મારું શહેર સોનાર ગામની ગૌચર જમીનમાં કેમિકલ કાંડથી ખળભળાટ : ગુલાબી બન્યું પાણી, દુર્ગંધથી ગ્રામજનો પરેશાન, પશુઓ અને પર્યાવરણ પર ગંભીર સંકટના વાદળો.

ગૌચરની ખાડીમાં અજાણ્યા કેમિકલ ઠાલવાતા સમગ્ર વિસ્તાર ચિંતામાં ગરકાવ, GPCBની ટીમે લીધા નમૂનાઓ; જવાબદારો સામે કડક કાર્યવાહી કરવાની માંગ ઉગ્ર

પાટણ, તા. 24 જૂન :
પાટણ જિલ્લાના સમી તાલુકાના સોનાર ગામમાં બનેલી એક ચોંકાવનારી ઘટનાએ સમગ્ર પંથકમાં ચકચાર મચાવી દીધી છે. ગામની સીમમાં આવેલી સરકારી ગૌચર જમીન અને પડતર વિસ્તારમાં અજાણ્યા તત્વો દ્વારા કેમિકલયુક્ત પ્રવાહી ઠાલવવામાં આવતા પાણીનો રંગ અચાનક ગુલાબી અને લાલચોળ બની ગયો છે. સાથે જ સમગ્ર વિસ્તારમાં અસહ્ય દુર્ગંધ ફેલાતા ગ્રામજનોમાં ભારે રોષ અને ચિંતાનો માહોલ સર્જાયો છે. આ ઘટનાને કારણે માત્ર પર્યાવરણ જ નહીં પરંતુ પશુધન, પક્ષીઓ અને માનવ આરોગ્ય પર પણ ગંભીર અસર થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.

સોનાર ગામના નાયકા-સમી રોડ નજીક આવેલી ગૌચર જમીનમાં વરસાદી પાણીના સંગ્રહ માટે વર્ષોથી ખાડાઓ અને કુદરતી તળાવો જેવા જળાશયો ઉભા રહે છે. આ પાણીનો ઉપયોગ આસપાસના વિસ્તારોમાં રખડતા પશુઓ, ગાય-ભેંસો, ઊંટ, બકરીઓ, પક્ષીઓ અને અન્ય જીવસૃષ્ટિ દ્વારા કરવામાં આવે છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં ગ્રામજનોએ જોયું કે આ પાણીનો રંગ ધીમે-ધીમે બદલાઈ રહ્યો છે. થોડા જ સમયમાં પાણી સંપૂર્ણપણે ગુલાબી અને લાલચોળ રંગનું દેખાવા લાગ્યું હતું.

દૂરથી જ દેખાતું લાલચોળ પાણી, ગ્રામજનોમાં ચિંતા

સ્થળ પર પહોંચતા એવું દ્રશ્ય જોવા મળ્યું કે જાણે કોઈ રંગીન રસાયણ તળાવમાં ભેળવી દેવામાં આવ્યું હોય. સામાન્ય રીતે વરસાદી પાણીથી ભરાયેલી ખાડીનું પાણી અચાનક લાલ અને ગુલાબી રંગનું બની જતાં ગ્રામજનોમાં ભય અને આશ્ચર્ય ફેલાઈ ગયું હતું. ઘણા લોકો સ્થળ પર ઉમટી પડ્યા હતા અને ઘટનાની તસવીરો તથા વીડિયો સોશિયલ મીડિયામાં વાયરલ થતાં સમગ્ર વિસ્તારમાં ચર્ચાનો વિષય બની ગયો હતો.

ગ્રામજનોના જણાવ્યા મુજબ માત્ર પાણીનો રંગ જ બદલાયો નથી પરંતુ આસપાસના વિસ્તારમાં ભારે દુર્ગંધ પણ ફેલાઈ ગઈ છે. ઘણા લોકોને ત્યાં થોડો સમય ઊભા રહેવું પણ મુશ્કેલ બની રહ્યું છે. ખાસ કરીને નજીકના ખેતરોમાં કામ કરતા ખેડૂતો અને પશુપાલકોને વધુ મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે.

પશુઓના જીવ પર સંકટ

ગામના પશુપાલકો અને ગ્રામજનોએ સૌથી મોટી ચિંતા પશુઓના આરોગ્ય અંગે વ્યક્ત કરી છે. ગૌચર જમીન હોવાથી અહીં દરરોજ મોટી સંખ્યામાં પશુઓ ચરવા આવે છે અને પાણી પણ પીવે છે. જો આ પાણીમાં ઝેરી રસાયણો ભળેલા હશે તો પશુઓના આરોગ્ય પર ગંભીર અસર પડી શકે છે.

સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે ગાય, ભેંસ, બકરી અને અન્ય પશુઓને આ પાણી પીવાથી ઝેર ચડી શકે છે, બીમારી ફેલાઈ શકે છે અથવા તો મૃત્યુ પણ થઈ શકે છે. માત્ર પશુઓ જ નહીં પરંતુ પક્ષીઓ અને અન્ય જીવસૃષ્ટિ માટે પણ આ પાણી જોખમી બની શકે છે.

પર્યાવરણને લાંબા ગાળાનું નુકસાન થવાની ભીતિ

પર્યાવરણવિદોના મતે ગૌચર જમીનમાં અથવા ખુલ્લા વિસ્તારમાં રસાયણો ઠાલવવામાં આવે તો તેની અસર માત્ર પાણી પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી. કેમિકલ જમીનમાં ભળી જાય તો જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટી શકે છે. વરસાદના પાણી સાથે રસાયણો ભૂગર્ભ જળ સુધી પહોંચે તો આસપાસના કૂવા અને બોરવેલનું પાણી પણ પ્રદૂષિત થઈ શકે છે.

આ વિસ્તારમાં ખેતી મુખ્ય વ્યવસાય હોવાથી ખેડૂતોમાં પણ ચિંતા જોવા મળી રહી છે. જો જમીન અને પાણી પ્રદૂષિત થશે તો તેની સીધી અસર પાક ઉત્પાદન પર પડી શકે છે. લાંબા ગાળે કૃષિ અને પશુપાલન બંને ક્ષેત્રને નુકસાન થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.

અજાણ્યા તત્વો પર શંકા

ગ્રામજનોના જણાવ્યા મુજબ આ પ્રથમ ઘટના નથી. છેલ્લા કેટલાક સમયથી રાત્રિના સમયે અજાણ્યા વાહનો દ્વારા ગૌચર જમીન તરફ આવન-જાવન થતી હોવાની ચર્ચાઓ ચાલી રહી હતી. કેટલાક લોકોનો આક્ષેપ છે કે કોઈ ઉદ્યોગ કે ખાનગી એકમ દ્વારા ગેરકાયદેસર રીતે કેમિકલયુક્ત કચરો અહીં ઠાલવવામાં આવતો હોઈ શકે છે.

ગામલોકોનું કહેવું છે કે જો સમયસર દેખરેખ રાખવામાં આવી હોત તો આવી ઘટના અટકાવી શકાય તેમ હતી. હાલમાં સમગ્ર ઘટનાને લઈને અનેક શંકા-કુશંકાઓ વ્યક્ત થઈ રહી છે, પરંતુ સત્ય બહાર લાવવા માટે વૈજ્ઞાનિક તપાસ જરૂરી હોવાનું લોકો માની રહ્યા છે.

ગ્રામજનોએ તંત્રને કરી રજૂઆત

ઘટનાની જાણ થતાં જ સોનાર ગામના આગેવાનો, ખેડૂત આગેવાનો અને ગ્રામજનોએ તાત્કાલિક વહીવટી તંત્રનો સંપર્ક કર્યો હતો. સમી મામલતદાર, સ્થાનિક પોલીસ સ્ટેશન તેમજ ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (GPCB) સમક્ષ લેખિત અને મૌખિક રજૂઆતો કરવામાં આવી હતી.

ગ્રામજનોએ માંગ કરી હતી કે ઘટનાની તાત્કાલિક તપાસ કરવામાં આવે અને જવાબદાર તત્વોને શોધી કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવે. સાથે જ ગૌચર જમીન અને પાણીના સ્ત્રોતને સુરક્ષિત રાખવા માટે કાયમી વ્યવસ્થા ઉભી કરવામાં આવે.

GPCBની ટીમ ઘટના સ્થળે દોડી આવી

રજૂઆત બાદ વહીવટી તંત્ર સક્રિય બન્યું હતું. મામલતદારની સૂચના બાદ ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડની ટીમ તાત્કાલિક સોનાર ગામ પહોંચી હતી. અધિકારીઓએ સ્થળનું વિગતવાર નિરીક્ષણ કર્યું હતું.

ટીમ દ્વારા પાણીના નમૂનાઓ, માટીના નમૂનાઓ તેમજ અન્ય જરૂરી નમૂનાઓ એકત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ નમૂનાઓને વૈજ્ઞાનિક તપાસ માટે લેબોરેટરીમાં મોકલવાની કાર્યવાહી હાથ ધરવામાં આવી છે. તપાસ રિપોર્ટ આવ્યા બાદ જ પાણીમાં કયા પ્રકારનું રસાયણ ભળેલું છે અને તેની અસર કેટલી ગંભીર છે તે સ્પષ્ટ થઈ શકશે.

