાગરિક પરમાણુ કાર્યક્રમના વિકાસમાં સીધી ભાગીદારી કરશે. બંને દેશો વચ્ચે સંયુક્ત અભ્યાસ અને ટેકનિકલ સહયોગ બાદ સાઉદી અરેબિયામાં યુરેનિયમ એનરિચમેન્ટ પ્લાન્ટ સ્થાપવાનો માર્ગ પણ ખુલ્લો બની શકે છે. અમેરિકાનું માનવું છે કે આ કરાર ઊર્જા સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને વધુ મજબૂત બનાવશે.
આ નિર્ણયનું સૌથી મોટું કારણ પશ્ચિમ એશિયામાં બદલાતી સુરક્ષા સ્થિતિ માનવામાં આવી રહ્યું છે. સાઉદી અરેબિયા અને ઈરાન વચ્ચે વર્ષોથી પ્રાદેશિક પ્રભુત્વ માટે સ્પર્ધા ચાલી રહી છે. બંને દેશો વચ્ચેના રાજકીય અને સુરક્ષા સંબંધો લાંબા સમયથી તણાવપૂર્ણ રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં સાઉદી અરેબિયાને યુરેનિયમ એનરિચમેન્ટની મંજૂરી મળવાથી સમગ્ર વિસ્તારમાં નવા વ્યૂહાત્મક સમીકરણો ઉભા થઈ શકે છે અને ઈરાન સાથેની સ્પર્ધા વધુ તેજ બનવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
જોકે પરમાણુ ક્ષેત્રના અનેક નિષ્ણાતોએ આ નિર્ણય અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમના મતે યુરેનિયમ એનરિચમેન્ટનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે નાગરિક પરમાણુ ઊર્જા માટે થઈ શકે છે, પરંતુ તે જ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ ભવિષ્યમાં પરમાણુ હથિયારો માટે પણ થઈ શકે છે. તેથી આવા અધિકાર આપવાથી ભવિષ્યમાં પરમાણુ હથિયારોની દોડ શરૂ થવાની સંભાવનાને સંપૂર્ણપણે નકારી શકાય નહીં.
વિશ્લેષકોનું ધ્યાન સાઉદી અરેબિયાના ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાનના અગાઉના નિવેદન તરફ પણ ગયું છે. તેમણે અગાઉ સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે જો ઈરાન પરમાણુ હથિયાર વિકસાવશે તો સાઉદી અરેબિયા પણ તે દિશામાં આગળ વધશે. આ નિવેદનને ધ્યાનમાં લેતા હાલનો અમેરિકી નિર્ણય વધુ ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.
આ કરારની સરખામણી સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) સાથેના '123 એગ્રીમેન્ટ' સાથે પણ થઈ રહી છે. UAEએ અમેરિકા સાથે પરમાણુ ઊર્જા સહયોગ કર્યો હતો, પરંતુ તેણે પોતાની જમીન પર યુરેનિયમ એનરિચમેન્ટનો અધિકાર માગ્યો નહોતો. તેથી UAE મોડેલને અત્યાર સુધી સૌથી સુરક્ષિત અને પારદર્શક પરમાણુ સહયોગ તરીકે જોવામાં આવતું હતું. સાઉદી અરેબિયાનો પ્રસ્તાવ તેનાથી અલગ હોવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેની વિશેષ ચર્ચા થઈ રહી છે.
આ દરમિયાન સાઉદી અરેબિયા અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વધતા સંરક્ષણ સહયોગને પણ આ નિર્ણય સાથે જોડીને જોવામાં આવી રહ્યો છે. પાકિસ્તાન પહેલેથી જ પરમાણુ શક્તિ ધરાવતો દેશ છે અને તાજેતરમાં તેના કેટલાક નિવેદનોમાં જરૂર પડ્યે સાઉદી અરેબિયા સાથે પરમાણુ સહયોગની સંભાવનાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. તેથી ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રનો આ નિર્ણય માત્ર ઊર્જા ક્ષેત્ર સુધી મર્યાદિત નથી માનવામાં આવતો, પરંતુ ઈરાન સામે અમેરિકાની વ્યૂહરચના અને પશ્ચિમ એશિયામાં શક્તિના સંતુલનને નવી દિશા આપતો મહત્વપૂર્ણ પગલું તરીકે પણ જોવામાં આવી રહ્યો છે.