SDM અને મામલતદારે કરી સ્થળ મુલાકાત

ઘટનાની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને SDM, મામલતદાર સહિતના વહીવટી અધિકારીઓ પણ સ્થળ પર પહોંચ્યા હતા. તેમણે સમગ્ર વિસ્તારનું નિરીક્ષણ કરીને ગ્રામજનો સાથે ચર્ચા કરી હતી.

અધિકારીઓએ લોકોને વિશ્વાસ અપાવ્યો હતો કે સમગ્ર મામલે નિષ્પક્ષ અને વૈજ્ઞાનિક તપાસ કરવામાં આવશે. જો કોઈ વ્યક્તિ, કંપની અથવા સંસ્થા જવાબદાર સાબિત થશે તો તેના વિરુદ્ધ કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.

સ્થાનિકોમાં ભારે રોષ

ઘટનાને લઈને ગામમાં ભારે રોષ જોવા મળી રહ્યો છે. ગ્રામજનોનું કહેવું છે કે ગૌચર જમીન માત્ર સરકારી મિલકત નથી પરંતુ સમગ્ર ગામની સંપત્તિ છે. અહીં પશુઓ ચરે છે, કુદરતી પર્યાવરણ જળવાય છે અને વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ થાય છે.

આવા વિસ્તારમાં ઝેરી રસાયણો ઠાલવીને માત્ર કાયદાનો ભંગ જ નહીં પરંતુ કુદરત સામે ગુનો કરવામાં આવ્યો છે. સ્થાનિક લોકોનું માનવું છે કે જો આવા તત્વો સામે કડક કાર્યવાહી નહીં થાય તો ભવિષ્યમાં વધુ ગંભીર પર્યાવરણીય નુકસાન થઈ શકે છે.

કાયદાકીય કાર્યવાહીની માંગ ઉગ્ર

ગ્રામજનોએ માંગ કરી છે કે જવાબદાર વ્યક્તિઓ અથવા સંસ્થાઓને શોધી તેમની સામે પર્યાવરણ સંરક્ષણ કાયદા, પ્રદૂષણ નિયંત્રણ નિયમો અને અન્ય સંબંધિત ધારાઓ હેઠળ કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવે. સાથે જ ગૌચર જમીનને થયેલા નુકસાનનું મૂલ્યાંકન કરીને તેની ભરપાઈ પણ જવાબદાર પક્ષ પાસેથી વસૂલ કરવામાં આવે.

સ્થાનિક આગેવાનોનું કહેવું છે કે આવી ઘટનાઓ સામે ઉદાહરણરૂપ કાર્યવાહી કરવામાં આવશે તો જ ભવિષ્યમાં અન્ય લોકો ગેરકાયદેસર રીતે રસાયણો અથવા ઔદ્યોગિક કચરો ઠાલવવાની હિંમત નહીં કરે.

તપાસના પરિણામો પર સૌની નજર

હાલ સમગ્ર ઘટનામાં GPCB દ્વારા લેવામાં આવેલા નમૂનાઓના રિપોર્ટની રાહ જોવામાં આવી રહી છે. તપાસમાં કયા પ્રકારના કેમિકલનો ઉપયોગ થયો હતો, તે ક્યાંથી લાવવામાં આવ્યું હતું અને કોણ જવાબદાર છે તે મુદ્દાઓ મહત્વના બનશે.

સોનાર ગામ સહિત સમગ્ર સમી પંથકમાં લોકોની નજર હવે તપાસના પરિણામો પર ટકેલી છે. ગ્રામજનો આશા રાખી રહ્યા છે કે સત્ય ઝડપથી બહાર આવશે અને જવાબદાર તત્વો સામે કડક કાર્યવાહી થશે, જેથી ગૌચર જમીન, પશુધન અને પર્યાવરણને વધુ નુકસાનથી બચાવી શકાય.

આ ઘટના માત્ર સોનાર ગામ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ સમગ્ર રાજ્ય માટે ચેતવણીરૂપ છે કે કુદરતી સંસાધનો અને ગૌચર જમીનોને બચાવવા માટે સતત દેખરેખ, કડક કાયદાકીય અમલ અને જનજાગૃતિ અત્યંત જરૂરી બની ગઈ છે.

રિપોર્ટ. અનિલ રામાનુજ રાધનપુર